Sahne başlığı

Açılış sahnesi

Selim masaya tek bir kâğıt bırakıyor. Kâğıtta Nöbet'in her sahnesinin başlığı, satır satır, tek bir liste olmuş. Yazılımın mekân listesinden çıkarmış, harf sırasına koymuş. Bir yapım ekibi dosyayı aldığında ilk işlerinden biri bu, diyor.

Emre listeye eğiliyor. Hastane odası beş ayrı adla geçiyor. HASTANE ODASI, BABANIN ODASI, DAHİLİYE, ODA, SERVİS. Selim kırmızı kalemle beşini birden çiziyor. Bu hastanede kaç oda var, diye soruyor. Bir tane, diyor Emre. Listeye göre beş.

Aşağıda başka satırlar da var. Kadir'in sığınağı bir yerde ARKA KAPI, bir yerde OTOPARK. Murat'ın arabası için yalnız ARABA yazılmış. İçi mi, dışı mı, belli değil. Zaman sütununda GECE YARISI, SABAHA KARŞI, BİRAZ SONRA, bir de GECE GEÇ.

Nermin Hanım yanlış ad gecesinin başlığını gösteriyor. Emre o sahneye HAYAL yazmış. Oda gerçek oda değil mi, diye soruyor Nermin Hanım. Gerçek, diyor Emre. Yalnız ses değişiyor.

O zaman bu başlık okura yanlış bir şey söylüyor. Emre başını kaşıyor. Selim kalemi kapatıyor. Dosya pazartesi yapımcıya gidecek. O gün ilk okuyacak kişi bir yapım asistanı olabilir.

Sahne başlığı yapım ekibine de yazılır. Aynı yer her başlıkta aynı adı taşımazsa ekip iki ayrı yer arar.

Bu derste ne olacak

Bu derste sahne başlığının satırını parça parça kuracağız. İç ve dış ibaresinden başlayıp ana mekâna, alt mekâna ve günün vaktine geçeceğiz. Sonra sahneleri birbirine bağlayan zaman ibarelerini ayıracağız: süreklilik, aynı an, bir süre sonra. Hareket eden araçlara, belirsiz yerlere ve birkaç odaya yayılan sahnelere bakacağız. En sonda rüya, geri dönüş, arşiv ve ekran gibi özel başlıkları ele alacağız. Her başlığı iki okurun gözüyle sınayacağız: hikâyeyi okuyanın ve çekimi planlayanın. Emre'nin mekân listesi ders boyunca masada duracak. Bir gecede beş taksi, bir yatak odasında sabit bir kamera ve bir çocuğun rüyaları bize eşlik edecek. Katman katman bir oyun ve içinde kendi kopyası olan bir depo da onlara katılacak.

Sıfır noktası

Sahne başlığı her sahnenin başındaki büyük harfli satırdır. İçeride mi dışarıda mı olduğumuzu, neresi olduğunu ve günün hangi vakti olduğunu söyler. Bunu bilen yazar çoğu sahnede zorlanmaz. Bir mutfak, bir gece, bir iç çekim. Satır kendiliğinden yazılır.

Zorluk kolay sahnelerde değil. Sahne bir kapının iki yanında geçiyorsa ne yazılır? Karakter yürürken odadan koridora çıkıyorsa yeni bir başlık gerekir mi? İki şehirde aynı anda olan iki olay nasıl bağlanır? Bir telefon ekranı bir mekân mıdır? Bu sorular biçim kitaplarının en kalabalık sayfalarıdır.

Başlığı iki ayrı okur okur. Birincisi senaryoyu hikâye olarak okuyan kişi. Ona bir sahne nerede başlıyor, nerede geçiyor, bunu söylemek yeter. İkincisi çekimi planlayan ekip. Ekip başlıkları bir listeye döker, aynı yeri aynı güne toplar. Gece sahnelerini ayrı sayar, araç sahnelerini ayrı bütçeler. Bu ekip başlığı bir hikâye cümlesi gibi değil, bir kayıt gibi okur.

Türkçe yazılan senaryolarda yaygın biçim İÇ. ve DIŞ. kısaltmalarıdır. Vakit için çoğunlukla GECE ve GÜNDÜZ yazılır. İngilizce karşılıkları INT., EXT., NIGHT ve DAY. Yapım şirketleri arasında küçük farklar vardır. Biri parçaları tireyle, biri noktayla ayırır. Tek bir resmî kalıp yok. Kalıbı seçip dosyanın başından sonuna aynı tutmak ise her yerde beklenir.

Bu derste başlığın iki yeni bölgesine gireceğiz. Birincisi vaktin yerine geçen kelimeler. DEVAMI, AYNI AN, BİR SÜRE SONRA bir ışık bildirmez, iki sahne arasındaki bağı bildirir. İkincisi başlığın sonundaki parantez. YOLDA, GERİ DÖNÜŞ, RÜYA gibi kelimeler oraya girer. Parantez, sahnenin hangi koşulda ya da hangi gerçeklikte geçtiğini söyler. Seyirci bu kelimelerin hiçbirini okumaz. Ama okur onları okumazsa sahneyi yanlış bir dünyaya yerleştirir.

Emre'nin listesindeki hataların çoğu bu iki bölgeden çıkıyor. Yer adları dağınık, çünkü Emre her sahneyi o anki duygusuyla adlandırmış. Vakitler kayıyor, çünkü saatle ışığı ayırmamış. HAYAL etiketi yanlış, çünkü öznel bir anı başka bir gerçeklik sanmış.

Bir not daha. Çekim senaryosunda başlıkların önüne sahne numarası eklenir. Okunmak için gönderilen dosyada bu numaralar olmaz. Emre'nin dosyası yapımcıya okunmak için gidiyor. Numara yazmıyor.

Mekanizma

Kapının iki yanı

Kadir'in arka kapı sahneleri çoğunlukla dışarıda geçer. Onlar için DIŞ. yeter. Yalnız ilk gece başka. Kadir koridordan gelip kapıyı omzuyla itiyor. Kapı arkasından kapanınca koridorun sesi kesiliyor. Sahnenin bütün olayı bu eşikte, sesin kesildiği anda. Kamera içeride başlayıp dışarıda bitiyor.

İÇ./DIŞ. DEVLET HASTANESİ, ARKA KAPI — GECE

Kadir koridordan gelir. Kapıyı omzuyla iter.

Kapı arkasından kapanır. Koridorun sesi kesilir.

Uzakta yol uğultusu. Bir köpek havlar.

Kadir ellerini koltuk altlarına sokar. Nefesi buhar olur.

Sonraki gecelerde Kadir zaten dışarıda bulunuyor. Başlık DIŞ. olarak kalıyor.

Ana mekân ve alt mekân

Emre'nin beş hastane odası tek bir kalıba iniyor: DEVLET HASTANESİ, DAHİLİYE ODASI. Koridor, kantin, arka kapı ve Figen'in masası da aynı ana mekânın altına giriyor. Babanın evi de öyle. Mutfak, banyo, alt kattaki oda ve yukarıdaki soğuk oda BABANIN EVİ'nden sonra geliyor. Emre'nin mekân listesi on iki satırdan iki öbeğe iniyor. Ekip bu iki öbeğe bakıp iki ayrı çekim yeri arayacağını anlıyor.

Vakit sütununda da aynı temizlik yapılıyor. GECE YARISI ile SABAHA KARŞI aynı ışığı istiyor: karanlık. İkisi de GECE oluyor. Saatin hikâye için önemi varsa, aksiyon satırında bir duvar saatiyle gösterilir. Başlık ise ışığı bildirir.

Süren an ve atlanan zaman

Murat'ın telefonu titriyor. Murat odadan çıkıyor, aralık kapının yanında konuşmaya başlıyor. Arada bir saniye bile geçmiyor.

İÇ. DEVLET HASTANESİ, DAHİLİYE ODASI — GECE

Murat'ın telefonu titrer. Murat ekrana bakar. Kapıya yürür.

İÇ. DEVLET HASTANESİ, KORİDOR — DEVAMI

Murat aralık kapının yanında durur. Telefonu kulağına götürür.

Zaman atladığında başka kelimeler gelir. AZ SONRA (MOMENTS LATER) birkaç dakikalık bir boşluğu söyler. BİR SÜRE SONRA (LATER) aynı gecenin daha ilerisini söyler. Son gece Murat asansöre biniyor, ceketi sandalyede kalıyor. Sonraki sahne aynı odada. Koridor sessiz, yalnız başucu lambası yanıyor. Başlık BİR SÜRE SONRA diyor.

Son gece baba elini uzatıp Kadir'in bileğini tutuyor. Aynı dakikada bir telefon ekranında bir mesaj yazılıp siliniyor. Murat'ın nerede olduğunu bilmiyoruz. Emre başlığı şöyle kuruyor:

EKRAN — MURAT'IN TELEFONU — AYNI AN

Bir mesaj kutusu. Satır uzar, silinir, kısalır.

Harfler seçilmez.

Bu başlıkta İÇ. ya da DIŞ. yok. Murat'ın yeri bilerek belirsiz. Ekip yalnız bir ekran tasarlayacak.

Ekranlar, arşivler ve başka dünyalar

Katman etiketinin geniş bir ailesi var. Televizyonda görülen bir haber, sahnenin içinde ayrı bir satırla verilir: TELEVİZYON EKRANINDA (ON TV). Güvenlik kamerasından görülen görüntü, kaynağını başlıkta söyler: GÜVENLİK KAMERASI GÖRÜNTÜSÜ (SECURITY CAM). Belgesel ya da haber arşivinden alınan görüntüye ARŞİV GÖRÜNTÜSÜ (ARCHIVE FOOTAGE) yazılır. Sanal bir dünyada başlık o dünyanın kendi yer adını alır, parantez içine de OYUN İÇİ gibi bir etiket. Uzayda geçen sahne çoğunlukla DIŞ. UZAY (EXT. SPACE) diye açılır. Gerçeküstü ya da soyut bir yerde ise görüneni adlandırmak yeter: BEYAZ BİR BOŞLUK. Nöbet bu ailenin yalnız iki üyesini kullanıyor. Biri geri dönüş, öbürü Murat'ın telefon ekranı.

Yolda olan yerler

Film yağmurda açılıyor. Kadir vanıyla hastaneye gidiyor, silecekler ön camı siliyor. Başlık İÇ. KADİR'İN VANI (YOLDA) — GECE. Murat'ın arabası ise hiç yola çıkmıyor. Murat bir sokakta durup kontağı açıyor, radyo bir şarkının ortasından giriyor. Başlık İÇ. MURAT'IN ARABASI (PARK HÂLİNDE) — GECE. Bu parantez ekip için büyük bir fark. Yol alan bir araç kapalı bir yol, bir çekici platform ya da stüdyo düzeni ister. Duran bir arabanın çekimi çok daha kolaydır.

Bir sahne, birkaç oda

Son gece Kadir odadan çıkıyor. Koridoru yürüyüp çıkış levhasına bakıyor, sonra Figen'in masasına varıyor. Bu tek bir yürüyüş.

İÇ. DEVLET HASTANESİ, KORİDOR — GECE

Kadir odadan çıkar. Elinde katlı bir kâğıt.

Koridorun ucunda yeşil levha. Kadir levhaya bakar.

FİGEN'İN MASASI

Figen başını kaldırır. Formu Kadir'e çevirir.

Babanın evindeki merdiven tartışması da birkaç parçalı bir mekân. Murat yukarıda, Kadir aşağıda, ikisi hiç karşılaşmıyor. Emre ÜST KAT ve ALT KAT ara başlıklarıyla iki sesi iki kata bölüyor.

Gerçekliğin katmanı

Nöbet'te tek bir geri dönüş var. Banyo, oval ayna, bir tıraş anısı. Su sesinin altından bir tıraş makinesinin vızıltısıyla giriliyor.

İÇ. BABANIN EVİ, BANYO — GÜNDÜZ (GERİ DÖNÜŞ)

Su sesi. Altında bir tıraş makinesinin vızıltısı.

Oval ayna buğulu.

Dönüş anında başlık şimdiye geri gelir. Emre bunu bir sonraki başlığı yeniden yazarak yapıyor. Yanlış ad gecesinin HAYAL etiketi ise siliniyor. O gece oda değişmiyor, yalnız Kadir'in duyduğu değişiyor. Bunu aksiyon satırı taşıyacak.

Filmlerden okuma

Emre mekân listesini baştan kuruyor. On iki yer adı iki öbeğe toplanıyor. Kayan vakitler GECE oluyor. HAYAL siliniyor, GERİ DÖNÜŞ tek bir sahnede kalıyor. Selim yeni listeyi harf sırasına koyup bir kez daha okuyor. Bu kez kırmızı kalemi açmıyor.

Usta katmanı

Listeyi harf sırasıyla oku. Senaryo yazılımları mekân adlarını bir rapor olarak verir. Raporu harf sırasına koy ve art arda dizilen benzer adlara bak. Aynı yerin iki adı orada hemen görünür.

Başlığı hikâye gününe göre denetle. Çekim ekibi sahneleri hikâyenin günlerine böler. Hangi sahne hangi geceye ait, bunu ayrı bir belgede tutar. Başlıktaki vakit bu belgeyle çelişmemeli. Nöbet'te gecelerin sırası kıyafetten, ceketten, çay bardaklarından izleniyor.

Vakit kelimesi sahnenin kuralını da taşır. Dördüncü gecenin iki dolu sandalyesi Emre'nin taslağında GECE başlığı altındaydı. Ama gece odada tek refakatçi kalabiliyor. İki kardeşin birlikte oturduğu saatler devirden önceki saatler. Emre başlığı AKŞAM yapıyor. Tek kelime, hikâyenin içindeki bir mantık hatasını kapatıyor.

Başlığın sıklığı tempoyu da değiştirir. Uzun bir sahne tek bir başlıkla sayfalarca sürer, okur yavaşlar. Art arda gelen kısa başlıklar ise okumayı hızlandırır. Nöbet'in son gecesi oda, ekran, oda ve koridor arasında kısa başlıklarla ilerliyor. Hastanenin ilk geceleri ise birkaç uzun sahnede, az başlıkla akıyor. Sayfa ritmini başlıklar da kuruyor.

DEVAMI'yı az kullan. Her geçişe süreklilik yazmak okuru yorar. Zamanın akmadığı bilgisi sahne için önemli değilse vakit yazmak yeter. Murat'ın koridora çıkışında süreklilik önemli. Kadir duyacak.

Vakit ışık için yazılır. Ekip GECE okuduğunda karanlık bir sahne planlar. Gerekirse gündüz çekip gece gibi gösterir. O teknik karar ekibindir. Yazarın işi hangi ışığın gerektiğini söylemek.

Kurmaca adlar seç. Gerçek bir kurumun adı izin ve hukuk soruları doğurabilir. Nöbet bu yüzden DEVLET HASTANESİ diyor, hastanenin adını değil. Şehir hikâyede kalıyor, başlıkta yer almıyor.

Belirsiz yeri de adlandır. EKRAN başlığı bir yer söylemiyor ama bir nesne söylüyor. Sanat ekibi telefonun ekranını tasarlayacak. Yer belirsiz kalabilir, ekibin yapacağı iş kalmamalı.

Etiketi okur için koy. Katman etiketi seyirciye görünmez. Perde bir rüyayı gizleyebilir. Sayfa ise okurun haritasıdır. Gizlemeyi seçtiysen uyanışı aksiyon satırında ilk fırsatta ver.

Dönüşü de işaretle. Bir geri dönüşe giren yazar çıkışı unutur. Şimdiye dönen sahneyi yeni bir başlıkla aç. Okur hangi zamanda olduğunu bir satırda geri bulsun.

Yeri sahibine göre değil, ekibin bulacağı yere göre adlandır. BABANIN EVİ adı taburcu sabahından sonra da değişmez. Hikâyede ev el değiştirse bile ekip aynı kapıyı arar. Ad, duygu değişince değil, mekân değişince değişir.

Gece sahnelerini say. Gece çekimi ekibe daha pahalıya gelir. Emre'nin başlıklarının çoğu GECE ve bu bir seçim. Yapımcı sayıyı görünce soracak. Emre'nin cevabı hazır olmalı: nöbet geceleri tutulur.

Telefonun tek yanını göstermek bir karardır. Kadir'in ustabaşıyla sabaha karşı konuşması arka kapıda geçiyor. Karşı taraf hiç görünmüyor, başlık da tek. İki yanı göstermek isteseydi Emre iki başlığı birbirine kesmeyi önceden bildirirdi.

Kilitli dosyada numarayı bozma. Çekim senaryosunda sahne numaraları kilitlenir. Araya giren yeni sahne yeni bir numara almaz, eski numaraya bir harf eklenir. Okunmak için giden dosyada ise numara yoktur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Sahne başlığı okur için bir yön, yapım ekibi için bir kayıttır.
• Aynı yer her başlıkta aynı adı taşır.
• Çift konum ibaresi, sahne kapının iki yanını birlikte kullandığında yazılır.
• Alt mekân ana mekândan sonra gelir; iki katman çoğu zaman yeter.
• Vakit saati değil, ışığı bildirir.
• DEVAMI, zamanın akmadığını söyler ve az kullanılır.
• AYNI AN okura yeter; seyirciye perdede bir işaret gerekir.
• Hareketli mekânın parantezi bütçeyi değiştirir.
• Ara başlık, kesintisiz bir yürüyüşü tek bir sahnede tutar.
• Katman etiketi gerçekliğin hangi katında olduğumuzu okura söyler.
• Belirsiz yer de bir adla ekibe teslim edilir.
• Ad, duygu değişince değil, mekân değişince değişir.
• Vakit kelimesi bazen sahnenin kuralını da taşır; kimin odada olabileceğini söyler.

Sonraki derse köprü

Emre'nin başlıkları artık temiz. DIŞ. DEVLET HASTANESİ, ARKA KAPI — GECE. Ama başlığın altındaki ilk satır hâlâ eski taslaktan kalma. Kadir'in o gece neler düşündüğünü, soğuğun ona neyi hatırlattığını anlatıyor. Selim satırı yüksek sesle okuyor. Sonra soruyor: kamera bunun hangisini görecek, mikrofon hangisini duyacak? Nefesin buharını mı, koltuk altına giren elleri mi? Sonraki ders Aksiyon satırları. Başlığın altındaki satırda yalnız kameranın görüp mikrofonun duyabileceği şeyin nasıl yazıldığını konuşacağız.