Ne yapacaksın
Bugün kendi senaryondan bir sahneyi sesle kuracaksın. Görüntü yine sayfada olacak, ama sahneyi ileri iten şey kulağa gelen olacak. Uzunluk sınırı tek sayfa. Diyalog serbest, yalnız sahnenin dönüşü bir replikle değil, bir sesle gelecek.
Sahnede altı parça bulunacak. Mekânı kuran bir ortam sesi. Yalnızca bir karakterin taşıdığı bir ses. Yaklaşan bir tehdidin sesi. Kısa bir öznel an, yani sesin bir karakterin kulağına geçtiği yer. Bir sessizlik. Ve sahneyi bir hâlden ötekine çeviren bir ses.
Önce sahnenin seslerini bir liste olarak yazacaksın. Sonra o listeyi bozacak ve her sesi bir dinleyiciye bağlayacaksın. Çıktı iki sayfa olacak: solda liste, sağda sahne. İkisinin arasındaki fark bu alıştırmanın asıl ürünü.
Neden bu alıştırma
Senaryoda ses çoğu zaman sonradan eklenir. Yazar görüntüyü kurar, diyaloğu yazar, sonra sahne tarifine birkaç ses serpiştirir. Uzaktan bir siren, bir köpek, bir saat tiktakı. Bu sesler odayı doldurur ama sahneye bir şey yapmaz. Silsen sahne değişmez.
Oysa seyirci sesi gözden önce algılar. Bir kapının gıcırtısı, kimin geldiğini görmeden söyler. Bir nefesin düzeni bozulduğunda seyirci bir şey olacağını sezer. Henüz ekranda hiçbir şey kıpırdamamıştır. Ses beklenti kurar ve beklenti gerilimin hammaddesidir.
Bu alıştırma sesi sahnenin taşıyıcı duvarlarından birine çevirmeni ister. Altı parçanın her biri ayrı bir işe bakar. Ortam sesi seyirciyi yere koyar. Karaktere özel ses bir insanı görmeden tanıtır. Tehdit sesi zamanı gerer. Öznel an seyirciyi bir kafanın içine alır, sessizlik de kulağı açar. Son parça ise sahnenin değerini bir sesle değiştirir.
Bir kazancı daha var. Sesle düşünen yazar, sahne tarifindeki gereksiz görüntüleri de fark eder. Kulağın taşıyabildiği bir bilgi için ayrı bir kare yazmaya gerek yoktur. Sayfa kısalır, oyuncunun yüzüne yer açılır.
Son olarak, senaryodaki sesler çekim ekibine de bir harita olur. Ses kaydı, kurgu, miksaj bu satırlardan yola çıkar. Sayfada yazılmamış bir sessizliği kimse korumaz.
Hazırlık
Senaryondan sesin zaten önemli olduğu bir sahne seç. Gece geçen, az konuşulan, bir şeyin beklendiği bir sahne en iyi sonucu verir. Kalabalık bir sahne bu alıştırma için zordur.
Sahnenin geçtiği yerde beş dakika oturduğunu düşün. Gözlerini kapat ve duyacağın her şeyi bir kâğıda yaz. Sıra önemli değil, ayıklama da yapma.
Sonra sahnedeki karakterleri bu kâğıdın kenarına yaz. Her karakterin yanına onun en çok neyi dinlediğini not et. Beklediği bir sesi, korktuğu bir sesi, artık duymadığı bir sesi.
Ayrı bir kâğıda altı parçanın adını alt alta sırala. Ortam, karaktere özel, tehdit, öznel, sessizlik, dönüş. Her birinin yanını şimdilik boş bırak. Adımları bitirdiğinde her satıra bir ses ve o sesi duyan karakterin adı girecek.
Adımlar
Çözümlü örnek
Emre bu alıştırma için yanlış ad gecesini seçiyor. Nöbet'te sesin bir karakterin kulağına geçtiği tek gece bu. Emre'nin hastanede telgraf gibi yazdığı tarifler de yalnız burada uzuyor. Sahnenin bu biçimi bir atölye taslağı.
İlk taslak bir liste. "Gece. Oda. Sesler: monitör, serum pompası, koridordan anons, ilaç arabasının tekeri, babanın nefesi. Baba bir ad söyler. Kadir'in nefesi. Sessizlik. Alyans korkuluğa vurur."
Nermin Hanım listeyi tahtaya geçiriyor. Bütün sesler burada, diyor, ama hiçbiri bir başkasına bir şey yapmıyor. Sıra seslerin geliş sırası. Kimin neyi duyduğu yazılmamış. Teker de nefes de aynı ağırlıkta duruyor. Okur hangisinin tehlike olduğunu bilemiyor. Selim kalemle "sessizlik" kelimesinin altını çiziyor. Hangi ses susuyor? Kelime susan sesin adını vermiyor.
Emre ilk önce tehdidi koridora koymayı düşünüyor. Uzak bir alarm, yaklaşan adımlar. Nermin Hanım başını sallıyor. Koridordan gelen tehlikeyi seyirci bu odada zaten çok kez bekledi. Bu gecenin tehlikesi başka bir yerden gelmeli.
Emre listeyi silmeden yanına sahneyi yazıyor.
Gece. Tavan lambası kapalı, odaya koridorun ışığı düşüyor. Kadir sandalyesinde, kitap dizinde. Monitör düzenli ötüyor, serum askısından damla iniyor. Uzakta anons Serkan'ı dahiliyeye çağırıyor.
Koridorun öbür ucunda bir teker gıcırdıyor. Kadir başını kitaptan kaldırmıyor. Parmağıyla sayfanın köşesini buluyor.
Babanın nefesi uzuyor. Bir çekiş, sonra bir bekleyiş. Her bekleyiş bir öncekinden uzun. Kadir sayfayı çevirmeyi bırakıyor.
Bir nefes gelmiyor. Monitör sayıyor, serum damlıyor. Babanın göğsü kıpırdamıyor. Kadir öne eğiliyor.
Nefes geliyor. Baba gözlerini açıyor, Kadir'in yüzüne bakıyor. Bir ad söylüyor. Kadir'in adı değil.
Ad söylenince sayfa Kadir'in kulağına giriyor. Anons kelimelerini yitiriyor. Gıcırtı bir duvarın arkasında kalıyor. Kadir'in kendi nefesi yakından geliyor. Monitörün bipi odanın ortasına oturuyor.
Babanın eli korkuluğa uzanıyor. Alyans demire iki kez çarpıyor. Koridorun sesi yerine dönüyor, anonsun kelimeleri yeniden seçiliyor. Kadir kitabı komodinin üstüne bırakıyor.
Emre sahnenin kenarına altı parçanın adlarını yazıyor. Ortam, monitörle anons. Karaktere özel ses, Figen'in tekeri. Figen sahnede hiç görünmüyor. Kadir başını kaldırmıyor, çünkü o sesi tanıyor. Tehdit babanın nefesinin uzayan bekleyişi. Sessizlik gelmeyen bir nefes. O anda yalnız beklenen ses susuyor, öbürleri sürüyor. Öznel an adla açılıp alyansla kapanıyor. Dönüş de alyans. Film boyunca çağrı olan ses, bu gece Kadir'i odaya geri çağırıyor.
Selim tehdidin içeriden gelmesini beğeniyor. Seyirci kötü haberi koridordan bekliyor. Haber yataktan geliyor ve bir ölüm değil, bir ad. Sessizlik seyirciyi en kötüsüne hazırlamıştı. Gelen şey daha küçük, ama Kadir için daha ağır.
Emre iki satırın başına birer işaret koyuyor. Biri ad söylendiği anda kulağa giren satır, öteki alyansın vuruşu. Bu iki satırın arasında yazılan her ses Kadir'in kulağına ait. Okur bunu kimseye sormadan anlıyor, çünkü kapı da çıkış da sayfada.
Nermin Hanım son bir şeye dikkat çekiyor. Ad sayfada yazılmamış. Babanın kimi gördüğü hâlâ açık. Ses bu soruyu kapatmıyor, yalnızca Kadir'in onu nasıl duyduğunu veriyor.
Kendini değerlendir
Sahneyi bitirdiğinde önce listeyi, sonra sahneyi oku. Arada bir gün bırakabilirsen daha iyi. Sonra şu sorulara cevap ver.
Listedeki seslerin kaçı sahneye girdi? Hepsi girdiyse ayıklamadın demektir. Ortam sesi ancak seçilerek bir yer kurar.
Her sesin bir dinleyicisi var mı? Sahne tarifinde bir sesin hemen ardından bir karakterin tepkisi geliyor mu? Gelmiyorsa o ses yalnızca odayı süslüyor.
Karaktere özel ses o karakteri görmeden tanıtıyor mu? Sesin sahibi sahneye girmeden önce seyirci onu tahmin edebiliyor mu?
Tehdit masum bir sesten mi doğdu? Yoksa ilk duyulduğu anda tehlikeli miydi? Baştan tehlikeli bir ses büyüyemez.
Öznel anın girişi ve çıkışı sayfada mı? Birini sil ve sahneyi baştan oku. Okur kafanın içinde mi kaldı, dışarıda mı?
Sessizliği bir boşluk olarak mı, susan bir sesin adıyla mı yazdın? Sessizlikte hâlâ duyulan sesi adlandırdın mı?
Dönüşü taşıyan ses sahnenin başında kurulmuş mu? Kurulmamışsa dönüş dışarıdan gelmiş olabilir.
Kulak okumasında dinleyicin neyi kaçırdı? Kaçırdığı parçayı nasıl yeniden yazdın?
Sayfayı say. Sahne bir sayfayı aştıysa hangi satır ses değil, açıklama taşıyor?
Son olarak sahneyi senaryonun bütününe karşı oku. Burada kurduğun ses senaryonun başka bir yerinde yeniden duyulabilir mi? Geri dönerse ilk duyuluşundaki anlamı mı taşıyacak, yoksa bu sahnede kazandığı yeni anlamı mı?
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışSesleri bir envanter gibi saymak.
"Uzaktan siren, köpek, saat tiktakı" satırı bir mekân kurmaz. Yalnızca bir ses kütüphanesinden seçim yapar.
Yaygın yanlışOrtam sesini sahne boyunca anmak.
Her satırda yağmur yağıyorsa okur yağmuru duymayı bırakır. Bir kez kur, sonra yalnız değiştiği yerde an.
Yaygın yanlışTehdidi baştan tehlikeli bir sesle kurmak.
İlk duyulan ses bir çığlıksa büyüyecek yer kalmaz. Tehdit sesi masum başlamalı.
Yaygın yanlışÖznel ânı etiketle geçiştirmek.
Sahnenin başına ayraç içinde bir not koymak okura hangi sesin kısıldığını söylemez. Değişimin kendisini yaz.
Yaygın yanlışÖznel ânı kapatmayı unutmak.
Çıkış satırı olmayan bir öznel an, sonraki sahneye sızar.
Yaygın yanlışSessizliği boş bir satırla göstermek.
Okur boşluğu bir sayfa düzeni sanır. Neyin sustuğunu yaz.
Yaygın yanlışDönüşü bir replikle yapıp sesi süs olarak bırakmak.
Karakter "Gitti" diyorsa kapının kapanma sesi yalnızca bir yankıdır. Sözü sil ve kapıyı bırak.
Yaygın yanlışDönüş sesini dışarıdan getirmek.
Sahnenin sonunda ilk kez duyulan bir telefon, yazarın şansıdır. İyi dönüş sesi önceden kurulmuş bir sesin geri gelişidir.
Yaygın yanlışHer sese bir anlam yüklemek.
Sahnedeki bütün sesler bir şeyi simgelerse seyirci hiçbirine inanmaz. Bazı sesler yalnızca dünyanın sesi olarak kalmalı ki ötekiler öne çıkabilsin.
Yaygın yanlışÖznel ânı sahneye birden fazla kez açmak.
Kulağa bir girip bir çıkan sahne seyirciyi yorar. Bir sahneye tek öznel an yeter, çoğu filmde de birkaç tane.
Yaygın yanlışMüziği ses tasarımının yerine koymak.
Gerilimi bir müzik notuna bırakan sahne, dünyanın kendi seslerini kullanmamış olur.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Bugünkü sahnenin dönüşünü bir ses yaptı. En ağır şey de bir cümleyle değil, bir adla geldi. Sıradaki alıştırmada söz geri geliyor ve yükü taşıyan o oluyor. Tek bir bilgiyi aynı iki insanla, aynı masada üç kez yazacaksın. Önce açıkça söyletecek, sonra bir kavganın ortasında verecek, en son adını hiç koymadan sızdıracaksın. Nöbet'te bu bilgi, Murat'ın babanın hastalığından aylardır haberdar olması. Kantin masasında Murat bunu bir itiraf olarak mı söyler, bir savunma olarak mı? Yoksa Kadir'in kaloriferden söz ederken kurduğu tek bir kelime mi taşır?