Sahne dönüşü egzersizi

Ne yapacaksın

Bugün destenden tek bir sahne seçecek ve onu beş kez yeniden yazacaksın. Mekân aynı kalacak, karakterler aynı kalacak, sahnenin başındaki durum da aynı kalacak. Değişen tek şey sahnenin vardığı yer olacak. İlk yazımda sahne güvenle başlayıp şüpheyle bitecek. İkincisinde güçsüz bir karakter sahnenin sonunda güç kazanacak. Üçüncüsünde yakın duran iki insan uzaklaşacak. Dördüncüsünde umutla açılan sahne korkuyla kapanacak. Beşincisinde bir yenilgi, sahnenin sonunda bir fırsata dönüşecek. Her yazım kısa olacak, bir sayfayı geçmeyecek. Beş yazımı bitirdiğinde her birinin filmin neresinde işe yarayacağını soracaksın. Çıktı, aynı sahnenin beş kısa versiyonu ve her birinin yanında bir yer notu olacak. Belki hiçbirini kullanmayacaksın, ama her biri sana sahnen hakkında bir şey söyleyecek.

Neden bu alıştırma

Sahne kartlarında dönüş alanını bir okla doldurdun. Ok bir değerden ötekine gidiyordu. Ama ok yazmak ile o oku sahnenin içinde gerçekleştirmek ayrı şeylerdir. Bir yazar "güvenden şüpheye" yazabilir ve sahnede hiçbir şey olmadan karakterin şüphelendiğini söyleyebilir. Bu alıştırma okun sahnenin içinde nasıl yürüdüğünü öğretir: hangi küçük olay, hangi cümle, hangi nesne değeri çeviriyor?

Aynı sahneyi beş kez yazmak bir şey daha gösterir. Bir sahnenin anlamı, olaylarından çok dönüşünden gelir. Aynı oda, aynı iki insan ve aynı başlangıç, beş farklı sona varabilir. Her son, sahneyi filmin başka bir yerine ait kılar. Yazar bir sahnenin ne olduğunu sorarken çoğu zaman olaylara bakar. Oysa daha iyi soru şudur: bu sahne nereye dönüyor ve film o anda o dönüşe ihtiyaç duyuyor mu?

Son olarak bu alıştırma esneklik kazandırır. Yazar bir sahneyi yazdığında onu tek mümkün hâli sanma eğilimindedir. Beş versiyon, aynı malzemenin ne kadar farklı biçimlere girebileceğini gösterir. Bir sonraki yeniden yazımda yazar, bir sahneyi atmadan önce onun dönüşünü değiştirmeyi de düşünür.

Hazırlık

Sahne destenden orta ağırlıkta bir sahne seç. Doruk sahnesi olmasın, çünkü onun dönüşü bütün filme bağlıdır ve oynamak zordur. Çok küçük bir geçiş sahnesi de olmasın, çünkü dönüşü taşıyacak malzeme bulunmaz. İki karakterin karşılaştığı, bir nesnenin ve bir isteğin bulunduğu bir sahne en iyisidir.

Sahnenin başlangıcını üç satırla yaz: mekân, kimler var, sahne hangi durumda açılıyor. Bu üç satır beş versiyonda da aynı kalacak. Ardından beş boş sayfa hazırla ve her birinin başına bir ok yaz.

Her versiyon için kendine bir kural koy: dönüşü bir karakterin ağzından söyletmeyeceksin. Değeri çeviren şey bir olay, elle tutulur bir eşya ya da bir hareket olacak.

Adımlar

Çözümlü örnek

Emre beşinci gecenin akşam devrini seçiyor. Başlangıç sabit: hastane koridoru, akşam, Murat elinde iki bardak çayla Kadir'e doğru yürüyor. Bir önceki gece Kadir bardağı almamıştı. Filmdeki hâlinde sahne uzaklıktan yakınlığa dönüyor: bu sefer Kadir uzanan bardağı geri çevirmiyor. Emre bu hâli bir kenara koyuyor ve beş yeni versiyon yazıyor.

Güven → şüphe. Kadir bardağı alıyor. Murat eğilip ceketini sandalyeye bırakırken iç cebinden katlanmış bir kâğıdın ucu görünüyor. Kadir bakıyor. "O ne?" Murat ceketi düzeltiyor. "Fatura." Kadir çayını yudumluyor ve gözünü ceketten ayırmıyor. Seyirci kâğıdın ne olduğunu biliyor, Kadir bilmiyor. Şüphe bir bakışta doğuyor.

Güçsüzlük → güç. Kadir sandalyede uyuklamak üzere. Murat bu gece kendisinin kalacağını söylüyor; sesinde bir ağabeyin kesinliği var. Figen kapıda beliriyor ve bu gece kimin kalacağını soruyor. Murat cevap vermeden önce Kadir "Ben" diyor. Bardağı yere bırakıp sandalyeyi yatağa çekiyor. Güç bir kelimeyle el değiştiriyor.

Yakınlık → uzaklık. İki kardeş çocuklukta babalarının bozuk saati bir gecede nasıl söküp yeniden taktığını hatırlayıp gülüyor. Murat telefonuna bakıyor. "Cumartesi dönüyorum. İzin bitti." Kadir bardağı pencerenin kenarına bırakıyor ve bir daha almıyor.

Umut → korku. Murat iyi bir haberle geliyor: doktor taburcudan söz etmiş. Kadir gülümsüyor. İçeriden babanın sesi geliyor. Baba Kadir'e bakıyor ve onu kardeşinin adıyla çağırıyor. Kadir düzeltmiyor. Bardak elinde soğuyor.

Yenilgi → fırsat. Kadir yine geç kalmış, ustabaşı onu uyarmış. Yüzü kül gibi. Murat bardağı uzatıyor, sonra cebinden bir kantin fişi çıkarıyor. Arkasına bir ad yazılmış. "Sen uyurken yine söyledi." Kadir fişi alıyor. Yorgunluğu ona adı kaçırtmıştı, ama kardeşi onu yakalamış.

Emre yer notlarını yazıyor. Şüphe versiyonu, notun gizlendiği ikinci sekansa daha yakın duruyor ve son gecenin gerilimini önceden besleyebilir. Güç versiyonu, ilk gecenin "Geceler benim" anını tekrar ediyor; gereksiz. Uzaklık versiyonu, önceki gecenin reddiyle aynı yöne dönüyor; dalgayı düzleştirir. Korku versiyonu güçlü, ama babanın Kadir'i kardeşinin adıyla çağırdığı an filmde başka bir yerde daha iyi duruyor. Fırsat versiyonu ise yeni bir şey öneriyor: kardeşin, Kadir'in kaybettiği şeyi onun için tutması.

Emre fırsat versiyonunu sevmiş, ama onu zincirle karşılaştırıyor ve bir çatlak buluyor. Kadir adı kantinde, bir gün önce öğrenmişti. Beşinci gecede fişin üstündeki ad ona yeni bir şey söylemiyor; versiyon ancak kantinden önce çalışabilirdi. Emre fişi kantinin öncesine taşımayı tartıyor, ama o zaman kantinin sorusu boşa düşüyor. Sonunda filmin hâlini koruyor. Kadir bardağı alıyor ve dönüş uzaklıktan yakınlığa gidiyor. Fırsat versiyonu defterde kalıyor: güzel bir sahne, ama bu filmin bu anına ait değil.

Kendini değerlendir

Beş sayfa dolunca, her birini aşağıdaki sorulardan geçir.

Beş versiyonda da başlangıç aynı mı? Başlangıç değiştiyse, karşılaştırma bozulur.

Her versiyonda değeri çeviren şey görülebilen bir olay, bir eşya ya da bir hareket mi? Bir karakterin "artık sana güvenmiyorum" demesi bir dönüş değil, bir bildiridir.

Her versiyonun dönüşü sahnenin içinde hazırlanmış mı? Son cümlede birden gelen bir dönüş, sahnenin geri kalanını boş bırakır.

Güç versiyonunda güç karakterin kendi eylemiyle mi geliyor? Bir başkası ona gücü verdiyse, sahneyi o başkası kazanmış olur.

Fırsat versiyonunda fırsat yenilginin bedelini taşıyor mu, yoksa onu siliyor mu?

Her versiyonun yer notu dönüş oklarının dalgasıyla uyumlu mu? Bir versiyonu taşımadan önce zincirle karşılaştırdın mı? Karakterin o anda bildiği ve bilmediği şeyler, versiyonun ihtiyaç duyduklarıyla örtüşüyor mu?

Bir versiyon filmin başka bir yerinde daha iyi çalışıyorsa, onu taşımayı düşündün mü?

Hiçbir versiyonu kullanmasan bile, birinden bir ayrıntı aldın mı? Çoğu zaman alıştırmanın en değerli ürünü küçük bir nesne ya da tek bir cümledir.

Yaygın tuzaklar

Varyasyonlar

Sonraki adım

Elinde artık tek bir sahnenin beş farklı dönüşü ve her birinin yer notu var. Sıradaki alıştırmada tek sahneden bir sekansa çıkıyorsun ve bir gerilim sekansı kuracaksın. Seyirci karakterin bilmediği bir tehlikeyi bilecek, bir saat işleyecek, işler üç kez karışacak, bir an rahatlanacak ve son anda her şey bir kez daha dönecek. Bugün öğrendiğin dönüşler, o sekansın her sahnesinde ayrı ayrı çalışacak.