Senaryo yazım yazılımları

Açılış sahnesi

Selim dizüstü bilgisayarını masanın ortasına açıyor. Ekranda Nöbet var, Emre'nin artık içinde yazdığı senaryo programında. Selim bir menüden bir çalışma kipi seçiyor. Sonra dördüncü akşamın sayfasına iniyor. Murat'ın çay repliğinden tek bir kelimeyi siliyor. Satırın hizasında, sağ kenarda bir yıldız beliriyor. Kimse koymadı.

Emre koltuğuna gömülüyor. Geçen hafta o yıldızları bir akşam boyunca tek tek yerleştirmişti. Harfli numaraları da elle yazmıştı.

Selim daha bitirmedi. Dosyayı başka bir biçimde dışa veriyor. Bilgisayarın en sade metin programında açıyor. Courier gitmiş, kenarlar gitmiş, sayfa numaraları gitmiş. Satırlar sola yaslanmış, alt alta duruyor. Sahne başlıkları yine büyük harfli. Replikler yine adların altında. Ama yıldız yok. Emre'nin kartlara düştüğü notlar da yok. Son gecenin kartındaki "ceket sandalyede kalır, kimse almaz" satırı hiçbir yerde görünmüyor.

Emre telaşla programın kendi dosyasını yeniden açtırıyor. Kartlar yerinde, notlar yerinde, yıldız yerinde. Omuzları gevşiyor.

Nermin Hanım ekrana eğiliyor. Bu program açıldığı sürece yerinde, diyor. Bilgisayarınız değişirse ne olacak? Yapımcı başka bir program kullanırsa? Emre iki pencereye bakıyor. Birinde her şey var, ama yalnız o programda açılıyor. Ötekinde yalnız satırlar var, ama her bilgisayarda açılıyor.

Senaryo yazılımı sayfanın biçimini yazardan devralır; metnin kendisini ise yazar, programın dışında da açılabilen bir kopyada saklamalıdır.

Bu derste ne olacak

Bu derste senaryo yazılımlarının yazarın elinden hangi işleri aldığına bakacağız. Satırın türünü tanımayı, adları hatırlamayı ve sayfayı bölmeyi göreceğiz. Değişiklikleri kendi başına işaretleyen kipi ve programın çıkardığı listeleri açacağız. Sahne kartlarına ve serbest panoya da geleceğiz. Sonra dosyanın programdan çıkışını konuşacağız: düz metin, taşıma dosyası, PDF ve yolda düşen katmanlar. Yedeği, bulutu ve ortak çalışmayı en sona bırakacağız. Her adımda aynı soruyu soracağız: bu işi program mı yapıyor, yazar mı? Bir manastır kütüphanesinde, bir Paris dükkânında, bir daktilonun başında, bir vergi dairesinde ve bir televizyon kanalının koridorlarında dosyanın kimde durduğuna bakacağız.

Sıfır noktası

Bir senaryo sayfası birkaç ayrı öğeden kurulur. Başlık, aksiyon, karakter adı, diyalog, parantez içi ve geçiş. Her birinin kendi girintisi, kendi büyük harf kuralı var. Daktilo döneminde yazar bu düzeni elle kurardı. Sekme duraklarını ayarlar, her satırda doğru yerden başlardı. Format bilgisi yazarın parmaklarındaydı.

Senaryo yazılımı bu bilginin bir kısmını üstlenir. Final Draft, Fade In, WriterSolo, Highland ya da Celtx gibi programlar şablonu hazır tutar. Yazar bir satırın ne olduğunu söyler, program onu yerine koyar. Programlar arasında ayrıntılar değişir. Ama hepsi aynı temel işi yapar: öğeyi tanır ve biçimini kurar.

Kelime işlemcisi ise bu ayrımı bilmez. Onun için her satır bir paragraftır. Emre'nin dosyası tam buradan geldi. Nöbet aylarca bir kelime işlemcisinde yazıldı. Sayfalar seksen dokuz tutuyordu. Şablona aktarılınca yüz üçe çıktı. Bazı başlıklar INT. diye açılıyordu, bazıları İÇ. diye. Bir KARARMA aksiyon sanılıp sonraki sahneye yapıştı. Büyük harfe çevrilen adlarda KADİR'in noktası düştü, KADIR oldu. Murat'ın bir repliği iki sayfaya bölündü ve hiçbir işaret taşımadı.

Bu hataların hiçbiri Emre'nin dikkatsizliğinden doğmadı. Araç, senaryonun ne olduğunu bilmiyordu. Emre de aracın bilmediğini bilmiyordu.

Programa geçmek bu sorunların çoğunu çözer. Ama programın da bilmediği şeyler var. Hastane odasının beş adından hangisinin doğru olduğunu bilmez. Bir repliğin hangi kelimede bölünmesinin oyuncuyu rahatsız edeceğini bilmez. Bir KARARMA'nın gerekip gerekmediğini de bilmez. Program biçimi bilir, kararı bilmez. Bu ayrım dersin geri kalanı boyunca karşımıza çıkacak.

Program yeni bir soru da açar. Her program işini kendi dosya biçiminde saklar. O biçim yalnız o programla, bazen yalnız onun belli sürümleriyle tam açılır. Yazarın aylarını içine koyduğu dosya, bir şirketin verdiği bir kutuda durur. Program bir gün açılmazsa ne olacak? Dosya başka bir programa geçerse yolda neyi bırakacak? Bu derste ikisini de konuşacağız: programın yazardan aldığı işi ve yazarın programa bırakmaması gerekeni.

Mekanizma

Satırın türü

Emre yeni programda bir başlık yazıyor. Satırın başına İÇ. koyuyor, program satırı büyük harfe çeviriyor ve sola yaslıyor. Bir tuşla aksiyona geçiyor. Bir tuş daha, imleç karakter adının girintisine gidiyor.

Program satırın anlamını okumaz, biçimini okur. Emre'nin eski dosyası şablona aktarıldığında program her satıra bir tahminle tür verdi. Büyük harfle yazılmış, sağa yaslanmamış KARARMA'yı aksiyon saydı. Tahmin yanlış değildi. Satır bir aksiyon gibi görünüyordu. Emre şimdi geçişi geçiş olarak giriyor ve program onu doğru yere koyuyor.

Selim programın ayarlarını da Türkçeye çekmiş. Başlık İÇ. ya da DIŞ. ile açılınca tanınıyor. Geçiş listesinde yalnız Türkçe adlar kalmış: KESME, ZİNCİRLEME, KARARMA, AÇILMA, ANİ KESME ve SON. İngilizce karşılıklar listeden çıkarıldı. Program artık bir sahne bittiğinde Emre'ye yalnız bu dili öneriyor.

Adların hafızası

Emre son gece sahnesine bir replik ekliyor. Adın girintisinde K harfine basıyor. Program KADİR'i öneriyor.

Bu küçük öneri büyük bir işi görür. Ad her seferinde aynı biçimde yazılır. KADİR ile KADIR bir daha karışmaz. Ama önerinin kaynağı dosyanın kendisidir. İlk kez yanlış yazılan ad listeye girer ve her seferinde yeniden önerilir. Emre'nin dosyası şablona ilk geçtiğinde hastane odası beş ayrı adla duruyordu. Program o beş adın hepsini öneri listesine almıştı. Emre her yeni sahnede bunlardan birini seçiyordu, hangisi önce çıkarsa. Liste temizlenmeden tutarlılık gelmedi.

Sayfanın kendisi

Program sayfayı da kendisi böler. Sahne başlığı sayfanın dibinde yalnız kalırsa onu bir sonraki sayfaya taşır. Bir replik ikiye bölünürse alta (DEVAMI VAR), üste (DEVAM) koyar. Emre'nin eski dosyasında Murat'ın repliği işaretsiz bölünmüştü. Programda aynı replik iki işaretle bölünüyor. Ama nerede bölüneceğine yine program karar veriyor. Cümlenin ortası mı, sonu mu, buna yazar bakar.

Sayfa sayısı da artık programın hesabı. Emre bir sahne eklediğinde sayfalar kendiliğinden yeniden diziliyor. Yüz üç sayfa bir sabah yüz dört oluyor. Bu, kilitten önce bir kolaylık. Kilitten sonra ise bir tehlike. Emre'nin elle yıldız koyduğu prova bu yüzden gerekmişti.

Değişikliğin izi

Açılıştaki yıldız bu kipten geldi.

Emre'nin elle yaptığı provayı program birkaç ayarla yapar. Kilitli sayfalar yeniden dizilmez. Taşan satır harfli bir ek sayfaya gider. Sayfanın başına revizyonun rengi ve tarihi yazılır.

Ama kip yalnız açıldıktan sonrasını görür. Emre'nin iki haftalık biçim düzeltmesi kipten önce yapılmıştı. Program onlardan habersiz. Hangi değişikliğin ekibe duyurulacağını, hangisinin yalnız yazarın masasında kalacağını da yazar seçer. Kip bir kayıt tutar, karar vermez.

Programın listeleri

Selim'in harf sırasına dizdiği mekân listesi elle yazılmamıştı. Programın raporundan çıkmıştı.

Rapor bir okuma aracıdır. Hastane odasının beş adı mekân raporunda alt alta görünmüştü. Karakter raporu da AĞABEY ile MURAT'ı iki ayrı rol saymıştı. Rapor etiketleri sayar, kimin kim olduğunu bilmez. Ama sayarken dosyanın tutarsızlığını yazarın önüne koyar.

Kartlar ve pano

Emre her sahneyi bir karta da yazmış. Kartın üstünde başlık, altında bir iki cümle var.

Emre'nin ilk taslağında ateşkes ikinci geceydi. Kartlar görünümünde o kartı iki kart ileri sürüklemek yetti. Sahne sayfalarıyla birlikte dördüncü akşama geçti. Bazı programlar bir de serbest pano (beat board) sunar. Oradaki kartlar senaryoya bağlı değildir. Emre silinen fikirlerini orada tutuyor: son gece pervaza konan kuş, yaşlı Kadir'in dış sesi. Senaryoda yoklar ama dosyanın içindeler.

Programdan çıkış

Selim'in açılışta gösterdiği sade dosya bir düz metin dosyasıydı.

Fountain biçiminde büyük harfli bir ad satırı karakter adı sayılır. Altındaki satır diyalog olur. Kuralları İngilizce başlık kısaltmalarını bekler. Türkçe bir başlık başına konan bir noktayla başlığa zorlanır. Nöbet'in arka kapı sahnesi böyle duruyor:

.DIŞ. DEVLET HASTANESİ, ARKA KAPI — GECE

Kadir çıkar, telefon kulağında. Kapı arkasından kapanır. Koridorun sesi kesilir.

USTABAŞI (D.S.)

Gece nasıl geçti?

Bu dosya bir program kapansa da, bir şirket batsa da okunur. Programların kendi biçimleri de var. Final Draft'ın FDX dosyası programlar arasında sık kullanılan bir taşıma yoludur. Birçok program onu açabilir ya da ona dışa verebilir. PDF ise sayfayı dondurur. Okur için iyidir, yazmayı sürdürmek için değil.

Açılıştaki düz metinde yıldızlar ve kart notları bu yüzden yoktu. Emre'nin KADIR'ı da bir dönüşüm kaybıydı. Harf bir araçtan ötekine geçerken noktasını bırakmıştı.

Yedek, bulut, ortak çalışma

Emre'nin dondurulmuş sürümleri başka bir diskte duruyor. Artık her birinin yanında bir de düz metin kopyası var. Selim bir şey daha söylüyor. Bulutla eşitlemek yedek değildir. Emre bir sahneyi silerse eşitleme o silmeyi her cihaza taşır. Yedek, eşitlemenin dokunamadığı bir yerde durur.

Paylaşım bağlantısı ayrı bir dikkat ister. Bağlantı, onu alan herkese dosyanın tamamını açar. Emre bağlantıyı yalnız Selim'e ve Nermin Hanım'a veriyor.

Emre otobüste telefonundan da yazıyor. Küçük ekranda sayfa sınırı başka görünüyor. Bazı öğeler sıkışıyor, kartlar hiç görünmüyor. Emre telefonda yalnız satır yazıyor. Sayfa hesabını masaüstündeki tam sayfada yapıyor.

Ortak çalışmada başka bir tuzak bekliyor. Selim ile aynı dosyada çalıştıkları bir akşam iki ayrı kopya doğdu. Biri "Nöbet son", öteki "Nöbet son düzeltilmiş". Selim'in kantin notları birinde, Emre'nin merdiven düzeltmeleri ötekindeydi. Birleştirmek bir gece sürdü. Bazı programlar iki kişinin aynı anda yazmasına izin verir. Emre'ninki vermiyor. O günden beri çalışma dosyasını bir anda tek kişi açıyor. Selim notlarını ayrı bir belgede tutuyor.

Filmlerden okuma

Annaud'nun manastırında tek nüsha yangınla gidiyor. Klugman ile Sternthal'ın Paris'inde ise metin kurtuluyor ama kimliği yolda kalıyor. Biri yedeğin yerini, öteki taşımanın bedelini gösteriyor.

Dayton ile Faris'in daktilosu yazılanı harfiyen uyguluyor. Forster'ın vergi müfettişi her şeyi sayıyor ve hiçbir şeyi anlamıyor. Ritt'in kasiyeri ise adı taşıyor, bilgiyi taşımıyor. Bu filmlerin hiçbiri yazılımı anlatmıyor. Ama araç ile yazar arasındaki çizgiyi her biri başka bir yerden çiziyor. Araç işi devralır, kararı yazar verir.

Usta katmanı

Programın tuşlarını ilk hafta öğren. Öğeler arası geçişi fareyle yapan yazar yavaş yazar. Birkaç tuşu ezberlemek bir haftanın işidir ve yıllarca geri öder.

Öğe ayarını kendi diline çek. Başlık kısaltmalarını, geçiş listesini ve uzantıları bir kez Türkçeye ayarla. Program önerdiği sürece o dili kullanırsın. Ayar yapılmazsa program her yeni sahnede kendi dilini önerir.

Büyük harf dönüşümünü sına. Bir ada İ harfi koy ve büyük harfe çevir. Nokta düşüyorsa programın dil ayarına bak. Bu küçük deneme yüzlerce satırlık bir temizliği önler.

Öneri listesini düzenli temizle. Otomatik tamamlama, dosyaya bir kez giren her yazımı hatırlar. Yanlış adları, eski mekânları listeden sil. Liste temiz kalırsa dosya da temiz kalır.

Revizyon modunu paylaşmadan önce aç. Kip yalnız açıldıktan sonrasını görür. Dosya ekibe gittiyse ve kip kapalıysa, sonraki değişiklikler izsiz kalır.

Raporları son okuma için kullan. Karakter raporu yanlış yazılmış adı, mekân raporu bir yerin ikinci adını gösterir. Teslimden önce ikisini de harf sırasıyla oku.

Kartı özet için değil, değişim için yaz. "Kantin" yazan bir kart hiçbir şey söylemez. "Kadir ilk kez öğrenir" yazan kart sahnenin işini söyler. Kartları dizerken bu cümleler hikâyenin akışını gösterir.

Panoyu bir çekmece olarak kullan. Silinen fikirleri atma, panoya taşı. Ama panonun dosyanın içinde durduğunu unutma. Dosyayı kim alırsa çekmeceyi de alır.

Her hafta bir düz metin kopyası al. Programın kendi dosyası açılmazsa elinde satırlar kalır. Düz metin her bilgisayarda, her programda açılır.

Dosyanı başka bir programda bir kez aç. Bunu ihtiyaç doğmadan yap. Neyin geçtiğini, neyin düştüğünü görürsün. Bir gün bir yapımcı başka bir program kullandığında şaşırmazsın.

Eşitlemeyi yedek sanma. Bulut her değişikliği taşır, yanlış olanları da. Dondurulmuş sürümleri eşitlenmeyen bir yere koy.

Ortak dosyanın tek bir sahibi olsun. İki kişi aynı dosyayı aynı anda açınca iki dosya doğar. Bir anda tek el yazsın, öteki notlarını ayrı bir yerde tutsun.

Sayfa hesabını tam sayfada yap. Telefon ekranı sayfa sınırını başka gösterir. Sayfa sayısını, bölünmeleri ve süre hesabını masaüstündeki tam görünümde kontrol et.

Notu senaryonun içine yazma. Programların çoğu ayrı bir not katmanı sunar. Kendine yazdığın hatırlatma bir aksiyon satırına girerse bir gün okura gider. Notu not yerinde tut, metni metin yerinde.

Programı değiştirmeden önce küçük bir deneme yap. Yeni bir programa geçeceksen önce tek bir sahneyi taşı. Başlıkların, uzantıların ve Türkçe harflerin nasıl geldiğine bak. Bütün dosyayı ondan sonra taşı.

Programın güncellemesini teslim haftasına bırakma. Yeni bir sürüm sayfa dizimini, şablonu ya da yazı tipini değiştirebilir. Teslimden önce çalışan bir düzeni bozmamak için güncellemeyi sonraya ertele.

Kartlarla dosyanın sırasını ara ara karşılaştır. Bazı görünümlerde bir kartı silmek sahneyi de siler. Bazılarında silmez. Programın hangisini yaptığını bir kopyada dene, sonra asıl dosyada çalış.

Programın çıktısını bir okur gibi oku. Program satırları doğru yere koyar. Ama ekranda düzgün görünen bir sayfa kâğıtta başka görünebilir. Teslimden önce bir kez basılı ya da PDF hâliyle baştan sona oku.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Senaryo yazılımı satırın türünü tanır ve biçimini kendisi kurar.
• Program satırın biçimine bakar, niyetine bakmaz.
• Otomatik tamamlama doğru yazımı sabitler, yanlış yazımı da çoğaltır.
• Revizyon modu yalnız açıldıktan sonraki değişiklikleri işaretler.
• Yazılım raporu sayar; anlamı yazar okur.
• Sahne kartları sırayı değiştirir, pano silinen fikirleri saklar.
• Düz metin biçimi her programda açılır; programın süsü yolda kalır.
• Dosya biçim değiştirince notlar, kartlar ve işaretler düşebilir.
• Eşitleme yedek değildir; dondurulmuş sürümler ayrı yerde durur.
• Ortak dosyanın bir anda tek bir yazarı olur.
• Program format işini üstlenir, format bilgisini yazarın yerine koymaz.
• Pano ve notlar dosyanın içindedir; dosyayı alan onları da alır.
• Programı değiştirmeden önce tek bir sahneyle deneme yapılır.
• Sayfa ve süre hesabı telefonda değil, tam sayfada yapılır.

Sonraki derse köprü

Emre dosyayı yapımcıya göndermeye hazır. Programın dışa verme penceresi açık, imleç düğmenin üstünde bekliyor. Programın kendi dosyasını mı yollayacak, PDF'i mi? Kendi dosyasını yollarsa panodaki kuş da, yaşlı Kadir'in silinen sesi de onunla gidecek mi? Yapımcının bilgisayarında aynı yazı tipi yoksa KADİR'in noktası yerinde kalacak mı? Dosyanın adını okur kendi bilgisayarında tanıyabilecek mi? Sonraki ders dosya teslimini konuşuyor: okura hangi dosyanın, hangi adla gideceğini ve içinde neyin gitmemesi gerektiğini.