Savaş alt türleri

Açılış sahnesi

Selim bir kâğıt peçeteye köprüyü çizmiş. Ortadan akan bir dere, iki yaka, arada kemerli bir hat. Bir yakaya yedi küçük çarpı koymuş, öbür yakaya bir sıra nokta. Noktaların başında bir harf duruyor: C. Cemile.

"Ben bunu kuşatma diye okudum," diyor. "Yedi kişi bir taşın üstünde, dünya üstlerine geliyor."

Emre peçeteyi kendine çekiyor. "Kuşatma değil, görev. Bir emir aldılar, gidip yapacaklar. Sonu da belli: köprü uçacak."

Burcu kalemini çarpılardan noktalara doğru sürüyor. "Ben kamerayı hiç bu yakaya koymadım ki," diyor. "Daha doğrusu, karar vermedim."

Nermin Hanım peçeteyi alıp ışığa tutuyor. Sonra tahtaya dönüp yalnız iki kelime yazıyor: düşman nerede?

Masa susuyor. Burcu'nun taslağında top sesi var, telsiz var, uçurma emri var. Ama karşı tarafın bu köprüye ne kadar yaklaşacağını kimse yazmamış. Emre için düşman yolun sonunda bekliyor. Selim için çemberin dışında dolaşıyor. Burcu içinse belki hiç görünmeyecek. Üçü de aynı sayfayı okumuş, ama her biri kamerayı başka bir yere koymuş.

Nermin Hanım tebeşiri bırakıyor. "Aynı köprü," diyor. "Üç ayrı film konuşuyorsunuz. Hangisinin afişini asacağız?"

Bir savaş anlatısının kolu, cephaneden ya da dekordan önce, düşmanın karaktere ne kadar yakın durduğuyla ve zamanın kimin elinde olduğuyla belirlenir.

Bu derste ne olacak

Savaş anlatısının kollarını afiş adlarıyla değil, iki soruyla tartacağız. Düşman karaktere ne kadar yakın? Zaman neyi bekliyor? Bu iki soru muharebeyi kuşatmadan, deniz savaşını esir kampından, direnişi ev cephesinden ayırıyor. Görev filmine, kuşatmaya ve tarihî destana da aynı iki soruyla bakacağız. Savaş karşıtı anlatıyı ayrı bir ayar olarak ele alacağız, çünkü her kola yerleşebiliyor. Afiş adı en sona kalacak; önce kameranın hangi yakada duracağına bakacağız. Sonra SON KONVOY'u kollar arasında gezdirip hikâyede neyin değiştiğine bakacağız. Örnekler bir yeraltı tünelinden, bir korvetin köprüsünden, bir esir kampından, bombalanan bir banliyöden ve bir harekât haritasından geliyor.

Sıfır noktası

Savaş filmi tek bir tür gibi konuşulur. Oysa savaş bir dekor değil, bir koşuldur. İçinde bambaşka hikâyeler yaşar.

Bir siperde iki asker konuşuyor olabilir. Bir denizaltının içinde mürettebat nefesini tutuyor olabilir. Bir kampta esirler bir yumurta için pazarlık ediyor olabilir. Bir mutfakta bir anne radyoyu açmış, haberi bekliyor. Hepsi savaşın içinde. Ama izleyiciye verdikleri söz farklı.

Bu farkı iki soruyla görebiliriz. İlki düşmanın yeri. Kimi filmde düşman yüz yüzedir, aradaki mesafe bir süngü boyudur. Kimi filmde düşman yalnız bir sestir, bir ekrandaki noktadır. Bazen aynı masada oturur ve tanınmaz. Bazen de hiç görünmez; yalnız gökyüzünden bir gürültü gelir.

İkinci soru zamanın neyi beklediği. Kuşatmada zaman yardımı ya da sonu bekler. Görevde zaman hedefe doğru akar. Esir kampında zaman durur, kimse savaşın ne zaman biteceğini bilmez. Ev cephesinde zaman bir mektubu, bir telgrafı bekler.

Bu iki sorunun arkasında üçüncü bir şey saklıdır: savaşın karaktere neyi bıraktığı. Muharebede ona bir silah ve bir hedef kalır. Kampta yalnız bedeni ve sabrı. Direnişte bir sır, ev cephesinde bir bekleyiş. Bu kalan şey, karakterin savaşa karşı ne yapabileceğini belirler. Silahı olan ateş eder. Silahı olmayan pazarlık eder, saklanır, bekler ya da dua eder.

Bu iki soru birlikte bir dünya kurar. Düşman uzaktaysa ve zaman duruyorsa hikâye bir bekleyişe döner. Düşman yakındaysa ve zaman daralıyorsa hikâye bir nefes darlığına döner. Aynı olay bile bu ayarla bambaşka görünür.

Bir köprü düşünelim. Askerler köprüyü tutuyor, düşman yaklaşıyor. Kamera köprüdeyse bu bir kuşatmadır. Kamera yolda, köprüye doğru yürüyorsa bir görevdir. Kamera kilometrelerce uzakta, bir mutfaktaysa köprü bir haber olarak gelir. Olay değişmedi. Değişen, savaşın karaktere ne kadar yakından dokunduğu.

Afişteki adlar bu ayarı her zaman söylemez. "Savaş filmi" diye satılan bir yapım, aslında bir esir kampının ya da bir mutfağın hikâyesi olabilir. Yazar için ad, taslağın yerini bulduktan sonra gelir. Önce düşmanın yeri ve zamanın beklediği şey seçilir.

Mekanizma

İlk eksen: düşman nerede?

Nermin Hanım tahtadaki soruyu bir çizgiye çeviriyor. Bir ucuna "yüz yüze", öbür ucuna "hiç görünmez" yazıyor.

Bu mesafe bir ahlak ölçüsü değildir. Uzak düşman daha az korkunç olmak zorunda değil. Yalnız korkunun biçimi değişir. Yakın düşmanda karakter bir yüzle karşılaşır. Uzak düşmanda bir belirsizlikle.

Yüz yüze: muharebe

Muharebe anlatısında kamera ateşin içindedir. Hikâye bir saldırı, bir siper, bir tepe için verilen mücadeledir. Düşman çoğu zaman yakındır, ama yüzü yine de seçilmeyebilir. Bir dumanın içinden gelen gölgedir.

Bu kolda zaman dakikalara bölünür. Plan ilk ateşte dağılır. Karakterin bilgisi bir siper genişliğindedir; sağda ne olduğunu bilmez. İzleyici de onunla birlikte kör kalır. Muharebe anlatısının gücü bu körlükten gelir. Zayıflığı da tekrardan. Ateş uzadıkça izleyici yorulur ve her patlama bir öncekine benzer. Selim'in itirazı burada başlıyor. SON KONVOY'da bir çatışma olabilir, ama Burcu'nun taslağı ateşle açılmıyor. Taslağın gerilimi bir beklemeden doğuyor.

Hedefe doğru: görev filmi

Görev filmi bir emirle açılır ve bir hedefe yürür. Ekip toplanır, yol başlar, plan bozulur. Zaman bir son tarih gibi işler.

Emre SON KONVOY'u bu kola çekiyor. Ona göre film müfrezenin köprüye vardığı gece değil, emri aldığı sabah başlamalı. Dağ geçidindeki yürüyüş, karda bir kayıp, köprüye varış. Burcu bir şeyi fark ediyor. Bu yürüyüş sayfaları çoğaldıkça köprüdeki seçim sona sıkışıyor. Görev filmi seçimi yolun sonuna koyar.

Dört yanı kapalı: kuşatma

Kuşatmada kamera bir yerden ayrılmaz. Bir kale, bir şehir, bir ada, bir köprü. Dışarıdan ne geleceğini içeridekiler bilmez. Kaynak azalır, umut azalır, insanlar birbirine döner.

Selim'in okuması buraya yaslanıyor. Peçetedeki çarpılar köprünün başında, gece boyunca. Kafile öbür yakada yalnız fener ışıkları olarak görünüyor. Telsiz dışarıyla tek bağ. Bu kolda Vedat'ın sorusu bir hesaba dönüşür. Kaç fener daha karşıya geçebilir? Ne kadar dayanabiliriz? Emir de çemberin dışından, bir sesle geliyor.

Bir işaret olarak düşman: deniz ve hava savaşı

Deniz ve hava savaşında karakter bir makinenin içindedir. Gemi ya da uçak hem mekân hem kaderdir. Düşman çoğu zaman görülmez.

Bu kolda gerilim kulaktan gelir. Bir yankı kaybolur, bir motor susar. Karar çoğu zaman yarım bir bilgiyle verilir. SON KONVOY bu kola girmiyor. Ama Burcu bir benzerlik görüyor. Taslaktaki telsiz de bir sinyal. Emri veren kişinin yüzü yok.

Silahsız savaş: esir kampı

Esir kampında silah karşı taraftadır. Esirlerin elinde zaman, açlık ve birbirleri kalır. Düşman her gün yüz yüzedir, ama dövüşülemez.

Kampta asıl çatışma çoğu zaman esirlerin kendi arasındadır. Bir sigara, bir ilaç, bir mektup değer kazanır. Bu kol SON KONVOY'a uzak. Yine de Selim bir soru soruyor. Köprü düşerse müfreze ne olur? Burcu cevap vermiyor. O sayfa taslakta yok.

Üniformasız savaş: direniş ve casusluk

Direniş ve casuslukta savaş gündelik hayatın altında sürer. Kimse üniforma giymez. Düşman aynı tramvayda, aynı kahvede, belki aynı evdedir.

Direniş anlatısında soru güvendir. Kim konuşacak, kim satacak? Casuslukta soru kimliktir. Bu adam kim, bana ne söylüyor? İki kolda da düşmana mesafe en kısa ama en belirsiz hâlindedir.

Burcu bu kolu bir an için kafileye uyguluyor. Kafilenin içinde karşı tarafa haber taşıyan biri olsa ne olur? Selim hemen başını sallıyor. Bu, Cemile'nin köylülerini birer şüpheliye çevirir. Burcu da aynı fikirde. O sayfayı yazmıyor. Gizli cephe SON KONVOY'a ancak bir söylenti olarak girebilir. Askerlerden biri fenerlere bakıp "aralarında kim var, bilmiyoruz" diyebilir. O kadar.

Uzaktaki savaş: ev cephesi

Emre burada küçük bir deneme yazıyor. Uzak bir şehirde Cihan'ın annesi Emine Hanım mutfakta oğlundan mektup bekliyor. Köprünün adını bile bilmiyor. Radyo bir geçitten söz ediyor, Emine Hanım sesi açıyor. Sayfa dokunaklı. Ama Nermin Hanım bir ayrımı gösteriyor. Cemile'nin kafilesi ev cephesi değil. Savaş o köyün içine girmiş. Kafile, cephenin ortasında kalmış sivillerin hikâyesi. Ev cephesi ise savaşın geldiği değil, ulaştığı yerdir.

Burcu bunun üstüne kendi sivil denemesini anlatıyor. Kamera öbür yakada, Cemile'nin yanında uyanıyor. Köprü uzakta, karın içinde gri bir kemer. Askerler oradan yalnız birkaç kıpırtı olarak görünüyor. Cemile kafileyi yokuştan aşağı indiriyor, yaşlıların koluna giriyor, çocukları önüne katıyor. Köprüde neyin hazırlandığını bilip bilmediğine Burcu karar vermedi. Bilmiyorsa izleyici ondan fazlasını biliyor olabilir. Biliyorsa her adımı bir yarışa döner. Bu denemede telsiz hiç duyulmuyor. Emir, Cemile'ye yalnız sonucuyla ulaşabilir.

Haritadan bakmak: tarihî destan

Destan bir savaşı bütünüyle anlatmak ister. Generaller, haritalar, ordular ve bunların arasında birkaç tanıdık yüz. Emre bir karargâh sahnesi öneriyor. Bir harita, köprünün üstünde bir iğne, emri veren bir ses. Burcu itiraz ediyor. Ona göre emrin yüzsüz kalması hikâyenin bir parçası. Karargâh görünürse Vedat'ın yalnızlığı küçülür.

Ayar, kol değil: savaş karşıtı anlatı

Savaş karşıtı anlatı bir yer değil, bir tutumdur. Her kola yerleşebilir. Muharebe de, ev cephesi de savaş karşıtı olabilir. Belirleyici olan dehşetin miktarı değil, filmin şiddete nasıl baktığıdır. Savaş karşıtı film izleyiciyi bir kahramanlıkla ödüllendirmez. Kaybı bir başarıya çevirmez.

Selim burada bir sınır çiziyor. SON KONVOY'u savaş karşıtı yapmak için köprüyü kana bulamak gerekmiyor. Gerekli olan, emrin ve kaybın ağırlığını izleyiciden saklamamak.

Emre bunu bir soruyla sınıyor. Köprü uçarsa ve kafilenin bir kısmı karşıda kalırsa, film bunu bir zafer gibi mi gösterir? Selim'e göre cevap müziğe, kurguya, son kareye bağlı. Aynı patlama bir zafer marşıyla da çekilebilir, bir sessizlikle de. Burcu henüz hiçbirini yazmadı. Köprünün uçup uçmayacağı bile açık.

Köprü hangi yakadan görünecek?

Nermin Hanım tebeşiri yeniden alıyor. Atölye taslağı çizginin üstüne yerleştiriyor. Selim'in kuşatmasında düşman çemberin dışında, zaman kafileyi bekliyor. Emre'nin görevinde düşman yolun sonunda, zaman hedefe akıyor. Burcu'nun aklındaki sivil denemede düşman neredeyse görünmüyor, zaman bir patlamayı bekliyor.

Her konumlama başka bir şeyi öne çıkarıyor. Kuşatmada Vedat'ın hesabı sayfanın ortasına oturuyor. Görevde müfrezenin yolu uzuyor, seçim sona kayıyor. Sivil bakışta Cemile'nin korkusu ana damar oluyor ve askerler birer siluete iniyor. Nermin Hanım çizginin üstüne üç ok çiziyor. Okların ucu ayrı yerlere bakıyor. Burcu peçeteyi katlayıp dosyasının arasına koyuyor; kararını vermedi.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Alt türü sahne başlığından değil, kameranın konduğu yerden seç. Aynı köprü kameranın yerine göre bir kuşatma, bir görev ya da bir sivil hikâye olur. Yazar önce kameranın hangi yakada uyanacağına karar verir. Afiş adı sonra gelir.

Düşmana mesafeyi film boyunca oynat. Uzak bir düşmanın bir kez yaklaşması bütün filmi değiştirebilir. Bir yankının bir yüze dönüştüğü an çoğu zaman filmin dönüm noktasıdır. Bu yaklaşmayı bir kez ve geç kullanmak, gücünü korur.

Kuşatmada zamanı bir nesneye bağla. Bir pil, bir mum, bir kasa cephane. Zamanın azaldığını izleyici bir saatten değil, eksilen bir şeyden anlar. SON KONVOY'da bu nesne bir fener sırası olabilir.

Görev filmine yürüyüş için değil, seçim için gir. Yolun sayfaları çoğaldıkça son seçim sıkışır. Yürüyüşü kısa tutup seçime yer açmak bir yapı kararıdır.

Sinyal düşmanda yarım bilgiyi koru. Deniz ve hava savaşının gerilimi belirsizlikten gelir. Yankının ne olduğu açıklanınca gerilim söner. Karar, bilgi tamamlanmadan verilmeli.

Esir kampında gardiyanı arka planda tut. Kampın dramı çoğu zaman esirlerin kendi düzenindedir. Gardiyan öne çıkınca film bir kaçış hikâyesine kayar. Bu bir seçimdir, bir kaza değil.

Gizli cephede güveni ödünç ver ve geri al. Direniş anlatısında izleyici kime güveneceğini karakterle birlikte öğrenir. Bir güvenin geri alındığı sahne, bir çatışmadan daha çok yaralar.

Ev cephesinde haberi geciktir. Uzaktaki savaş bir haberle gelir. Haberin ne zaman ve kimden geldiği sahnenin bütün ağırlığını taşır.

Ev cephesinde çocuğun ya da yaşlının gözünü dene. Savaşı anlamayan ya da çok iyi hatırlayan bir göz, uzaktaki savaşı tuhaflaştırır. Çocuk enkazda oyun bulur, yaşlı bir önceki savaşın sesini tanır. İkisi de yetişkinin göremediğini gösterir.

Destan kadrajında bir yüzü sona kadar taşı. Harita büyüdükçe yüzler küçülür. Bir tek karakteri baştan sona izlemek, izleyiciye ölçeğin içinde bir yer verir.

Muharebede coğrafyayı bir kez öğret. Ateş başlamadan önce izleyici mekânı tanımalı. Nerede siper, nerede tepe, nerede geri çekilme yolu? Coğrafya bilinmezse çatışma bir gürültüye döner. Bilinirse her ilerleme ve geri çekilme okunur.

Kampın ve gizli cephenin dilini ayrı yaz. Esirlerin ve direnişçilerin kendi kelimeleri, kendi şakaları, kendi şifreleri vardır. Bu dil dünyayı açıklamadan kurar. Karakter bir kelimeyi yanlış kullandığında izleyici onun yabancı olduğunu hemen anlar.

Savaş karşıtı tutumu sonla değil, bakışla kur. Kayıp bir başarıya çevrilmediğinde film zaten tavır almıştır. Dehşeti büyütmek bu tavrı güçlendirmez; çoğu zaman bir gösteriye çevirir.

Kuşatmanın içini de bölümle. Çember daraldıkça içerideki insanlar birbirine sürtünür. Dışarıdaki düşman sabit kalırken içerideki çatışma büyür. Kuşatma anlatısının ikinci yarısı çoğu zaman bu iç sürtünmeyle taşınır.

İki kolu karıştırırken soruyu sahiplen. SON KONVOY hem kuşatma hem sivil hikâye olabilir. Ama izleyicinin merakı tek bir yerden beslenir. Burcu'nun taslağında bu yer şimdilik Vedat'ın emre bakışı.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Savaş alt türleri, düşmana mesafe ve zamanın neyi beklediği sorularıyla ayrılır.
• Muharebe ateşin içindedir ve karakterin bilgisi bir siper kadardır; görev filmi bir hedefe yürür.
• Kuşatma anlatısında yer sabit kalır, zaman daralır.
• Deniz ve hava savaşı sinyal düşmanla, yarım bilgiyle çalışır.
• Esir kampında silahın yerini kamp ekonomisi alır.
• Direniş ve casusluk gizli cephede, üniformasız sürer.
• Ev cephesi savaşın uzaktan ulaştığı yerdir; savaşın içine düşmüş siviller ise cephededir. Kafileyle yola çıkan bir ebe, cephenin içinde yürüyor.
• Tarihî destan destan kadrajıyla harita ile yüz arasında gidip gelir.
• Savaş karşıtı anlatı bir kol değil, her kola yerleşebilen bir tutumdur.
• Afiş adı, düşmanın yeri ve zamanın beklediği şey belli olduktan sonra gelir.
• SON KONVOY'un kuşatma mı, görev mi, sivil hikâye mi olacağı açık.

Sonraki derse köprü

Peçetedeki yedi çarpı hâlâ adsız. Selim çarpıların altına bir soru yazıyor: emre ilk kim itiraz eder? Emre başka bir şeyi merak ediyor. Halil Çavuş ile genç teğmen arasında kim kime bakıyor? Burcu'nun sorusu Cihan'a dönük. Yeni gelen bir er bu müfrezede neyi bozar, neyi öğrenir? Kafileyi getiren Cemile ise bir askerin değil, bir sivilin yerinden bakıyor. Alt tür hangisi olursa olsun, köprüde bir grup duruyor. O grubun içindeki hiyerarşi ve bağ, Vedat'ın emre ne yapacağını da belirleyecek.