Sesli anlatıda gerilim

Açılış sahnesi

Emre bu hafta Burcu'nun eski önerisiyle geliyor. Bir gece Rıza'nın telsiz tuşu takılı kalıyor ve Semra Hanım arabadaki konuşmayı duyuyor. Emre fikri sevmiş ve büyütmüş. Taslağında Rıza'nın taksisine bıçaklı bir yolcu biniyor. Yolcu bağırıyor: "Kenara çek! Bıçağı görüyor musun?" Rıza da bağırıyor. Kulübede Semra Hanım telsize sarılıyor.

Selim sayfayı okuyup masaya bırakıyor. "Semra Hanım şimdi ne yapar?" diye soruyor.

"Polisi arar," diyor Emre.

"O zaman sahne bitti. Gerisi polisin işi."

Burcu başka bir yerden itiraz ediyor. Kayıt cihazını açıp tek bir tık dinletiyor. Bir süre sonra bir tık daha geliyor. "Tuşa basınca bir tık, bırakınca bir tık," diyor. "Takılı tuşta ikincisi hiç gelmiyor. Korkuyu o eksik tık başlatmalı. Bıçak değil."

Nermin Hanım bıçaklı yolcunun üstünü çiziyor. Tahtaya küçük bir soru yazıyor: Yolcu Rıza'ya ne sorsa Semra Hanım dinlemeyi bırakamaz?

Emre tahtaya uzun uzun bakıyor. Sonra cevabı kendisi de şaşırarak söylüyor. "Semra Hanım'ı sorsa."

Odada kimse itiraz etmiyor. Burcu kaydı kapatıyor. Selim yeni bir sayfa açıyor ve en üste tek bir ses yazıyor: tık.

Sesli dramada gerilim çoğu zaman kimin neyi duyduğundan ve kimin duyulduğunu bilmediğinden doğar.

Bu derste ne olacak

Bu derste görüntüsüz bir hikâyede gerilimin nereden geldiğine bakacağız. Emre'nin takılı tuş taslağını baştan kuracağız. Kaynağı tanınmayan bir sesin dinleyiciye ne yaptığını göreceğiz. Yaklaşan bir motoru ve kopan bir hattı yazacağız. Canlı bir kanaldaki kopmanın bir kayıttaki boşluktan nasıl ayrıldığını soracağız. Semra Hanım'ın radyoyu kıstığı anı ve cızırtıda yanlış duyduğu kelimeyi sayfaya dökeceğiz. Bütün bunlar tek bir gecede, dinleyicinin karakterlerden fazla bildiği bir sahnede birleşecek. Sonunda o sahnenin bir bıçaktan neden daha çok gerdiğini tartacağız. Örnekler büyüyen bir kalpten, uzun bir otomobil yolculuğundan, karanlık bir yatak odasından, çözülemeyen bir mesajdan ve kaybolan bir uçaktan geliyor.

Sıfır noktası

Gerilim, seyircinin olası bir tehlikeyi bilip onun gerçekleşmesini beklerken duyduğu kaygıdır. Dramatik ironi de seyircinin karakterden önde olmasının sahnede ürettiği gerilimdir. Filmde ikisi de çoğu zaman gözle kurulur. Seyirci masanın altındaki bombayı görür. Kapının ardında bekleyen adamı görür.

Sesli dramada bu araçların hepsi kulağa taşınır. Ama kulağın kendine özgü bir zaafı var. Göz bir şeye bakınca onu çoğu zaman hemen tanır. Kulak ise bir sesi duyunca önce onun ne olduğunu tahmin eder. Tahmin tutmazsa dinleyici bir an boşlukta kalır. Sesli gerilimin önemli bir kısmı bu tahmin aralığında yaşar.

Kulağın bir zaafı daha var. Filmde görüntünün gelişi bozulmaz. Sesli dramada ise sesin geldiği yol bile kırılabilir. Telefon kapanır, telsiz cızırdar, kaset susar. Dinleyici o an hikâyenin mi yoksa cihazın mı bozulduğunu bilemez. Bu belirsizlik iyi yazılırsa güçlü bir araç olur.

Bir de dinleme noktası var. Dinleyici bir anda yalnız bir yerde durur. Ama yazar onu bir sahnede kulübeye, ötekinde arabaya koyabilir. Böylece dinleyici iki yerin sesini de duyar. Karakterler ise yalnız bulundukları yeri duyar. Dinleyicinin öne geçmesi bu yer değiştirmeden doğar.

Kulaklık bu gerilimi daha da sıkıştırır. Filmde korkan seyirci gözünü kapatabilir. Kulaklıkla dinleyen biri ise kulağını kapatamaz. En fazla sesi kısar ya da durdurur. Ses dinleyicinin başının içinde, çok yakında çalışır.

Telsiz bu özelliklerin hepsine uygun bir dünya. Semra Hanım kulübeden çıkmıyor. Dışarıyı yalnız telsizden biliyor. Şoförler kısa konuşuyor ve tuşu bırakıyor. Kanal açılırken bir tık, kapanırken bir tık duyuluyor. Dinleyici bu kuralı ilk bölümden beri farkında olmadan öğreniyor.

Takılı tuş, bu kuralın bozulduğu gece. Kanal açılıyor ve kapanmıyor. Semra Hanım duymaması gereken bir konuşmayı duyuyor. Rıza duyulduğunu bilmiyor. Dinleyici ise ikisini de biliyor.

Atölye bu yüzden bıçaktan vazgeçiyor. Bir soygunda gerilimin kaynağı tehlikenin kendisi olurdu. Takılı tuşta kaynak, bilginin nerede durduğu. Kimse yaralanmayacak, kimse kaçırılmayacak. Kaybedilecek şey bir güven, belki bir mahremiyet. Sahne küçük, ama bedeli insani. Semra Hanım ertesi gece aynı sesle "Dinliyorum" diyebilecek mi?

Mekanizma

Kanalda kim var?

Emre yeni taslağa kulübeden başlıyor. Gece programı alçak sesle çalıyor. Kaşık bardakta dönüyor. Telsizden bir tık geliyor. Ardından çağrı kodu gelmiyor. Bir motor uğultusu var, boğuk bir tıkırtı var, uzakta biri konuşuyor.

Semra Hanım telsize eğiliyor. "Kanalda kim var?" Cevap gelmiyor.

Sesli dramada her ses zaten görünmezdir. Tanınmayan ses bir adım daha ileri gider: kulak onu hiçbir şeye bağlayamaz. Dinleyici birkaç saniye içinde kendi açıklamalarını sıralar. Bir kaza mı, bir şaka mı, bir yabancı mı? Emre bu saniyeleri uzatmıyor. Çözümü bir öğretilmiş seste buluyor. Boğuk tıkırtının içinden bir ritim seçiliyor: sinyal tıkırtısı. Dinleyici Rıza'nın taksisini ilk bölümden tanıyor. Semra Hanım'dan bir nefes önce anlıyor.

Kapanmayan kanal

Selim kanalın kuralını tahtaya yazıyor. Tuş basılı kaldıkça kanal tek bir arabanındır. Öteki şoförler konuşamaz. Konuşan da kimseyi duyamaz.

Rıza'nın el mikrofonu koltukla vites arasına sıkışmış. Arabada genç bir yolcu var. Bir kafenin kapanışından dönüyor ve konuşkan. Telsizdeki kadını soruyor.

İÇ. RIZA'NIN TAKSİSİ (YOLDA) — GECE

SES: Dizel motor. Sinyal tıkırtısı.

GENÇ YOLCU: Telsizdeki abla kim?

RIZA: Semra Hanım.

GENÇ YOLCU: Hep o mu? Hep gece mi?

RIZA: Hep.

GENÇ YOLCU: Niye?

RIZA: Bilmem. Sormadım.

SES: Sinyal susar. Yalnız motor.

RIZA: Sormam da.

Sahne bu kadar küçük. Ama dinleyici her repliği iki kulakla dinliyor. Bir kulağı arabada, öteki kulübede. Rıza yolcuya cevap veriyor sanıyor. Dinleyici ise onun Semra Hanım'a da cevap verdiğini biliyor. Bilgi farkını kuran şey dinleme noktasının iki yer arasında gidip gelmesi. Emre her kesmeyi bir replikten sonra yapıyor. Dinleyici sözü önce arabada, sonra kulübede, ikinci kez duyuyor.

Radyoyu kısmak

Emre bu kez kulübeye kesiyor. Aynı konuşma şimdi telsizin dar hoparlöründen geliyor. Semra Hanım uzanıp radyonun sesini kısıyor. Kaşık bardakta duruyor.

Bu sessizlik yayında bir arıza gibi duyulmuyor. Çünkü onu yazar değil, karakter yaratıyor. Radyonun kısılması duyuluyor. Kaşığın durması duyuluyor. Geriye yalnız telsizin cızırtısı kalıyor. Dinleyici artık Semra Hanım'ın kulağıyla dinliyor. Kulübenin tanıdık sesleri eksildikçe dinleyici de neyin önemli olduğunu anlıyor.

Hat kopuyor

Rıza bir alt geçide giriyor. Arabada konuşma net sürüyor. Kulübede ise cızırtı kabarıyor ve kelimeler parçalanıyor.

Kopma bu gece iki kişiyi birden susturuyor. Biri Semra Hanım, bir cümleyi kaçırıyor. Öteki Deniz. O da kanalı dinliyor ve gülüyor: "Rıza Abi konuşuyor. Hem de yolcuyla." Sonra tuşa basıyor: "Merkez, Deniz." Kanaldan yalnız Rıza'nın motoru geliyor. Deniz telefonunu açıp Rıza'yı arıyor. Rıza'nın arabasında telefon çalıyor. Bu çalış telsizden kulübeye de düşüyor.

GENÇ YOLCU: Açsanıza. Önemli olabilir.

RIZA: Önemliyse telsizden söylerler.

Dinleyici gülüyor ve aynı anda geriliyor. Rıza'nın güvendiği kanalı Rıza'nın kendisi tıkıyor. Semra Hanım'ın elinde de bir telefon var. Rıza'yı arayabilir. Ama ararsa Rıza duyulduğunu anlayacak. Semra Hanım telefonu masaya geri koyuyor ve dinlemeye devam ediyor.

Cızırtıdaki kelime

Yolcu bir şey daha soruyor: "Gündüze geçse daha iyi olmaz mı?" Arabada cevap temiz geliyor: "O kulübeyi bırakmaz." Kulübede ise cümlenin sonu cızırtıya gömülüyor: "O kulübeyi bırak..."

Türkçede anlamın önemli bir kısmı kelimenin sonunda taşınır. Cızırtı tam oraya düşünce cümle yön değiştiriyor. Rıza bir bağlılık söyledi. Semra Hanım bir emir duydu.

Hangisinin önce duyurulduğu her şeyi değiştiriyor. Emre'nin ilk taslağında kulübe önce geliyordu. O zaman dinleyici de yanlış duyuyor ve gerçeği sonradan öğreniyordu. Bu bir sürprizdi. Nermin Hanım sırayı ters çeviriyor: önce araba, sonra kulübe. Dinleyici doğrusunu bildiği için Semra Hanım'ın yanlışını da biliyor. Artık tek bir soru var: Semra Hanım bu yarım cümleyle ne yapacak?

Dönüş

Yolcu iniyor. Rıza durağa dönüyor ve mikrofon hâlâ sıkışık. Arabada kimse yok. Rıza alçak sesle eski bir şarkı mırıldanıyor. Semra Hanım bu mırıltıyı telsizden dinliyor. Sonra başka bir şey de duyuyor: aynı dizel motoru, bu kez kulübenin camının dışından.

Selim bu anı kurgu masasında kuruyor. Telsizdeki motor ince ve dar. Camın dışındaki motor her an biraz daha kalın. Bir süre ikisi aynı anda duyuluyor. Sonra motor kulübenin önünde susuyor. Telsizde de susuyor. Arabanın içinde bir tık duyuluyor. Rıza mikrofonu bulmuş. Gecenin başında eksik kalan ses nihayet geliyor.

Boşluk mu, kopma mı?

Selim bir öneri daha yapıyor. Tıktan sonra kısa bir hiçlik gelsin. Ne radyo olsun, ne cızırtı. Burcu itiraz ediyor: "Telsiz canlı. Canlı kanalda boşluk olmaz, kopma olur."

Ayrım dizinin kayıt gerekçesinden geliyor. Canlı bir hatta kopma şimdi olur ve bir kazadır. Kaydedilmiş bir seste boşluk geçmişte açılmıştır. Biri kaydı durdurmuş, silmiş ya da bant bitmiştir. Telsiz canlı bir kanal olduğu için Selim önerisini geri alıyor. Emre ise defterine bir not düşüyor. Semra Hanım bir gün kanalı kaydetmeye başlarsa dizi başka bir diziye dönüşür.

Son çağrı

Kulübenin önünden, camın ardından, Rıza telsizle sesleniyor. Sesi olağan: "Merkez, Rıza. Durağa döndüm." Kulübede uzun bir sessizlik. Sonra kaşık yeniden dönmeye başlıyor.

SEMRA HANIM: Rıza, merkez. Dinliyorum.

Dinleyici bu cümleyi ilk bölümden beri biliyor. Bu gece ilk kez başka bir şey taşıyor. Rıza duyulduğunu biliyor mu? Taslak bunu söylemiyor. Semra Hanım'ın neden hep gece vardiyasında olduğunu da söylemiyor. İkisi de açık kalıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Kanalın kuralını önce öğret. Takılı tuş ancak dinleyici tıkın anlamını biliyorsa çalışır. Açılış ve kapanış tıkını ilk bölümlerde sessizce yerleştir. Kural bozulduğunda dinleyici eksik sesi kendisi fark eder.

Kimin neyi duyduğunu bir tabloya yaz. Sahnedeki her kişi için tek satır aç: ne duyuyor, ne duymuyor, duyulduğunu biliyor mu? Takılı tuş gecesinde Rıza, Semra Hanım, Deniz ve yolcunun satırları birbirinden ayrı. Gerilim bu satırların arasındaki farktan çıkar.

Kesmeyi bilgi farkına göre yap. Dinleme noktasını rastgele değiştirme. Dinleyiciyi bir sözü duyduğu yerden, o sözün ulaştığı yere taşı. Önce arabada duyulan cümle, kulübede ikinci kez duyulunca ağırlaşır.

Doğrusunu önce duyur. Yanlış duymayı gerilime çevirmek istiyorsan önce temiz sesi ver, sonra bozuğunu. Dinleyici de yanlış duyarsa elinde bir sürpriz kalır. Sürpriz bir anlık bir sarsıntıdır, gerilim ise süren bir bekleyiş.

Kopmayı doğru kelimeye sakla. Cızırtı her sahnede varsa dinleyici onu dokudan ayırmaz. Hat seyrek kopmalı ve kopan şey anlamı taşıyan kelime olmalı. Rıza'nın cümlesinde kopan, cümlenin yönünü belirleyen ektir.

Karakterin yollarını tek tek kapat. Sesli gerilimi çoğu zaman cihazın kendisi kısıtlar. Semra Hanım konuşamıyor, çünkü kanal dolu. Deniz arıyor ama telefon açılmıyor. Kapanan her yol dinleyiciyi biraz daha öne iter. En güçlüsü karakterin kendi kapattığı yoldur: Semra Hanım telefonu masaya geri koyuyor.

Sessizliği bir karakter yaratsın. Yazarın koyduğu boşluk yayında arıza gibi duyulabilir. Bir karakterin radyoyu kısması ise bir eylemdir. Dinleyici onun neden sustuğunu bilir ve onunla birlikte dinler.

Yaklaşmayı birkaç katmanla kur. Ses yüksekliği kaba bir ölçüdür. Yaklaşan bir seste netlik, yankı ve yön de değişir. Uzaktaki motor boğuk ve dağınıktır, yakındaki kalın ve ayrıntılı. Kulaklıkla dinleyen biri yönü de duyar.

Tanınmayan sesi fazla bekletme. Dinleyici bir sesin kaynağını kendi kafasında hızla kurar. Açıklama geç kalırsa onun tahmini kadar güçlü olmayabilir. Tanıma anını dinleyicinin daha önce öğrendiği bir sese bağla.

Gülmeye yer bırak. Deniz'in "Hem de yolcuyla" demesi dinleyiciyi bir an rahatlatıyor. Rahatlayan kulak bir sonraki sesi daha keskin duyar. Kesintisiz gerilim dinleyiciyi yorar ve duyarsızlaştırır.

Açık hattın bedelini hesapla. Bir karakter duyulduysa ilişki değişmiştir. Ertesi gece kimse eskisi gibi konuşamaz. Bu bedeli sonraki bölümlerde taşımaya hazır değilsen hattı açma.

Ses düğmesi dinleyicinin elinde. Dinleyici bir fısıltıyı duymak için sesi açabilir. Ardından gelen ani bir patlama kulağı acıtır ve dinleyiciyi kızdırır. Korkuyu yalnız ani bir ses sıçramasına bağlama.

Her gerilimli sesin bir sorusu olsun. Bu ses ne? Ne zaman gelecek? Duydu mu? Dinleyici bunlardan birini sormuyorsa duyduğu şey yalnız gürültüdür.

Gerilimin çözümünü de sesle yaz. Takılı tuşun sonu bir tıkla geliyor. Açılışı başlatan eksik sesti, kapanışı getiren de o sesin nihayet gelmesi. Gerilimi hangi sesle açtıysan kapanışı da çoğu zaman aynı sesin ailesinden seç.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Sesli gerilim çoğu zaman kimin neyi duyduğundan doğar.
• Kulak bir sesi önce tahmin eder; gerilim o tahmin aralığında yaşar.
• Tanınmayan ses, öğretilmiş bir sesle çözülünce adil olur.
• Açık hat, dinleyiciyi hem konuşanın hem duyanın önüne geçirir.
• Bilgi farkını dinleme noktasının iki yer arasında gidip gelmesi kurar.
• Dinleme sessizliğini yazar değil, karakter yaratır.
• Hat kopması anlamı taşıyan kelimede çalışır.
• Doğrusu önce duyurulan yanlış duyma gerilim, sonra duyurulan sürpriz kurar.
• Yaklaşan ses yükseklikle, netlikle, yankıyla ve yönle ilerler.
• Canlı kanalda kopma olur, kayıtta boşluk.
• Karakterin yolları kapandıkça dinleyici öne eğilir.
• Gerilim için büyük bir tehlike şart değil; kaybedilecek bir güven yeter.
• Karakterin kendi kapattığı yol, cihazın kapattığından daha çok gerer.
• Gerilimi açan sesin ailesi çoğu zaman onu kapatır da.

Sonraki derse köprü

Taslağın son repliği Semra Hanım'ın her gece söylediği cümle: "Rıza, merkez. Dinliyorum." Bu gece aynı kelimeler başka bir yük taşıyor. O yükü sayfa mı taşıyacak, oyuncu mu? Emre "Dinliyorum"dan önce bir nefes yazmalı mı? Yoksa o nefesi Semra Hanım'ı seslendirecek kadına mı bırakmalı? Sonraki derste diyaloğu ve oyuncu sesini konuşacağız. Yazarın sayfaya koyduğu duraklama ile oyuncunun kendi bulduğu nefes arasındaki sınırı arayacağız. Rıza'nın "Sormam da"sının ritmini kimin kuracağını da soracağız.