Ne yapacaksın
Aşağıda biçimsel olarak bozuk bir senaryo sayfası var. Onu satır satır onaracaksın.
Beş cephede çalışacaksın: sahne başlıkları, roman dilinden kalan cümleler, şişmiş aksiyon paragrafları, dağılmış diyalog düzeni ve metne sızmış kamera talimatları.
Bu, bölümün en az yorumlu uygulaması. Biçim, bu işin tartışmaya en kapalı kısmıdır.
Önceki üç uygulamada üretim yaptın. Burada üretim yok — teşhis ve onarım var. Ve bu, mesleğin gerçekte en çok zaman alan işine benziyor: yazdığını düzeltmek.
Son adımda önce ile sonrayı yan yana koyup farkı sayacaksın. Sayı önemli, çünkü biçim düzeltmenin faydası hissedilir değil ölçülebilirdir.
Süre: kırk beş dakika. Çıktı: onarılmış bir sayfa ve bir fark listesi.
Neden bu alıştırma
Biçim, senaryonun en çok küçümsenen ve en çok cezalandıran tarafıdır.
Küçümsenir, çünkü hikâyeyle ilgisi yokmuş gibi görünür. Cezalandırır, çünkü metnini okuyacak ilk kişi genellikle günde birkaç senaryo okuyan biridir ve bozuk biçim ona tek bir şey söyler: bu kişi bu işi bilmiyor. Sayfa daha okunmadan bir karar verilmiş olur.
Ama asıl sebep bu değil. Asıl sebep şu: biçim bir üretim aracıdır. Sahne başlığı bir çekim takvimi satırıdır. Mekân adının tutarlılığı bir bütçe kalemidir. Aksiyon paragrafının uzunluğu okuma hızını, dolayısıyla sahnenin algılanan temposunu belirler. Biçimi bozuk metin, yalnız amatörce görünmez — yanlış üretim bilgisi taşır.
Bu alıştırmanın ikinci faydası daha ince. Başkasının metnindeki hataları görmek, kendi metnindekileri görmenin en kısa yoludur. Bir sayfayı onardıktan sonra kendi sayfalarına dönersen, aynı hataların yarısını daha yazarken fark edersin.
Ve bir üçüncüsü: bu alıştırma, sahne başlığı, aksiyon satırı, diyalog düzeni ve geçişler konusunda öğrendiğin her şeyin sınavıdır. Hepsi tek sayfada karşına çıkıyor. Kuralları ayrı ayrı bilmek kolaydır; hepsini aynı anda uygulamak başka bir iştir.
Son bir sebep daha var ve mesleğin gerçeğine en yakın olanı bu: profesyonel bir yazarın masasında geçirdiği zamanın büyük kısmı yeni sayfa üretmekle değil, var olan sayfayı onarmakla geçer. Bu alıştırma, o işin en küçük ve en ölçülebilir hâli.
Hazırlık
Elinde iki şey olsun: aşağıdaki bozuk sayfa ve boş bir sayfa. Bozuk sayfayı silerek düzeltme; yeniden yaz. Üstünde oynayarak düzeltmeye çalışan yazar, orijinalin cümle yapısına bağlı kalır ve asıl sorunu göremez.
Bir de kontrol listesi çıkar. Beş başlık yaz ve yanlarını boş bırak: başlık, roman dili, aksiyon, diyalog, kamera. Her hatayı bulduğunda ilgili başlığın yanına bir çentik at. Sayacaksın.
Dört dersi — sayfa anatomisi, sahne başlıkları, aksiyon satırları, diyalog düzeni — açık bir sekmede tut. Bu bir sınav değil; kurala bakmak serbest ve zaten profesyoneller de bakar.
Adımlar
Bu ilk okumayı atlama isteği güçlü olacak, çünkü hatalar zaten göze batıyor. Ama duraklama noktalarını yalnız ilk okumada ölçebilirsin; ikinci okumada metni tanıdığın için akıcı gelir ve ölçü kaybolur.
Sonra mekân adlarını karşılaştır. Aynı yer iki farklı adla anılıyorsa birini seç ve hepsini ona çevir. Bu, sayfadaki en görünmez ve üretimde en pahalı hatadır.
Bir de vakit bilgisine bak. "Biraz sonra" ya da "daha geç" bir vakit değildir; sabah, gündüz, akşam, gece ya da bir öncekine bağlanan devamlılık yazılır. Belirsiz vakit, çekim gününü planlayan kişiye hiçbir şey söylemez.
Bölerken sırayı da düzelt: olaylar ekranda hangi sırada görünüyorsa sayfada da o sırada yazılır. Roman dili sıçrar, senaryo dili sıçrayamaz.
Bölme sayısından korkma. Sayfa daha uzun görünecek ve bu, bir kusur değil; beyaz boşluk okuma hızını artırır ve sahnenin temposunu görünür kılar. Blok hâlindeki metin yavaş, bölünmüş metin hızlı okunur.
Çözümlü örnek
Önce bozuk hâli:
Ayşe'nin evi
Ayşe içeri girdi ve yorgun bir şekilde kapıyı kapattı. Yıllardır bu evde tek başına yaşıyordu ve her akşam aynı yorgunlukla dönüyordu ama bugün farklıydı çünkü sabah patronuyla tartışmıştı ve o tartışma bir türlü aklından çıkmıyordu. Üstelik annesini aramayı da unutmuştu ve bu onu daha da kötü hissettiriyordu. Mutfağa doğru yürüdü, ışığı açtı, buzdolabına baktı, içinde bir şey yoktu, kapattı, sonra pencereye gitti ve uzun uzun dışarıya baktı. Kamera yavaşça yüzüne yaklaşır.
AYŞE (kendi kendine, üzgün ve biraz da kızgın bir tonda): "Bugün gerçekten çok kötü bir gündü," dedi.
Kapı çalar. Ayşe açar. Kardeşi MURAT gelmiştir, elinde bir poşet vardır ve yüzünde her zamanki neşeli ifadesi vardır.
murat: (şaşkın bir şekilde) "Ne oldu sana böyle?" diye sordu.
Ayşe'nin dairesi, biraz sonra
İkisi mutfakta oturuyorlar. Ayşe hâlâ üzgün.
Şimdi hataları sayalım.
Başlık: İlk satırda iç mi dış mı yok, günün vakti yok. Yedinci satırda aynı ev "Ayşe'nin dairesi" olmuş — iki farklı ad, iki farklı mekân sayılır. Ve "biraz sonra" bir vakit değil, bir tahmindir.
Roman dili: "Yorgun bir şekilde", "yıllardır tek başına yaşıyordu", "bugün farklıydı", "aklından çıkmıyordu", "daha da kötü hissettiriyordu", "her zamanki neşeli ifadesi", "hâlâ üzgün". Yedi ihlal. Hiçbiri çekilemez.
Aksiyon: İkinci paragraf on bir satır ve içinde altı ayrı eylem var. Bölünmemiş.
Diyalog: Replikler tırnak içinde. "Dedi" ve "diye sordu" anlatı fiilleri metne girmiş. Karakter adı bir yerde büyük, bir yerde küçük harfle. Parantezlerde hem duygu hem oyunculuk yönergesi var.
Kamera: "Kamera yavaşça yüzüne yaklaşır" — spec metnine ait değil.
Toplam: on yedi çentik.
Şimdi onarılmış hâli:
İÇ. AYŞE'NİN EVİ, ANTRE — AKŞAM
AYŞE girer. Kapıyı sırtıyla kapatır. Bir süre öyle durur.
Ayakkabılarını çıkarmadan mutfağa geçer.
İÇ. AYŞE'NİN EVİ, MUTFAK — DEVAMI
Işığı açar. Buzdolabını açar: iki yumurta, yarım limon. Kapatır.
Pencereye gider. Dışarı bakar.
Telefonunu çıkarır. Ekranda cevapsız bir arama: ANNEM. Telefonu tezgâha ters çevirir.
Kapı çalar.
Ayşe açar. MURAT kapıda, elinde bir poşet.
MURAT
Ne oldu sana?
Ayşe cevap vermez. Poşeti alır, mutfağa yürür.
Murat ayakkabılarını çıkarır, arkasından gider.
İÇ. AYŞE'NİN EVİ, MUTFAK — BİRAZ SONRA
İkisi masada. Poşetten çıkan şeyler açılmamış duruyor.
Şimdi sayalım. Kelime sayısı yüz kırk üçten seksen dokuza indi; üçte birinden fazlası eksildi. Paragraf sayısı beşten on üçe çıktı; sayfa daha uzun görünüyor ama daha hızlı okunuyor.
Ve bilgi kaybı var mı? Bakalım. Yorgunluk: kapıyı sırtıyla kapatmak ve ayakkabıyı çıkarmamak. Yalnız yaşamak: iki yumurta, yarım limon. Annesini aramayı unutmak: cevapsız arama ve telefonu ters çevirmek. Kötü gün: cevap vermemek. Murat'ın neşesi: poşet.
Beş bilgi de sayfada. Yalnız hiçbiri söylenmedi.
Kalan tek şey "bugün farklıydı" bilgisi ve o bilerek atıldı — çünkü tek bir sahnede gösterilemez. O bilgi, bu sahneyi bir öncekiyle karşılaştıran izleyicide oluşur.
Kendini değerlendir
Altı soru.
Birincisi: her sahne başlığında üç bilgi de var mı? İç mi dış mı, mekân, vakit. Biri eksikse başlık yarım kalmıştır.
İkincisi: aynı mekân kaç farklı adla anılıyor? Cevap bir olmalı. Metnini uçtan uca tarayıp mekân adlarını listelemek yirmi saniye sürer ve her seferinde en az bir tutarsızlık bulunur.
Üçüncüsü: dört satırı geçen kaç paragraf kaldı? Sıfır hedeftir. Bir tanesi kaldıysa gerekçesini söyleyebiliyor olmalısın.
Dördüncüsü: metinde kaç tane duygu adı var? Sıfır. Bir tane bile varsa üçüncü adım yarım kalmıştır.
Beşincisi: kaç parantez kaldı ve her biri gerçekten gerekli mi? Ölçüt tek — parantez silindiğinde replik tersine okunabiliyorsa kalır, yoksa gider.
Altıncısı: metinde kaç kamera talimatı kaldı? Sıfır. Ama şunu da kontrol et — talimatı silerken taşıdığı bilgiyi de sildin mi? Bir yakın çekim talimatı genellikle "buraya bak" diyordu ve o bilgi bir eyleme çevrilmeliydi.
Yedincisi, ve asıl olanı: onarılmış sayfada önceki sayfadaki bilgilerin kaçı duruyor? Bunu tek tek işaretle. Yüzde yüz taşımak zorunda değilsin; ama neyi bilerek bıraktığını söyleyebilmelisin. Bilmeden düşen bilgi, düzeltme değil kayıptır.
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışBirincisi: biçimi bir üslup meselesi sanmak.
"Ben böyle yazıyorum" savunması burada işlemez, çünkü biçim okuyucu için değil üretim için vardır. Sahne başlığı bir takvim satırı, mekân adı bir bütçe kalemidir.
Yaygın yanlışİkincisi: kısaltmayı bilgi atmak sanmak.
İyi düzeltme kelimeyi azaltır, bilgiyi azaltmaz. Sayfayı kısaltıp bilgiyi de kaybettiysen düzeltmemiş, budamışsındır.
Yaygın yanlışÜçüncüsü: her uzun paragrafı ikiye bölüp bitti sanmak.
Bölme yeri rastgele değildir: paragraf, ekranda görülecek bir birim biter bitmez bölünür. Yanlış yerden bölünmüş paragraf, düzensiz paragraftan daha kötüdür çünkü yanlış ritim önerir.
Yaygın yanlışDördüncüsü: kamera talimatını silip yerine hiçbir şey koymamak.
"Yakın çekim eline" ifadesi bir bilgi taşıyordu: elin önemli olduğu bilgisi. Talimatı silerken o bilgiyi eyleme çevir — elin ne yaptığını yaz.
Yaygın yanlışBeşincisi: parantezleri tamamen yasak sanmak.
Yasak değil, pahalı. Bir sahnede bir ya da iki parantez normaldir; her replikte parantez varsa sorun parantezlerde değil, repliklerdedir.
Yaygın yanlışAltıncısı: düzeltirken hikâyeyi de değiştirmek.
Bu alıştırmada olay örgüsüne dokunmuyorsun. Sahneyi daha iyi hâle getirme dürtüsü güçlüdür ama o başka bir iştir; burada yalnız biçim onarılıyor ve karışınca ikisi de yarım kalır.
Yaygın yanlışYedincisi: onarımı bir kurallar sınavına çevirmek.
Amaç kuralı uygulamak değil, sayfayı okunur ve çekilebilir hâle getirmek. Kuralın sahneyi kötüleştirdiği nadir bir durumla karşılaşırsan kuralı esnetebilirsin — ama gerekçesini söyleyebiliyor olman şartıyla.
Yaygın yanlışSekizincisi, ve en incesi: onarılmış sayfayı bir kez daha okumamak.
Düzeltme sırasında yeni hatalar üretilir — bölünen paragraflarda tekrar, değişen mekân adında kaçak, silinen parantezde anlam kayması. Son okuma, düzeltmenin kendisi kadar zorunludur.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Buraya kadar hep kâğıt üstünde çalıştın; ölçtüğün her şey sayfadaydı. Sıradaki uygulamada kâğıdı perdeyle karşılaştıracaksın: yayımlanmış kısa bir senaryo sahnesini okuyup aynı sahnenin bitmiş hâlini izleyeceksin. Neyin eklendiğini, neyin çıkarıldığını ve görüntünün, oyunculuğun, sesin, kurgunun ne kattığını dört ayrı sütunda tek tek işaretleyeceksin. Bu, yazdığın şeyin gerçekte nereye vardığını görmenin tek yolu — ve çoğu yazarın kariyeri boyunca hiç yapmadığı bir alıştırma.