Ses motifi

Açılış sahnesi

Emre atölyeye bir tablo getirmiş. Sol sütunda yedi ses alt alta duruyor. Monitörün bipi, buzdolabının uğultusu, damlayan musluk, tıraş makinesinin vızıltısı, hastane anonsu, alyansın tıkırtısı, ilaç arabasının gıcırtısı. Sağ sütunda her sesin geçtiği sahneler sıralanmış. Bazı satırlar kâğıdın kenarına taşmış.

Bunların hepsi motif, diyor Emre. Her biri filmde en az dört kez dönüyor.

Selim tabloya bakıp gülümsüyor. Bir sesi on kez tekrarlamak benim için iki tuş, diyor. Kopyalarım, her sahneye yapıştırırım. Bu onu motif yapar mı?

Nermin Hanım kalemi alıyor ve tabloya üçüncü bir sütun çiziyor. Başına tek bir soru yazıyor: "Bu kez ne demek?"

Emre monitörün satırından başlıyor. İlk gece: oda boş değil. İkinci gece: oda boş değil. Üçüncü gecede kalemi duruyor. Bip her seferinde aynı şeyi söylüyor. Buzdolabı da öyle, anons da öyle.

Sütun yalnız bir satırda doluyor: alyansın tıkırtısı. İlk gece "gel". Birkaç gece sonra "uyandım, zile basmam". Adın karıştığı gece "geri gel". Son gecenin kutusu ise boş kalıyor. O gece ses hiç gelmiyor.

Selim boş kutuyu parmağıyla gösteriyor. Asıl cümle bu, diyor. Tablonun geri kalanı bir sayım.

Bir ses filmde kaç kez duyulduğu için motif olmaz; her dönüşünde bir öncekinin anlamını taşıyıp ona yeni bir şey eklediği için olur.

Bu derste ne olacak

Bu derste tekrar eden bir sesin nasıl anlam biriktirdiğine bakacağız. Bir kişiyi tanıtan ses ile film boyunca yük taşıyan sesi ayıracağız. Tehlikeyi haber veren sesi, bir mekâna ait sesi ve geçmişten gelen sesi konuşacağız. Filmin ilk ve son sahnesinde duyulan sesin iki uç arasındaki yolu nasıl ölçtüğünü göreceğiz. Aynı sesin bir yerden sonra başka bir anlam taşımaya başladığı anı yakalayacağız. Emre'nin tablosunu Nöbet'in sesleriyle yeniden dolduracağız. Beş film bir sesi baştan sona taşıyor. Her birinde sesi değiştiren şeyi adlandıracağız. Dersin sonunda senaryondaki bir sesin duraklarını yazabilecek ve her durağın ne taşıdığını tek cümleyle söyleyebileceksin.

Sıfır noktası

Gündelik hayat tekrar eden seslerle dolu. Okul zili, apartman asansörü, kapıda şıngırdayan anahtarlar. Çoğu bir şey söylemez. Yalnızca orada olduklarını bildirir. Ama bazıları zamanla bir yük biriktirir.

Bir evde yıllarca her akşam aynı saatte çalan bir kapı zili düşün. Bir akşam o saatte çalmıyor. Ya da gece yarısı çalıyor. Zil aynı zil. Onu duyan kişi ise o sesle geçen bütün akşamları birlikte duyuyor.

Film müziğinde bunun bir karşılığı var. Birkaç notalık bir ezgi tekrar ederek bir fikre bağlanır. Bu ders notası olmayan seslere bakıyor. Bir alyansın demire vuruşu, bir buzdolabının uğultusu, bir tekerin gıcırtısı. Bunları kimse bestelemez. Dünyanın içinden gelirler. Seyirci onları müzik gibi dinlemez, fark etmeden biriktirir.

Ses imzası ile ses motifi sık karıştırılır. Ses imzası bir kişiyi ya da nesneyi tanıtan sestir. "Kim geliyor?" sorusunu cevaplar ve bir kez kurulması yeter. Motif ise başka bir soru sorar: "Bu kez ne değişti?" Aynı ses imza olarak başlayıp motife dönüşebilir. Bunun için her duyuşta başka bir sahnenin içine düşmesi gerekir.

Bir de öğretilmiş ses var. Her duyuşunda aynı sonuca bağlanan ses. Bir süre sonra o sonucu kendisi müjdeler. Murat'ın telefonu titrer, Murat odadan çıkar. Seyirci bu bağı öğrenir ve bir sonraki titreşimde Murat'ın gideceğini bilir. Öğretilmiş ses bir sonucu ezberletir. Değeri, öngörülebilir olmasındadır. Motif ise ezberle yetinmez. Seyirci her duraktan biraz daha fazlasıyla çıkar.

Sözlükteki görsel motif tanımı sesi de sayıyordu. Ama ses gözden farklı çalışır. Kaynağı kadrajda olmadan gelir. Duvarın ardından, karanlıktan, geçmişten gelebilir. Seyirci bir görüntüye bakmayı seçer. Bir sesi ise istemeden duyar. Motif bu yüzden kulakta daha derine iner.

Senaryoda bir motif tek sahnede yazılmaz. Bir güzergâhı vardır. Sesin ilk duyulduğu yer, döndüğü yerler ve son duyulduğu yer. Senarist bu güzergâhı çizmezse ses tasarımcısı da kurgucu da onu göremez. Sayfada dağınık satırlar kalır: "Buzdolabı uğulduyor." Birkaç sayfa sonra yine: "Buzdolabı uğulduyor." Emre'nin tablosu tam olarak buydu. Bir sayım vardı, bir güzergâh yoktu.

Mekanizma

Tekrardan motife

Nöbet'te babanın alyansı bu yolu baştan sona yürüyor. İlk gece baba hemşire zilini kullanmıyor. Parmağındaki alyans demir korkuluğa iki kez iniyor. Tık, tık. Kapıdan çıkmak üzere olan Kadir geri dönüyor. Burada ses henüz bir imza. Babayı tanıtıyor, Kadir'i çağırıyor.

Sonraki gecelerde aynı ses Kadir'i koridordan, Figen'in masasının önünden geri getiriyor. Seyirci artık sesi tanıyor. Ama yalnız tanımakla kalmıyor. Her tıkırtıda babanın inadını, zile basmayan elini, oğluna duyduğu ihtiyacı birlikte duyuyor. Adın karıştığı gece aynı ses Kadir'i kendi kulağının içinden odaya geri çağırıyor. İmza bir kişiyi haber verir. Bu tıkırtı ise bir ilişkiyi kayda geçiriyor.

Nermin Hanım'ın üçüncü sütunu Emre'yi durakları yazmaya zorluyor. Emre alyansın satırını yeniden kuruyor. Birinci durak: kapıdan dönen Kadir, "gel". İkinci durak: koridordan yürüyen Kadir, "uyandım, zile basmam". Üçüncü durak: adın karıştığı gece, "geri gel". Tıkırtının kendisi hiç değişmiyor. Değişen, Kadir'in nerede durduğu ve neyi kaybetmekten korktuğu.

Tekrar sayılır, durak okunur. Emre'nin ilk tablosunda monitörün bipi on yedi kez geçiyordu. Hiçbiri durak değildi. Bip odanın tonu, her sahnede aynı işi görüyor. Bu bir kusur sayılmaz. Her ses motif olmak zorunda değil. Ama bir sese motif diyorsan her durağına bir cümle yazabilmelisin.

Son gece Murat asansöre biniyor. Ceket boş sandalyede asılı duruyor. Odada yalnızca yatak başı lambası yanıyor. Babanın eli örtünün üstünden kalkıyor. Seyirci tıkırtıyı bekliyor, çünkü film ona bunu öğretti. Tık gelmiyor. El korkuluğa değil, Kadir'in bileğine gidiyor ve tutuyor. Çağırmaya gerek kalmadı. Kadir zaten orada.

Susan seste ses ortasında kesilir. Eksik durakta ise ses hiç başlamaz. Seyirci onu kendi kulağında duyar ve gelmediğini fark eder. Bunun için motifin önce oturmuş olması gerekir. İlk gece tıkırtı gelmeseydi kimse onu aramazdı.

Tehlikenin ve mekânın sesi

Bazı motifler bir kişiye değil, bir beklentiye bağlanır. Nöbet'in uzak alarmı böyle. Her gece bir yerde çalıyor. Koşan adımlar geçiyor, sonra alarm susuyor. Hiçbir gece babanın odası için çalmıyor. Yine de seyirci her çalışında gözünü monitöre çeviriyor. Bu tehlike işareti hedefini hiç bulmadan çalışıyor. Bulmaması da bir anlam biriktiriyor: bu koridorda her gece birinin babası kötüleşiyor. Tehlike motifi bir gün hedefini bulsaydı, önceki bütün duraklar geriye dönüp bir hazırlık olurdu. Nöbet bunu yapmıyor. Alarmı başkalarına bırakıyor, babanın tehlikesini sessiz tutuyor.

Mekânların da kendi sesleri var. Hastane bipler ve anons yapar. Babanın evi uğuldar ve damlar.

Hazırlık haftasında Kadir babanın mutfağında tek başına. Musluk damlıyor. Damlaların aralığı monitörün bipiyle aynı. Emre bunu sayfaya tek cümleyle yazıyor: "Musluk, monitörün aralığıyla damlar." Seyirci hastaneyi görmüyor ama duyuyor. Kadir'in evde de nöbette olduğunu anlıyor.

Kesmede makinenin sesini buzdolabının uğultusuna çeviren köprü, iki mekânı bir anlığına bağlamıştı. Kafiye o bağı film boyunca açık tutar. Köprü bir geçiştir ve kesmeye yaslanır. Kafiye bir hatırlatmadır ve kesmeye ihtiyaç duymaz.

Evin bir sesi daha motif oluyor: buzdolabı. Hazırlık haftasında kompresör tekliyor. Kadir suyu kesiyor ve kulak kabartıyor. Murat salonda telefonda; o sesi fark etmiyor. Sonraki her uğultu bu iki kulağı birlikte taşıyor. Mekânın sesi motif olunca mekânı tarif etmekle kalmaz. O mekâna kimin yakın, kimin uzak durduğunu da ölçer.

Geçmişin sesi

Nöbet'in tek geri dönüşü bir sesle açılıyor. Banyoda su akıyor. Akan suyun içinden ince bir vızıltı sızıyor: eski tıraş makinesi. Aynada genç babanın yüzü beliriyor. O vızıltı gür ve düzenli, bir sabahın sesi.

Emre bu vızıltıyı bugüne de getiriyor. Geri dönüşten sonraki bir sabah Kadir babayı hastane yatağında tıraş ediyor. Elindeki makine, evde bir dolabın dibinden çıkan eski makine. Pili zayıf. Vızıltı ince çıkıyor, bir an tekliyor, sonra yeniden tutuyor. Baba gözlerini kapatıyor. Kimse anıdan söz etmiyor. Seyirci geri dönüşteki gür sesi hatırlıyor ve aradaki farkı duyuyor. Makine yorulmuş. Yüz de yorulmuş.

Geçmişin sesi en kolay bükülen motiftir. Seyirci onun ilk hâlini bir anıda saklamıştır. Bugünkü hâlini o anıyla tartarak dinler. Senarist bu farkı sayfada çoğu zaman tek bir sıfatla yazar: "Vızıltı ince." Bir kelime, bir yorgunluğu taşır.

İlk ses, son ses

Nöbet yağmurla açılıyor. Bir kamyonetin ön camı, silecekler gidip geliyor. Radyo kapalı. Yalnızca yağmur ve silecek duyuluyor. Kadir bilmediği bir geceye doğru sürüyor. Yağmur cama vuruyor, silecek onu durmadan siliyor.

Son sahne Figen'in yeni bir gece nöbeti. İlaç arabasının tekeri yine gıcırdıyor. Figen aynı odaya giriyor. Yatakta yeni bir hasta yatıyor. Figen hastaya adını soruyor ve öğreniyor. Sonra yatak başı lambasını söndürüyor. Karanlıkta monitör bipliyor. Pencereye yağmur vuruyor. Bu kez silen yok.

Yağmur ilkinde bir yolculuğun ve bir tehdidin sesi. Sonuncusunda odayı örten bir ses. Oda karanlık ama korkutucu değil. Gece, başka birinin gecesi olarak sürüyor. Bu huzur yağmurun kendisinden gelmiyor. Aradaki bütün gecelerden geliyor. Sesin anlamını değiştiren her zaman sesin kendisi değildir. Bazen yalnızca onu duyan kişi ve geçen zaman değişir.

Filmlerden okuma

Bu filmlerin her birinde değişim başka bir yerde yaşıyor. Samuray'da sesin kendisi değişiyor: kuş başka türlü ötüyor. Kızıl Ekim'de sinyal yerinde duruyor, onu gönderenin niyeti dönüyor. Tiksinti'de duvarın ardındaki kaynak yer değiştiriyor: önce bir başkasının hayatı, sonra Carol'ın korkusu. Sátántangó'da kaynağın görünmesi anlamı yıkıyor. Çığlıklar ve Fısıltılar'da ise ses hiç değişmiyor. Yalnızca sahneler ağırlaşıyor ve tıkırtı onlarla birlikte ağırlaşıyor.

Nöbet'in alyansı bu araçlardan birkaçını sırayla kullanıyor. Tıkırtı değişmiyor, durakları değişiyor, sonunda hiç gelmiyor. Tıraş makinesi Samuray'ın yolundan gidiyor: ses yorulup bükülüyor. Yağmur ise Sátántangó'nun çanı gibi filmi iki ucundan tutuyor. Ama kaynağını açıp anlamı yıkmıyor. Aynı yağmurla daha yumuşak bir anlam kuruyor.

Senarist için asıl karar şu: değişim nerede yaşayacak? Sesin kendisinde mi, kaynağında mı, dinleyende mi, yoksa sesin düştüğü sahnede mi? Bu karar sayfada yazılmazsa ses tasarımcısı motifi bir doku sanır. Her durakta aynı yükseklikte bırakır ve seyirci hiçbir şey biriktirmez.

Bir ayrıntı daha var. Bu filmlerde motifi kimse adlandırmıyor. Jef kuşa bakıyor, tek kelime etmiyor ve aramaya başlıyor. Seyirci anlamı onun ellerinden okuyor. Nöbet'te de Kadir "yine o ses" demiyor. Motif söze döküldüğü anda biriktirmeyi bırakır ve bir bilgiye dönüşür.

Usta katmanı

Önce durakları yaz, sonra sahneleri. Bir motif düşünüyorsan önce onun güzergâhını çıkar. İlk duyuş, dönüşler, son duyuş. Her durağın yanına "bu kez ne demek?" sorusunun cevabını yaz. Cevabı olmayan durağı sil.

Durak sayısını az tut. Üç ile beş arası durak bir motifi taşır. Daha fazlası sesi duvar kâğıdına çevirir. Seyirci onu duymayı bırakır.

İlk durağı sakin kur. Motifin ilk duyuşu bir olayın içinde olmasın. Samuray'ın kuşu uzun bir hiçliğin içinde ötüyor. Seyirci olağanı böyle ezberler, sapmayı da böyle duyar.

Her durakta bir şeyi değiştir. Ses, kaynak, dinleyen ya da sahne. Hepsini birden değiştirirsen seyirci sesi tanımaz. Hiçbirini değiştirmezsen sayımda kalırsın.

Duyanı ve duymayanı ayır. Aynı motif iki karakterin kulağına başka ulaşabilir. Buzdolabının teklemesini Kadir duyuyor, Murat duymuyor. Motif iki kişiyi aynı sahnede birbirinden ayırır. Sonraki her duyuşta seyirci kimin duyduğuna bakar.

Durakların arasını eşit tutma. Motif düzenli aralıklarla dönerse seyirci onu bir saat gibi bekler. Bazı durakları sık, bazılarını seyrek koy. Ses beklenmedik bir yerde döndüğünde biriken anlam birden yüzeye çıkar.

Sesi bir ele bağla. Kaynağında bir hareket olsun: yüzüğü vuran el, makineyi tutan el. Eksik durakta sesin yerine o el başka bir şey yapabilir. Nöbet'in son gecesinde el korkuluğa değil, bileğe gidiyor.

Eksik durağı en sona sakla. Gelmeyen ses, motifin en güçlü durağıdır. Ama yalnızca bir kez çalışır. İkinci eksik durak, motifin bittiğini söyler.

Kafiyeyi aynı fiille yaz. İki mekândaki sesler birbirine benzeyecekse aksiyon satırında aynı kelimeyi kullan. Sayfada da kafiye kur. Okur ikinci fiili okuyunca birinciyi duyar.

Son durağı ilk durağın karşısına yaz. İlk ve son durağın cümlelerini alt alta koy. Nöbet'te ilk durak bir çağrı: "gel". Son durakta çağrıya gerek kalmıyor ve ses gelmiyor. İki cümle birbirine cevap veriyorsa motif yolunu tamamlamıştır.

Çerçevenin ikinci duyuşunda dinleyeni değiştir. Nöbet'in ilk yağmurunu Kadir duyuyor, son yağmurunu Figen ve yeni bir hasta. Aynı ses başka bir kulağa düştüğünde fark kendiliğinden duyulur.

Ses tasarımcısına bir cümle bırak. Senarist dokuyu yazmaz, durağı yazar. "Vızıltı ince, pili bitmek üzere" bir dokudur ama bir anlam da taşır. O cümleyi sayfada bırakırsan tasarımcı motifi tanır.

Küçük sesi seç. Bir yüzüğün tıkırtısı bir patlamadan daha uzun yaşar. Gürültülü ses tek bir sahnede tükenir. Küçük ses birikir.

Bir filmde bir ya da iki ana motif yeter. Emre'nin yedi sesi aynı anda anlam biriktiremez. Seyircinin kulağı birini taşır, belki ikisini. Ötekiler ortam olarak kalsın.

Son durakta sesi yalnız bırak. Motifin son duyuşunda öteki sesleri geri çek. Nöbet'in son karanlığında yalnız bip ve yağmur kalıyor. Biriken anlam kalabalık bir kulağa sığmaz.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Ses kaç kez duyulduğu için değil, her dönüşünde anlam eklediği için motif olur.
• Ses imzası bir kişiyi tanıtır; ses motifi bir ilişkiyi ya da bir değişimi kayda geçirir.
• Motif durakları vardır ve her durak bir öncekinden anlam alır.
• Tekrar sayılır, durak okunur.
• Eksik durakta ses hiç gelmez ve seyirci boşluğu biriken anlamla doldurur.
• Tehlike motifi hedefini hiç bulmadan da anlam biriktirebilir.
• Ses kafiyesi iki mekânı kesmeye ihtiyaç duymadan birbirine bağlar.
• Bükülen motifte sesteki değişim, sesin bağlı olduğu şeydeki değişimi taşır.
• Geçmişin sesi en kolay bükülen motiftir.
• Ses çerçevesi filmin ilk ve son sahnesini aynı sesle tutar ve aradaki yolu ölçer.
• Motifin anlamını sesin kendisi, kaynağı, dinleyeni ya da sahnesi değiştirebilir.
• Bir filmde bir ya da iki ana motif yeter.

Sonraki derse köprü

Bu derste babanın bütün söyleyeceklerini bir yüzük taşıdı. "Gel" demedi, demire vurdu. Nöbet'in insanları konuştuğunda ise ne oluyor? Murat'ın "Sabah imzalarım" cümlesi bir bilgi mi veriyor, yoksa bir şeyi erteliyor mu? Sonraki ders sesten söze geçiyor ve diyaloğun ne olduğunu soruyor. Gerçek bir konuşmanın kaydı mı, yoksa karakterin bir eylemi mi? Nöbet'in az konuşan insanlarının her cümlesinin neyi yaptığına ve neyi örttüğüne o soruyla bakacağız.