Sahne mekânı

Açılış sahnesi

Emre'nin Muhtarlık taslağı uzun bir yönergeyle açılıyor. Neredeyse bir sayfa. Duvar boyu dosya dolapları. Masada mühür, ıstampa, telefon, bir yığın klasör. Duvarda bir saat, bir takvim, bir mahalle haritası. Köşede askılık, askılıkta bir palto. İki pencere. Pencerelerden birinin ardında çınarın gövdesi duruyor. Yönergenin altında Emre'nin notu var: "Gövde kartondan yapılabilir. Ya da büyük bir fotoğraf."

Tahtada hâlâ Oya Hanım'ın gönderdiği salon fotoğrafı asılı. Duvarlar da zemin de siyah. Sahne yerden ancak bir karış yüksek, ilk sıra neredeyse onun kenarında. Burcu provada kulisi de görmüş: siyah bir perdenin arkasında dar bir geçit. Topluluk dekorunu bir minibüsle taşıyormuş. Minibüs oyun bitince başka bir oyunun dekorunu da alacakmış.

Selim fotoğrafa bakıyor. "Bu odaya dosya dolabı değil, dolabın gölgesi sığar," diyor. "Ağacı da nereye koyacaksın?"

Emre çınarı savunuyor. Oyun onun hakkında. Nezahat Hanım bütün sabah o ağacın kesilip kesilmeyeceğini düşünüyor. Seyirci ağacı görmezse neye üzülecek? Filmde olsa kamera dallardan inerdi, diyor. Burada ağacı en azından bir pencerenin ardına koyabilir.

Nermin Hanım tahtaya iki daire çiziyor. Birinin içine "sahne" yazıyor, öbürünün içine "dışarısı." Sonra ikinci dairenin içine tek kelime ekliyor: çınar.

Seyircinin görmediği yer de oyunun mekânıdır. Oyuncu oraya bakar, oradan bir ses gelir, seyirci orayı kendi kurar.

Bu derste ne olacak

Bu derste Emre'nin kalabalık dekorunu bir minibüse ve bir kara kutuya sığdıracağız. Sahnede neyin görüneceğini, neyin dışarıda kalacağını ayıracağız. Kapının ardındaki mahalleyi yalnız sesle kuracağız. Çınarı sahneye hiç çıkarmadan oyunun ortasına yerleştireceğiz. Sobanın, dilekçenin ve bir çay bardağının ne iş gördüğünü soracağız. Elli kişilik salonda seyircinin neyi gördüğünü, neyi duyduğunu düşüneceğiz. Pencerenin nereye bakacağına karar vereceğiz. Sonunda bir testere sesinin oyunun yerine ne söyleyebileceğini tartacağız. Örnekler beyaz duvarlı bir evden, iki küçük pencereli bir odadan, dekorsuz bir kasabadan, cam hayvanlarla dolu bir evden ve boş sandalyelerle dolan bir kule odasından geliyor.

Sıfır noktası

Bir film mekânı kamerayla gösterir. Kamera istediği yere gider. Odadan çıkar, sokağa iner, ağacın dallarına kadar tırmanır. Seyirci mekânı kameranın baktığı yerde görür.

Tiyatroda kamera yoktur. Seyirci bütün oyun boyunca aynı sandalyede oturur. Önünde hep aynı alan durur. Oyuncular o alana girer, oradan çıkar. Mekân bir kez kurulur ve gece boyunca seyircinin gözünün önünde kalır.

Muhtarlık'ın oyun alanı tek bir oda. Dışarıda kış var, içeride soba. Masada dilekçe duruyor, kapıdan mahalleli girip çıkıyor. Seyirci bütün sabahı bu odada geçirecek. Oda değişmeyecek. Değişen şey odanın içindeki insanlar olacak.

Ama oyunun dünyası bu odadan büyük. Kapının ardında bir mahalle var. Mahallenin girişinde yaşlı bir çınar duruyor. Yol genişletilecek ve çınar bu yüzden kesilecek. Mahalleli imza toplamış, dilekçe muhtarın masasında. Muhtarlığa gelen herkes o ağacın altından geçerek geliyor. Oyunun sorusu masada duruyor, ama sorunun konusu kapının ardında.

Senarist bu ikiliği zaten tanır. Senaryoda ses dışı (off screen) bir ses, o mekânda olan ama kadrajda görünmeyen birinden gelir. Ama film isterse bir kesmeyle sokağa çıkar. Tiyatro yazarı çıkamaz. Dışarısı, oyun boyunca dışarıda kalır.

Bu bir eksiklik gibi görünür. Selim de öyle görüyor. Oysa tiyatro bu sınırı çok eskiden beri kullanıyor. Antik oyunlarda en ağır olaylar çoğu zaman sahnenin dışında olur. Bir haberci gelir ve gördüğünü anlatır. Seyirci olayı görmez, olayın haberini alan insanların yüzünü görür. Göremediğimiz şey çoğu zaman gördüğümüzden daha büyüktür. Bir kapının arkasındaki ses, açık kapıdan görünen bir odadan daha çok merak uyandırır.

Emre'nin işi o yüzden ikiye ayrılıyor. Bir yanda seyircinin gözünün önündeki oda. Öbür yanda seyircinin hiç görmeyeceği, ama oyun boyunca hissedeceği mahalle. İkisinin sınırı, oyunun en önemli kararlarından biri.

Mekanizma

Görünen ve görünmeyen

Nermin Hanım Emre'den bir liste istiyor. Oyunda geçen her yeri yazsın, sonra yanına iki harften birini koysun. Görünüyorsa "G", görünmüyorsa "D".

Liste uzun çıkıyor. Muhtarlık odası G. Mahallenin girişi D. Çınar D. Barış'ın belge götüreceği üniversite D. Saniye Hanım'ın bodrumu D. Belediye binası D. Kâzım Bey'in her sabah yürüdüğü yol D.

Emre listeye şaşırarak bakıyor. Bir tek oda görünüyor. Geri kalan her şey kapının öbür yanında.

Muhtarlık'ın sahne dışı alanı bütün bir mahalle. Ama hepsi aynı ağırlıkta değil. Üniversite bir kez anılıp geçiliyor. Saniye Hanım'ın bodrumu daha ağır. Çınarın kökleri duvarını çatlatmış, o yüzden ağacın kesilmesini istiyor. Seyirci o bodrumu hiç görmeyecek, ama çatlağı Saniye Hanım'ın sesinden duyacak. Çınar ise oyunun ortasında duruyor.

Kapının ardındaki mahalle

Emre ilk taslağında kulisten gelen sesleri tek satıra sığdırmış: "Dışarıdan mahalle sesleri." Selim bunu okuyunca gülüyor. "Hangi mahalle? Hangi saat?"

Atölye sesleri sırayla ayırıyor. Kış sabahı. Okula giden çocuklar. Fırından dönen birinin ayak sesi. Bir minibüsün kornası. Çınarın dallarında kargalar. Rüzgâr çıkınca dalların çatırtısı. Kışın çınarın yaprağı yok. Hışırtı değil, çatırtı.

Sonra bir kural koyuyorlar. Kapı kapalıyken içeri yalnız kargalar ve rüzgâr giriyor. Kapı açılınca sokak bir anda doluyor. Her ziyaretçi içeri biraz soğuk, biraz da mahalle getiriyor. Kapı kapanınca ses kesiliyor.

Çınar nerede

Emre hâlâ karton gövdeyi bırakmak istemiyor. Nermin Hanım onu tahtanın başına çağırıyor. Kartondan bir ağaç seyirciye ne söyler?

Selim cevabı biliyor. "Bunun kartondan olduğunu söyler."

Muhtarlık'ın görünmeyen merkezi çınar. Seyirci onu hiç görmeyecek. Ama oyun boyunca kim pencereye ne kadar bakıyor, hepsi sayılacak. Kâzım Bey her sabah pencereye sırtını dönüyor. Nezahat Hanım ise elinde kalemle bir kez, uzun uzun bakıyor.

Emre bu aracı aslında tanıyor. Nöbet'te de amcanın ağırlığını çoğu sahnede bir ad ve çekmecedeki bir fotoğraf taşıyordu. Fark şurada: filmde kamera o fotoğrafa yaklaşabiliyordu. Sahnede çınara kimse yaklaşamayacak.

Atölye bir deneme kararı veriyor. Pencere arka duvarda olmayacak. Sahnenin önünde, seyirciye dönük, camsız bir çerçeve olacak. Nezahat Hanım çınara bakmak istediğinde seyircinin başlarının üstünden bakacak. Seyirci, ağacın durduğu yerde oturacak.

Bir ışık da pencere çerçevesinin arkasından, seyirci tarafından vuracak. İnce dal gölgeleri yere düşüp soba borusunun yanına kadar uzanacak. Gölge, ağacın sahnede görünen tek parçası olacak.

Soba, dilekçe, bardak

Emre listesindeki her parçaya bir soru soruyor: oyunda biri buna dokunuyor mu? Dosya dolapları gidiyor. Saat gidiyor, takvim gidiyor, harita gidiyor. Telefon kalıyor, çünkü belediyeden bir kez arıyorlar. Mühür kalıyor, çünkü Barış onu bekliyor. Askılık kalıyor, çünkü Kâzım Bey her sabah paltosunu oraya asıyor. Masa, iki sandalye, bir bekleme bankı ve soba kalıyor.

Salonda gerçek ateş yasak, bunu topluluk baştan bildirmişti. Burcu topluluğun deposunda eski bir döküm soba görmüş. Ateşin yerini, kapağın ardında yanan kızıl bir lamba tutacak. Çıtırtı ses kaydından gelecek. Sıcaklığı ise oyuncular taşıyacak: ellerini sobaya tutarak, yanından ayrılmayarak.

Masadaki dilekçe oyunun en önemli aksesuarı. Zımbalı birkaç sayfa. Sayfalarda adlar ve imzalar. Son satır boş, o satır muhtarın. Bir de kalem. Dilekçe dramatik bir nesne: oyunun sorusunu elle tutulur hâle getiriyor. Kâzım Bey'in çay bardağı ise başka bir iş görüyor. Her sabah aynı bardak, aynı köşede. Oyunun sıradan bir sabahla başladığını o bardak söylüyor.

Elli kişilik oda

Selim kamerasız bir oyundan baştan beri şüpheli. Salon fotoğrafına bir daha bakıyor. Ön sıra sahneden iki adım uzakta. Elli kişilik salonda her seyirci zaten yakın planda oturuyor.

Bu yakınlık bir şey kazandırıyor, bir şey de istiyor. Kalemin kâğıda değdiği ses duyulacak. Nezahat Hanım'ın elinin titreyişi görülecek. Ama karton bir gövde de herkesin burnunun dibinde duracak. Yakın seyirci sahte olanı da yakından görür.

Emre sayfanın başına yeni bir yönerge yazıyor:

Muhtarlık. Kış sabahı. Ortada döküm bir soba. Sağda muhtar masası; üstünde zımbalı birkaç sayfa ve bir kalem. Solda sokağa açılan kapı. Sahnenin önünde, seyirciye dönük, camsız bir pencere çerçevesi.

(Kapı kapalı. Dışarıdan kargalar. Rüzgâr çıkınca bir dal çatırdar.)

(Nezahat Hanım pencere çerçevesinin önünde durur. Seyircinin başlarının üstünden bir şeye bakar.)

KÂZIM BEY (sobanın başından, sırtı pencereye dönük) — Yine mi dallarını sayıyorsun?

Dekor değişimi ve simge

Muhtarlık tek bir sabahta geçiyor. Dekor değişimi yok. Ama Nermin Hanım bir şey soruyor: oda sabahın sonunda aynı oda mı kalıyor?

Emre bir öneri yazıyor, deneme olarak. Oyun ilerledikçe ziyaretçiler bankta bir şeyler bırakıyor. Bir atkı, bir fotokopi, bir poşet. Oda dolmuyor, kalabalıklaşıyor. Dal gölgesi ise öğleye doğru yerde kısalıyor. Dekor değişmiyor, ama ışıkla birlikte odanın havası değişiyor.

Bu oda yalnız bir muhtarlık değil. Mahallenin ağacını kimin koruyacağına karar verilen yer. Masa, kapı ve pencere arasındaki üç adım, oyunun bütün çatışmasını taşıyor. Kapı mahalleye, pencere ağaca, masa imzaya açılıyor.

Testere meselesi ise açık kalıyor. Emre son sahneye uzaktan bir testere sesi koymuş. Nermin Hanım o satırı kalemle daire içine alıyor. Ses ağacın kesildiğini mi söylüyor, yoksa yalnız korkuyu mu? Belki yol çalışmasından gelen başka bir makine. Karar sonraki taslağa kalıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Sahne dışı alanı haritala. Oyunun geçtiği odanın yanına, oyunda anılan her yeri bir kâğıda çiz. Kapının hangi yöne açıldığını, pencerenin neye baktığını yaz. Oyuncu bir kapıdan çıkıp nereye gittiğini bilmiyorsa çıkışı inandırıcı olmaz.

Görünmeyen merkezi sahneye çıkarma isteğine diren. Çınarı göstermek, onu seyircinin kafasındaki ağaçtan küçültür. Görünmeyen merkezin her temsili, seyircinin kurduğu imgeyle yarışır ve çoğu zaman kaybeder.

Bakışı yönerge olarak yaz. Kim pencereye bakıyor, kim sırtını dönüyor, ne kadar? Muhtarlık'ta Kâzım Bey bütün sabah pencereye sırtını dönüyor, ancak çıkarken kapıda dönüp bir kez bakıyor. Bu tek bakış bir karakter bilgisidir. Bakışın süresi, görünmeyen nesnenin ağırlığını belirler.

Kulis sesini bir partisyon gibi düşün. Hangi ses ne zaman giriyor, hangi kapı açıldığında hangisi kesiliyor? Kapı kapalıyken susan bir sokak, kapı açıldığında daha çok duyulur.

Sesin kaynağını yalan söyletme. Testere sesi seyirciye ağacın kesildiğini söyler. Sen bunu söylemek istemiyorsan başka bir ses seç. Kulis sesi seyircinin göremediği bir gerçeği bildirir; seyirci onu doğrulayamaz, bu yüzden ona güvenir.

Her aksesuara bir el bul. Sahnede duran ama hiç kimsenin dokunmadığı eşya, seyirciye bir şey vaat eder ve vaadi tutmaz. Dokunulmayacaksa listeden çıkar.

Aksesuarı erken tanıt. Dilekçe oyunun sonunda önem kazanacaksa ilk dakikalarda görünmeli. Seyirci onu bir kez fark etmiş olmalı ki sonra eline alındığında beklesin.

Minibüs sınaması yap. Dekor listesini bir taşıma aracına sığdırmayı dene. Bu bir bütçe kuralı değil, bir yazım sınaması. Taşınamayan her parça için sor: bu parçanın işini sahnede başka ne görebilir?

Gerçek malzemeyi seçici kullan. Kara kutuda seyirci her şeyi yakından görür. Gerçek bir dilekçe kâğıdı ile hayalî bir ağaç aynı sahnede durabilir. Ama sahte görünen bir taklit ağaç ikisinin de inandırıcılığını düşürür.

Seyircinin konumunu bir karar olarak gör. Pencereyi seyirciye çevirmek, seyirciyi oyunun içinde bir yere oturtur. Seyirci nerede oturuyorsa oyunda bir yeri vardır; yazar o yeri seçebilir.

Dördüncü duvara bir manzara ver. Seyirciye dönük pencere dördüncü duvarı yıkmaz. Oyuncular seyirciyi görmüyor, onlara konuşmuyor. Ama seyircinin oturduğu yer artık oyunun dünyasında bir yer: ağacın durduğu yer. Seyirci tanık olmaktan çıkıp oyunun meselesine dönüşür. Bunu bilmeden yaparsan seyirci kendini dışarıda bırakılmış hisseder; bilerek yaparsan içine çekilir.

Işığı zamanın aracı olarak kullan. Dekor değişmeden bir sabahın ilerleyişi ışıkla anlatılabilir. Muhtarlık'ta kısalan dal gölgesi, saat göstermeden zamanın geçtiğini söylüyor.

Girişin ve çıkışın yönünü sabitle. Muhtarlık'ta sokak soldaki kapıda. Her ziyaretçi oradan girer, oradan çıkar. Seyirci birkaç girişten sonra kapıya bakınca mahalleyi düşünmeye başlar. Yön değişirse harita bozulur.

Haberciyi mekânın parçası say. Sahne dışı alanı en çok, oradan gelen insanlar taşır. Belge isteyen öğrenci içeri girerken çınarın altından geçtiğini bir cümleyle söyleyebilir. Her ziyaretçi dışarıdan bir parça haber getirirse, ağacı hiç görmeden onun etrafını tanırız.

Sahne dışında olanı sahnede bir tepkiyle karşıla. Dışarıdan bir ses geldiğinde içeride biri ona tepki vermeli. Tepkisiz kalan kulis sesi bir ses efekti olarak kalır. Tepki alan ses ise oyunun bir olayı olur.

Simgeyi önce gerçek nesne olarak kur. Muhtarlık'ın masası bir karar masasıdır, ama önce bir muhtar masasıdır. Üstünde mühür izi, çay halkası, bir kalem olmalı. Simge ancak gerçek bir eşyanın üstüne oturduğunda çalışır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Tiyatroda seyirci bütün oyun boyunca aynı yerden bakar.
• Oyun alanı seyircinin gördüğü bölümdür; oyunun dünyası ondan büyüktür.
• Sahne dışı alan görünmez, ama seyirci için gerçektir.
• Kulis sesi sahnenin duvarlarını aşıp dışarıyı odaya taşır.
• Görünmeyen merkez sahneye çıkmadan bütün oyunu yönetir.
• Minimal dekor, oyunun gerçekten kullandığı parçaları seçer.
• Her aksesuara dokunan bir el olmalı.
• Önemli aksesuar oyunun başında tanıtılır.
• Kara kutuda seyirci yakındır; sahte olan da yakından görünür.
• Seyircinin nerede oturduğu bir yazım kararıdır.
• Dekor değişmeden ışık ve eşya zamanın geçişini gösterebilir.
• Simgesel mekân önce gerçek bir mekân olarak kurulur.
• Dışarıdan gelen her ses içeride bir tepkiyle karşılanır.
• Testere gibi bir kulis sesi oyunun sonunu yazarın yerine söyleyebilir; seçimi bilerek yap.

Sonraki derse köprü

Muhtarlık'ın odası artık hazır: bir soba, bir masa, seyirciye dönük bir pencere. Şimdi bu odada konuşulacak. Kâzım Bey her sabah çayını içerken çınarın hikâyesini anlatıyor. Seyirci bu hikâyeyi dinlerken ne öğreniyor? Nezahat Hanım bir gün kalemi alıp "İmzalıyorum" derse, bu cümle bir bilgi mi olur, yoksa imzanın kendisi mi? Bir sonraki derste tiyatro diyaloğunu konuşacağız. Repliğin söylenen anlamı ile bir eylem olarak yaptığı iş nasıl ayrılır? Elli kişilik odada oyuncunun nefesi diyaloğu nasıl değiştirir?