Sahneyi derinleştirmek

Açılış sahnesi

Burcu sofra sahnesini yüksek sesle okuyor. Okuması bir nefes kadar sürüyor.

«Mutfak. Akşam. Ceren telefonunu masaya bırakır, büyükannesine onu hep oradan mı aradığını sorar. Büyükannesi ekmeği böler. "Başka yerde çekmez." Yemek yerler.»

Sayfayı bırakıyor. Masada kimse hemen konuşmuyor. Sahne başlamadan bitmiş gibi.

Bu iki replik ilişki turunda yazıldı. Soruları hep savuşturan kadın burada ilk kez kaçmadan cevap veriyor. Sahnenin işi belli, tablodaki satırı dolu. Kimse onu kesmeyi düşünmüyor.

«Doğru,» diyor Emre. «Ama ince. Okurken bir saniyede geçiyor.» Kalemini sayfanın kenarına götürüyor. «Bir satır ekleyelim. Ceren taşı sorsun.»

Burcu başını iki yana sallıyor. «Replikler kalıyor. Olay da kalıyor. Ceren bu akşam taşı sormayacak.»

«O zaman elimizde ne kalıyor?»

Selim sayfayı kendine çekiyor. «Bir ekmek. Bir telefon. Bir masa, iki sandalye.»

Nermin Hanım kâğıda bakmadan konuşuyor. «Kelimeye dokunmayacaksan altına in. Bu kız bu soruyu neden bu akşam soruyor? Kadın cevap verirken eli ne yapıyor? Sahne bitince içlerinden biri neyi bırakmış oluyor?»

Burcu bir süre sayfaya bakıyor. Sonra iki repliğin altına bir çizgi çekiyor ve çizginin altında geniş bir boşluk bırakıyor. Bu akşam yalnız o boşluğa yazacak.

Sahneyi derinleştirmek, replikleri ve olayları yerinde bırakıp altlarına istek, güç, davranış, mekân ve bir son karar eklemektir.

Bu derste ne olacak

Atölye masasında tek bir sahne var: Nüzhet ile Ceren'in sofrası. Onu adım adım derinleştireceğiz. Önce neyin sabit kalacağını yazacağız. Sonra sorunun altındaki gizli amaçlara ve tek bir fiilin taşıdığı karşıtlığa bakacağız. Masanın ortasındaki bir eşyayla gücün el değiştirişini izleyeceğiz. Ekmeği bölen eli, sandalyelerin yönünü ve pencereyi sahneye katacağız. Küçük bir hareketin başka bir sahnede nasıl karşılık bulduğunu göreceğiz. Sahneyi zor bir kararla kapatacağız. Her adımda iki repliğe dokunmadan çalışacağız. Kararlar deneme. Filmler bir plantasyon sofrasından, bir öğle yemeği masasından, bir basın toplantısından, bir hastane odasından ve bir sınır köprüsünden geliyor.

Sıfır noktası

Bir sahnenin işini bilmek, onu bitirmek demek değildir. Sahne filme bir şey verir, seyirci bir bilgi alır, hikâye bir adım ilerler. Ama sahne yalnız tek bir katta oynayabilir. Söylenen şey söylendiği kadardır. Altında başka bir şey durmaz.

Böyle bir sahneyi okumak kolaydır. Akıcıdır, kısadır, kimseyi yormaz. Seyirci de onu kolayca unutur. Bir hafta sonra akılda kalan sahneler çoğu zaman başka sahnelerdir. Onlarda kişiler bir şey söyler, ama başka bir şey ister. Bir eşya el değiştirir. Bir el yarıda durur. Sahne bitince biri bir şeyden vazgeçmiştir.

Yeniden yazımın bu aşamasında yazarın elinde oturmuş bir sahne var. Hikâyedeki yeri belli, replikleri tartılmış. Yazarın ilk dürtüsü genellikle yeni bir söz eklemektir. Bir soru daha, bir itiraf, bir açıklama. Ama eklenen her söz altta duranı yüzeye çıkarır. Altta kalması gereken şey konuşulunca sahne derinleşmez, düzleşir.

Derinlik başka yerlerden gelir. Kişinin söylemediği isteğinden. Konuyu kimin belirlediğinden. Ellerin, gözlerin, bedenin yaptığından. Odanın düzeninden, pencereden, masanın üstündeki eşyadan. Sahnedeki bir hareketin başka bir sahneyle kurduğu bağdan. En sonda da kişinin çıkışta verdiği karardan.

Bu katmanların hiçbiri yeni bir olay istemez. Sahne aynı yerde başlar, aynı yerde biter. Seyirci aynı iki repliği duyar. Ama ikinci okumada o repliklerin arkasında bütün bir akşam durur.

Bu katmanlar bir kontrol listesi de değildir. Her sahne hepsini istemez. Kimi sahnede yalnız bir el yeter, kimisinde yalnız bir pencere. Yazar her katmanı sorar, ama yalnız sahnenin taşıyabileceklerini ekler. Fazlası sahneyi derinleştirmez, kalabalıklaştırır.

Bu iş sahne sahne yapılır. Bütün taslağa aynı anda uygulanırsa her sahne ağırlaşır ve film yavaşlar. Yazar önce tek bir sahne seçer. Çoğu zaman işi belli, ama sesi zayıf kalmış bir sahneyi. Orada öğrendiği şey, sonraki sahnelerde ne kadar az ekleme gerektiğini de gösterir.

Mekanizma

Sabit kalanlar

Burcu sayfanın başına bir liste yazıyor. Kalacaklar: iki replik, telefonun masaya bırakılışı, ekmeğin bölünüşü. Emre'nin önerdiği soru listeye girmiyor. Ceren'in adı sorması sandıktan ve sekiden sonra gelecek. Bu akşam sorulursa o sahneler boşa düşer.

Listenin altına beş başlık açıyor. Kim neyi saklıyor? Konuyu kim belirliyor? Eller ne yapıyor? Kim nereye bakıyor? Sahne hangi kararla bitiyor?

«Oradan»

Burcu önce sahnenin hangi akşamda durduğuna bakıyor. Ceren o sabah telefon için yağhanenin dibine indi. Kilidin yanındaki taşta yarısı silinmiş bir tebeşir izi gördü. Gidenin adının okunmadığını da orada duydu. Akşam aynı kız sofraya oturuyor.

«Oradan» kelimesi artık yalnız bir yer söylemiyor. O taşın yanında durmayı söylüyor. Yüzeyde Ceren telefonu soruyor. Altta başka bir şeyi yokluyor: yıllardır beni o izin yanından mı aradın?

Nüzhet'in de söylemediği bir isteği var. Torununu sofrada tutmak, ama taşa yaklaştırmamak. Cevabını yüzeye veriyor. Cümle doğru, üstelik alttakini de kapatıyor: oraya telefon için iniyordum. Seyirci kadının cebindeki tebeşiri biliyor. Doğru bir cümlenin örtü olarak kullanıldığını görüyor.

Burcu bu bölüme tek kelime eklemiyor. Kartın üstüne yalnız şunu yazıyor: sabah ile sofra aynı gün.

Bir fiilin iki yüzü

Selim bir kelimede duruyor. «Arardın.» Fiilin iki anlamı var. Biri telefonla seslenmek, öbürü kaybolanın peşine düşmek.

Nüzhet torununu yıllarca o taşın dibinden aradı. Taşa adı yazılan kişinin araması ise bir sabah, tek bir kelimeyle kapandı. Filmin tematik karşıtlığı bu iki kişinin arasında duruyor. Birine ses ulaşıyor, öbürünün adı bile anılmıyor.

Burcu bunu kimseye söyletmiyor. Söylenen karşıtlık bir slogana döner. Sofrada yalnız fiil kalıyor; seyircinin bir kısmı onu duyacak, bir kısmı duymayacak.

Masanın ortası

Taslakta Ceren telefonu yalnızca «masaya» bırakıyor. Burcu yerini yazıyor: iki tabağın tam ortası, ekran yukarıda. Sinyal çubukları boş. Telefon kentin, işin, pazartesinin eşyası. Holde biriken koliler de onun. Sahne Ceren'in gücüyle açılıyor; konuyu o seçiyor.

Cevaptan sonra Nüzhet ekmeği masaya koymak istiyor. Ortada yer yok. Telefonu parmaklarının tersiyle torununun tarafına itiyor, ona bakmadan. Boşalan yere ekmeği koyuyor. Masanın ortası sessizce el değiştiriyor. Ev kendi düzenine dönüyor.

Ceren telefonu geri çekmiyor. Ekran kararıyor.

Ekmek

Taslakta tek bir fiil var: böler. Burcu bölmeyi yavaşlatıyor. Nüzhet somunu iki eliyle tutuyor. «Oradan» kelimesinde eli duruyor, kabuk çatlamadan hemen önce. Sonra ekmek kırılıyor. Cevap o çıtırtının ardından geliyor.

Kırıntılar masada kalıyor. Nüzhet onları avucuna topluyor, elini önlüğüne siliyor. El bir an cebin üstünden geçiyor. Kumaşın altında tebeşirin biçimi beliriyor, sonra kayboluyor.

Aksiyon satırında hiçbir duygunun adı yok. «Tedirgin olur» yazmıyor. Bir el, bir duraklama, bir önlük var.

Pencere ve koliler

Taslakta mutfağın bir düzeni yok. Burcu kâğıda çiziyor. Nüzhet her akşam aynı sandalyede oturuyor, yüzü pencereye dönük. Pencere yokuşa bakıyor; akşamın son ışığında aşağıda yağhanenin damı seçiliyor. Ceren'in sırtı pencereye dönük. Karşısında, büyükannesinin arkasında, holdeki koliler duruyor.

Her kadın öbürünü kendi kaygısının önünde görüyor. Ceren büyükannesine baktıkça kolileri, Nüzhet torununa baktıkça yağhaneyi görüyor. «Oradan» kelimesinde Nüzhet'in gözü torununun omzunun üstünden pencereye kayıyor. Burcu kamera komutu yazmıyor, bakışı aksiyon satırına koyuyor.

Önlük

Kırıntı silmek rastgele seçilmedi. Gençlik hattındaki ilk tebeşir gecesinde genç kız elindeki tozu önlüğüne siliyor. O sahne taslakta sofradan sonra geliyor.

Burcu sırayı denetliyor. Sofradaki hareket önce görülüyor, bu yüzden bir kurulum. Seyirci onu ilk gördüğünde yaşlı bir kadının alışkanlığı sanıyor. Gençlikte aynı el tebeşir tozunu sildiğinde sofradaki el geriye dönüp anlam kazanıyor. Kırıntı da toz da aynı önlüğe gidiyor.

Sıra ters olsaydı hareket bir karşılık olurdu. Burcu kartın kenarına bir not düşüyor: sıra değişirse bu bağın yönü de değişir.

Ağızdaki soru

Taslakta sahne «yemek yerler» diye bitiyor. Karar yok. Burcu sonu Ceren'e veriyor.

Nüzhet ekmeğin büyük yarısını torununun önüne bırakıyor. Ceren'in ağzında bir soru daha var: taştaki iz, ters harf, sabah duyduğu kural. Dudakları bir an aralanıyor. Sorarsa büyükannesi yokuştaki gibi yine kapanacak. Sormazsa ilk düz cevap bozulmadan kalacak, ama ad kapalı kalacak.

Ceren ekmeği alıp ısırıyor. Sormuyor. Sahne orada bitiyor.

Sahnenin güç çizgisi de böylece tamamlanıyor. Açılışta konuyu Ceren seçmişti, ortada Nüzhet masayı geri aldı. Sonda karar yine Ceren'in elinde ve o, kullanmamayı seçiyor.

Seçimin bedeli ortada. Ceren bu akşam bir adı değil, bir sofrayı seçti. Sandıktaki kutuyu bulduğunda onu yerine geri koyması artık ilk geri çekilişi olmayacak. Kartın köşesine küçük harflerle «deneme» düşüyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Önce kalanı yaz. Derinlik turuna başlamadan dokunulmayacak replikleri ve olayları bir listeye geçir. Liste olmadan her katman yeni bir cümle ekleme bahanesine döner.

İşi belli sahneyi seç. İşi olmayan bir sahneyi derinleştirmek onu yalnız ağırlaştırır. Önce sahnenin filme ne verdiğini bil, sonra altına in.

Soruyu önceki sahneyle yükle. Yüklü bir sorunun ağırlığı kelimeden değil, seyircinin o ana kadar gördüklerinden gelir. Sorunun hangi akşamda sorulduğunu kontrol et.

Doğru cevabı örtü yap. En sağlam örtü yalan değildir. Yüzeyde doğru olan, altını kapatan bir cümle seyirciyi daha çok düşündürür.

Fiilleri tart. Taslaktaki bir fiil filmin karşıtlığını sessizce taşıyor olabilir. Onu bulursan karşıtlığı kimseye söyletme.

Ara nesneyi ortaya koy. Gücün yerini bir eşyanın konumu gösterir. Eşyayı masanın kenarına bırakan satır, o gücü de kenarda bırakır.

Eli replikten ayrı satıra yaz. El işi repliğin içinde kaybolur. Elin nerede durduğunu ayrı bir aksiyon satırına koy.

Duygunun adını sil. «Tedirgin», «hüzünlü», «gergin» kelimelerini aksiyon satırından çıkar. Yerine bir el, bir duraklama, bir bakış yaz.

Oturma düzenini bakışa göre kur. Her kişinin arkasına, öbürünün ona bakarken göreceği şeyi koy. Sandalye yerleştirmek çoğu zaman bir repliği gereksiz kılar.

Kamera komutu yazma. Bakışın yönü aksiyon satırında durur. Yakın plan istemek yerine kimin neye baktığını yaz.

Kafiyenin sırasını denetle. Bir hareketin kurulum mu karşılık mı olduğunu sıra belirler. Sahne yer değiştirirse bağın yönü de değişir.

Kapanış seçimini bir eyleme bağla. Kararı bir replikle söyletme. Alınan bir ekmek, bırakılan bir kart, kapanmayan bir kapı yeter.

Bedeli sahnenin içinde göster. Seçilmeyen şey de görünmeli. Ceren'in aralanan dudakları, yutulan sorunun bedelini gösteriyor.

Katmanları ayrı ayrı oku. Önce yalnız istekleri, sonra yalnız gücü, sonra yalnız elleri oku. Hepsini birden okuyan göz en zayıf katmanı kaçırır.

Gizli amacı yazıp sakla. Her kişinin söylemediği isteğini sahnenin kenarına bir fiille yaz: yoklamak, tutmak, kapatmak. Bu notlar sayfaya girmez. Ama her aksiyon satırı onlara göre seçilir.

Gücü sahnenin başında ve sonunda ayrı ayrı sor. Konuyu açılışta kim seçiyor, kapanışta kim? İki cevap aynıysa sahnede güç hiç kıpırdamamış demektir.

Mekânı sahneden önce kur. Pencere ilk kez bu sofrada görünürse seyirci onu bir dekor sanar. Aynı pencere başka bir akşam da görünürse bu kez bir yön olarak okunur.

Notları görmemiş birine okut. Derinleşen sahneyi kenar notlarını bilmeyen birine sesli oku. Her kişinin ne istediğini kendiliğinden söyleyebiliyorsa katman çalışıyor. Söyleyemiyorsa fazla gizlidir; senin söylediğin cümleyle aynı kelimeleri kullanıyorsa fazla açıktır.

Bir katmanı bilerek boş bırak. Her soruya sayfada bir cevap verme. Ceren'in o akşam ne düşündüğü hiçbir yerde görünmüyor. Seyirci o boşluğu kendi tahminiyle dolduruyor ve sahneye o yüzden ortak oluyor.

Süreyi ölç. Derinleşen sahne neredeyse uzamamalı. Sofra birkaç aksiyon satırı kazandı, tek bir replik kazanmadı.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Derinlik turu replikleri ve olayları yerinde bırakır.
• Yüklü soru ağırlığını önceki sahneden alır.
• Doğru bir cevap da örtü olabilir.
• Tek bir fiil filmin tematik karşıtlığını taşıyabilir; onu kimseye söyletme.
• Ara nesnenin yeri gücün yerini gösterir.
• El işi alt metni elin durduğu yerde taşır.
• Oturma düzeni her bakışın arkasına bir anlam koyar.
• Hareket kafiyesinde kurulumu ya da karşılığı sıra belirler.
• Gizli amaç sayfaya yazılmaz; aksiyon satırları ona göre seçilir.
• Kapanış seçimi bir eylemle görünür ve bir bedel ödetir.
• Derinleşen sahne neredeyse hiç uzamaz; katmanlar birkaç kısa satırda yaşar.
• Katmanlar bir kontrol listesi değildir; sahne yalnız taşıyabileceğini alır.
• Burcu'nun denemesi: telefon kenara, ekmek ortaya, göz pencereye, kırıntı önlüğe; soru sorulmadan yutuldu.

Sonraki derse köprü

Burcu sofrayı bitirince taslağın öbür sayfalarına göz atıyor. Oradaki aksiyon satırları hâlâ «hüzünlenir», «şaşırır» gibi duygu adlarıyla mı konuşuyor? Sofrada bu kelimelerin yerini bir el, bir ekmek ve bir pencere aldı. Bütün bir taslakta aynı iş nasıl yapılır? Kamera komutu yazmadan, ekranın dışında kalan bir ses ya da tekrar eden bir eşya bir iç düşünceyi taşıyabilir mi? Sıradaki ders bunu soruyor: görsel anlatım turu.