Ne yapacaksın
Yayımlanmış bir senaryodan kısa bir sahne okuyacaksın. Sonra aynı sahnenin bitmiş hâlini izleyeceksin. Sonra ikisini yan yana koyup farkı sayacaksın.
Dört sütun tutacaksın: eklenenler, çıkarılanlar, değişenler ve sayfada olmayıp perdede beliren şeyler. Son sütun en önemlisi — çünkü orada görüntünün, oyunculuğun, sesin ve kurgunun ne kattığı yazıyor.
Yazdığın şey bir metin değil, bir başlangıç noktası. Nereye vardığını görmediysen ne yazdığını da bilmiyorsun.
Bu, bölümün en az yazı üreten ve en çok bakış değiştiren uygulaması. Çoğu yazar bunu hiç yapmaz ve bu yüzden kendi metninin perdede ne olacağını hep tahmin eder.
Süre: bir buçuk saat. Çıktı: dört sütunlu bir tablo ve yarım sayfalık bir yorum.
Neden bu alıştırma
Senaryo yazarının en büyük kör noktası şudur: yazdığı şeyin nihai ürün olmadığını bilir ama ne kadar değiştiğini bilmez.
Bu bilgisizliğin iki yönü var ve ikisi de zarar veriyor.
Bir yanda, katkıyı hafife alan yazar. Sayfaya her şeyi yazmaya çalışır; oyuncunun bakışını, kameranın yerini, müziğin gireceği anı. Metin şişer ve okunmaz hâle gelir. Bu yazar bir gün setine gider ve yazdığı üç satırın oyuncunun tek bir duraklamasıyla karşılandığını görür.
Öte yanda, katkıyı abartan yazar. "Nasılsa çekimde çözülür" der ve boşluğu sayfada bırakır. Ama film çekimde çözülmez; çekimde yalnız var olan çözülür.
Doğru yer ikisinin arasında ve orayı ancak ölçerek bulabilirsin.
İkinci bir fayda daha var. Bu alıştırma sana senaryonun hangi kısımlarının taşındığını gösteriyor. Diyalog neredeyse birebir taşınır. Aksiyon satırları yorumlanır. Sahne sırası değişebilir. Ve yazarın en çok emek verdiği şey — bir bakışın tarifi, bir atmosferin anlatımı — çoğu zaman tamamen başka bir şeyle karşılanır.
Bunu bir kez ölçen yazar, bir daha aynı yerlere emek harcamaz.
Hazırlık
En zor kısım malzeme bulmak, o yüzden buradan başla.
Yayımlanmış senaryo bulmak için üç yol var. Bazı filmler senaryolarını kitap olarak bastırır; sinema kitapları satan yerlerde bulunur. Bazı yapımcı şirketler ödül dönemlerinde metinleri açık erişime koyar. Ve bazı film festivalleri, arşivleri ile birlikte senaryo da yayımlar.
Türkçe senaryo bulmak İngilizceden zordur; bu bir gerçek ve seni yıldırmasın. İlk denemede yabancı bir metinle çalışmak tamamen meşrudur, çünkü ölçtüğün şey dil değil, sayfa ile perde arasındaki mesafe.
Sahne seçerken üç ölçüt: iki ile dört sayfa arası olsun, içinde hem diyalog hem eylem bulunsun, ve filmin ortalarından seçilsin. Açılış sahneleri yanıltır — onlar en çok elden geçen sahnelerdir.
Bir uyarı: elindeki metnin hangi sürüm olduğuna bak. Yayımlanan metin genellikle çekim öncesi bir sürümdür; gördüğün farkların bir kısmı sette değil, senin görmediğin bir ara sürümde alınmış olabilir. Bu, alıştırmayı geçersiz kılmaz ama yorumunu ihtiyatlı yapmanı gerektirir.
Adımlar
Not almama kuralı sert. Kalemi eline aldığın an izlemeyi bırakır, ayıklamaya başlarsın; ve bu adımda ölçülen şey ayıklanabilir değil, yalnız bir kez yakalanabilir.
İlk üç sütun sayfayla perde arasında birebir eşleşen şeyleri tutar; dördüncü sütun eşleşmeyenleri. Yeni yazarların çoğu ilk üç sütunu doldurup durur, oysa mesleğe dair bilgi neredeyse tamamen dördüncüde saklıdır.
Görüntü — çerçeveleme, ışık, renk, kamera hareketi. Bir karakterin çerçevenin kenarında durması sayfada yazmaz ama bir bilgi taşır.
Oyunculuk — duraklamalar, bakış yönü, sesin tonu, elin nereye gittiği. Diyalogda yazılmayan her şey burada.
Ses — mekânın gürültüsü, dışarıdan gelen sesler, müzik ve müziğin nerede başlayıp bittiği. Sessizlik de bu sütuna yazılır.
Kurgu — kesme noktaları, sahnenin süresi, hangi anın uzatıldığı. Aynı metin farklı kurguyla bambaşka bir tempoya oturur.
Sapmanın yönüne bak. Sahne beklenenden uzunsa aradaki fark genellikle sessizliklere ve bakışlara gitmiştir; kısaysa kesilen bir şey vardır ve neyin kesildiğini bulmak, o sahnenin gereksiz kısmını da öğretir.
Çözümlü örnek
Bir örnek üzerinden gidelim. Elimizde iki sayfalık bir sahne var: iki kardeş, gece, bir hastane bahçesinde konuşuyor.
Metinde yazan:
DIŞ. HASTANE BAHÇESİ — GECE
ZEYNEP bankta oturur. SELİM yanına gelir, oturmaz.
SELİM
İçeri gelmiyor musun?
ZEYNEP
Birazdan.
Selim bir süre bekler. Sonra oturur.
SELİM
Ben de gelmek istemedim.
Zeynep ona bakar.
Bitmiş sahnede olanlar:
Eklenen: Metinde yalnız iki kardeş var; sahnede arka planda bir ambulans giriş yapıyor ve iki sağlık görevlisi geçiyor. Ayrıca Selim'in elinde bir kahve bardağı var, metinde yok.
Çıkarılan: "Selim bir süre bekler" satırı korunmuş ama "Sonra oturur" hareketi geciktirilmiş — Selim ikinci repliğini ayakta söylüyor, sonra oturuyor.
Değişen: "Birazdan" repliği filmde hiç söylenmiyor. Zeynep sadece başını sallıyor.
Sayfada olmayan: İşte asıl liste.
Görüntü — sahne boyunca kamera geniş açıda kalıyor ve iki kardeş çerçevenin iki ucunda duruyor. Selim oturduğunda bile aralarındaki boşluk kapanmıyor. Metinde bu mesafeye dair tek kelime yok.
Oyunculuk — Selim'in "Ben de gelmek istemedim" repliğinden önce üç saniyelik bir duraklama var. Metinde duraklama yazmıyor; oyuncu ve yönetmen koymuş.
Ses — hastane binasından gelen bir uğultu sürekli duyuluyor. Müzik yok. Ambulansın sireni kapanırken sahne de bitiyor.
Kurgu — sahne kesintisiz tek çekim. Metinde bunu gerektiren hiçbir şey yok; bu tamamen bir yönetmen kararı ve sahneyi bambaşka bir şeye çeviriyor.
Şimdi yorum. Metinde sahne bir yakınlaşma sahnesiydi: Selim oturuyor ve itirafta bulunuyor. Perdede ise bir yakınlaşamama sahnesine dönmüş: mesafe kapanmıyor, replik ayakta söyleniyor, "birazdan" cevabı hiç verilmiyor.
Yazarın niyeti korunmuş mu? Kısmen. Sözler aynı, anlam kaymış. Ve buradaki ders şu: diyalog taşınır, ilişki taşınmaz. İlişkiyi taşımak istiyorsan onu diyaloga değil, eyleme ve mesafeye yazman gerekiyordu.
Bir yazar bu tabloyu çıkardıktan sonra bir daha "birazdan" gibi bir repliğin sahneyi taşımasını beklemez.
Kendini değerlendir
Altı soru.
Birincisi: dördüncü sütunda kaç madde var? En az sekiz olmalı. Az çıktıysa yeterince yakından izlememişsindir; sayfada olmayan şeyler her sahnede onlarcadır.
İkincisi: dört katmanın dördünde de madde var mı? Yalnız oyunculuk sütununu dolduran yazar, en görünür katmanı görmüş, kalanını kaçırmıştır. Ses sütunu çoğunlukla en boş kalanıdır ve çoğunlukla en çok bilgi taşıyanıdır.
Üçüncüsü: diyalog ne oranda taşınmış? Bu sayıyı yaz. Yüzde doksanın üstündeyse metnin gücünün nerede olduğunu öğrendin demektir.
Dördüncüsü: ilk adımda yazdığın üç cümleye dön. Kafandaki sahne ile perdedeki sahne ne kadar uyuştu? Uyuşmayan her nokta, metnin senin okuduğun gibi okunmadığının kanıtı.
Beşincisi: bir değişikliğin sebebini tahmin edebiliyor musun? Her değişiklik bir gerekçeyle yapılmıştır — bazen sanatsal, bazen bütçesel, bazen tamamen tesadüfi. Tahminin doğru olmak zorunda değil; tahmin yürütme alışkanlığı, sonradan set deneyimine dönüşen şeydir.
Altıncısı, ve en zoru: yazarın niyeti korunmuş mu? Bu soruya "hayır" cevabı verdiğin yerler, kendi yazımın en kırılgan yerleridir. Çünkü aynı boşluğu sen de bırakmışsındır.
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışBirincisi: filmi önce izlemek.
Sırayı bozarsan alıştırma çöker; metni filmin gölgesinde okursun ve kafanda hiçbir zaman kendi sahnen oluşmaz. Sıra her zaman metin, sonra film.
Yaygın yanlışİkincisi: farkları hata olarak okumak.
Yönetmen metni "bozmadı"; yorumladı. Bu alıştırmanın amacı haklıyı bulmak değil, dönüşümü anlamak. Kim haklı sorusunu soran yazar, öğrenecek hiçbir şey bulamaz.
Yaygın yanlışÜçüncüsü: yalnız büyük farkları saymak.
Sahnenin tamamen değişmesi ilginçtir ama nadirdir. Asıl öğretici olan küçük farklardır: düşen bir kelime, geciken bir hareket, bir saniyelik duraklama.
Yaygın yanlışDördüncüsü: sürüm farkını unutmak.
Elindeki metin çekim öncesi bir sürümse gördüğün farkların bir kısmı sette değil masada olmuştur. Yorumunu bu ihtiyatla yaz; kesin hüküm verme.
Yaygın yanlışBeşincisi: ses katmanını atlamak.
Görüntü göze çarpar, ses çarpmaz — ve bu yüzden en çok atlanan katman odur. İkinci izlemede bir kez de gözünü kapatıp yalnız dinle; duyduklarının kaçının sayfada yazmadığını göreceksin.
Yaygın yanlışAltıncısı: yorumu duygu üzerinden yazmak.
"Sahne daha etkileyici olmuş" bir yorum değil, bir izlenimdir. Yorum, tablodaki bir maddeye dayanmalı — hangi değişiklik, hangi etkiyi üretti?
Yaygın yanlışYedincisi: bir tek sahneden genel kural çıkarmak.
Bir sahnede diyalogun tamamı korunmuş olabilir, başka bir sahnede yarısı düşmüş olabilir. Kural üretmek için en az üç sahne gerekir ve üçü de aynı filmden olmamalıdır.
Yaygın yanlışSekizincisi, ve en incesi: bu alıştırmadan "sayfaya daha çok yazmalıyım" sonucu çıkarmak.
Sonuç tam tersi. Sayfada olmayan onlarca şeyin perdede belirdiğini görmek, o şeyleri yazman gerektiğini değil, onlara yer bırakman gerektiğini öğretir.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Sıradaki uygulama, bu bölümün sonuncusu ve bir bakıma sınavı: bir senaryo okuyup ilk okuma raporu yazacaksın. Tek cümlelik hikâye, başkarakter, amaç, engel, risk, dönüş noktası, güçlü yön, belirsiz kalan yön ve okuyucu üzerindeki etki. Yani bu bölümde öğrendiğin her okuma katmanı tek bir sayfada toplanacak. Ve rapor bir alıştırma değil, doğrudan mesleğin kendisi — sektörde bu işi yapan insanlar var ve senin de metinlerin ilk olarak onların masasına düşecek.