Sahne amacı ve karşı amaç

Açılış sahnesi

Atölyenin üçüncü haftası. Leyla bu kez Emre'ye yazmasını değil, oynamasını söylüyor. İki sandalyeyi bir masanın iki yanına koyuyor. Emre Kadir'i oynayacak, atölyeye yeni katılan emekli hemşire Nermin de Figen'i.

Emre, Kadir'in repliklerini ezberlemiş. Babamın taburcu belgesini istiyorum, diyor, bu gece. Nermin sayfaya bakıyor, sonra kâğıdı ters çeviriyor. Figen'in replikleri var, diyor, ama Figen ne istiyor? Burada yazmıyor.

Emre şaşırıyor. Figen hiçbir şey istemiyor, diyor. Kuralı uyguluyor sadece. Nermin gülümsüyor. Otuz yıl gece nöbeti tuttum, diyor. Masanın arkasında hiçbir şey istemeden oturan tek bir hemşire görmedim. Belki koridordaki hastayı düşünüyordur. Belki doktoru bekliyordur. Belki bu adamın babasına verdiği bir söz vardır.

Leyla bir kâğıda iki sütun çiziyor. Birinin başına Kadir yazıyor, ötekinin başına Figen. Kadir'in sütunu dolu. Figen'in sütunu boş.

Nermin kalemi alıyor. Figen'in sütununa tek bir cümle yazıyor: Bu adam sabaha kadar gitmesin. Emre cümleye bakıyor. Sahne bir anda başka bir sahne oluyor.

Bir sahnede tek bir kişi bir şey istemez; karşısındaki de bir şey ister ve sahnenin enerjisi iki isteğin aynı anda gerçekleşemeyeceği yerden gelir.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir sahnede aynı anda yaşayan istekleri inceleyeceğiz. Önce ana karakterin o sahnede ne peşinde olduğunu hatırlayacağız. Sonra karşısındakinin isteğine geçeceğiz. Saklanan istekleri, çarpışan istekleri ve kısa süreliğine aynı tarafa geçen karakterleri konuşacağız. Bir karakterin yöntem değiştirmesini ve sahnenin ortasında isteğinin bütünüyle değişmesini de ele alacağız. Emre'nin sahnesinde Figen'e bir istek vereceğiz ve masanın iki yanını birlikte kuracağız. Filmlere geçtiğimizde her sahnede iki sütunu da dolduracağız. Kimi sahnelerde karşı amaç açık, kimilerinde bir nezaketin altına gömülü. Bazı sahnelerde de bir karakter, geldiği şeyi bırakıp başka bir şeyin peşine düşüyor.

Sıfır noktası

Sahne amacını sözlükten biliyoruz: karakterin bir sahnelik, elle tutulur hedefi. Önceki derslerde bu amacı hep ana karakterin tarafından okuduk. Kadir babasının belgesini istiyordu. Figen ise onun önündeki engeldi. Bu okuma doğru, ama eksik.

Engel bir kural olduğunda karşıda bir amaç olmayabilir. Bir kapı kilitliyse kapının bir isteği yok. Ama engel bir insansa, o insanın da bir isteği var. Figen yalnızca bir kuralın temsilcisi değil. Gece saat üçte, yorgun, kendi derdi olan bir kadın. Onun da bu sahneden bir beklentisi var.

Karşıdaki kişinin isteği yazılmazsa o kişi bir duvara dönüşüyor. Duvarla konuşan bir karakter sahnede yalnız kalıyor. Seyirci bir tarafın çabasını izliyor, ama bir karşılaşma görmüyor. Karşıdaki kişiye bir istek verildiğinde ise sahne iki yönlü bir yarışa dönüyor. Her replik bir hamle, her sessizlik bir bekleyiş.

İki isteğin birbirini dışlaması şart değil. Bazen iki karakter aynı şeyi farklı yollardan istiyor. Bazen biri ötekine yardım ederken kendi başka bir hedefini kolluyor. Bazen de iki istek bir süreliğine aynı yöne bakıyor ve karakterler geçici olarak yan yana duruyor. Sahnenin gerilimi bu ilişkilerin nasıl kurulduğuna bağlı.

Nermin'in tek cümlesi bunu gösteriyor. Figen'in isteği Kadir'inkinin tam tersi. Kadir gitmek istiyor, Figen onun kalmasını istiyor. Artık masanın iki yanında iki insan var. Sahnenin enerjisi de iki katına çıkıyor.

Karşı amaç yazarın işini de kolaylaştırıyor. Figen'in ne istediği belli olunca her repliği kendiliğinden bir yön kazanıyor. Emre artık onun ne söyleyeceğini düşünmek zorunda kalmıyor. Figen'in ne istediğini biliyor ve bu isteğin o anda ne söyleteceğini yazıyor. Diyalog iki amacın alışverişine dönüşüyor. Oyuncu için de aynı şey geçerli. Nermin, Figen'in ne istediğini bildiği için her repliğin altına bir niyet koyabiliyor.

Mekanizma

Masanın iki yanı

Figen'in karşı amacı Kadir'i sabaha kadar hastanede tutmak. Doktor Serkan ona gece yarısı bir not bırakmış: babanın durumu kötü, oğlu gelirse gitmesin. Kadir'in sahne amacı belgeyi alıp gitmek. İki amaç aynı masanın iki yanında duruyor ve biri gerçekleşirse öteki gerçekleşemiyor.

Emre sahneyi yeniden okuyor ve her replikte Figen'in ne yaptığını görüyor. Kadir rica ettiğinde Figen ona oturmasını söylüyor. Kadir patronunu anlattığında Figen servisinin saatini soruyor. Oturmak, saat sormak, çay koymak. Hepsi aynı amaca hizmet ediyor: adam biraz daha kalsın.

Saklanan amaç

Sözlükte gizli amaç ile sahte amaç ayrılmıştı. Gizli amaç, karakterin sakladığı gerçek amaç. Figen'in de bir gizli amacı var. Akşam saatlerinde yaşlı adam ona bir şey söylemiş. Oğlum gelirse tahlili ona sen söyleme, demiş, ben söyleyeceğim.

Figen'in açık amacı Kadir'i tutmak. Gizli amacı ise bir sözü korumak: kötü haberi söyleyen kişi olmamak. Bu yüzden Kadir'i babasının odasına göndermek istiyor, ama nedenini söyleyemiyor. Seyirci bu gizli amacı sahnenin sonunda öğreniyor. Figen sonunda sözünü bozup tahlili söylediğinde bunun onun için ne kadar ağır olduğu anlaşılıyor.

İki amacın çarpışması

Sözlükteki karşıt istekler, iki tarafın aynı anda tatmin olamayacağı hedeflerdi. Amaç çarpışması bu karşıtlığın bir sahnenin içinde, belirli bir anda patlaması. Kadir sesini yükselttiğinde çarpışma görünür oluyor. Figen artık nazik bahanelerle oyalayamıyor. Kadir gitmek için ayağa kalkıyor, Figen masanın önüne geçiyor. İki amaç bedenleriyle karşı karşıya.

Kısa süren birlik

Tam o sırada doktor Serkan koridordan geçiyor. Masanın önünde bekleyen adamı görünce Figen'e dönüyor. Refakatçiler bekleme salonunda kalsın, diyor, masayı boşaltın. Figen bir an duraksıyor. Sonra Serkan'a Kadir'in yaşlı adamın oğlu olduğunu, onu yanında tutması gerektiğini söylüyor. Kadir şaşırıyor. Bir dakika önce önünü kesen kadın şimdi onu savunuyor. Serkan omuz silkip acile dönüyor.

Serkan'ın amacı düzen. Masa boş olsun, koridor sakin olsun. Bu amaç Figen ile Kadir'i birbirine yaklaştırıyor. Serkan gidince çarpışma yeniden başlıyor, ama artık aynı çarpışma değil. Kadir, Figen'in onu neden tutmak istediğini merak etmeye başlıyor.

Yöntem ve amaç değiştiğinde

Sözlükte taktik ile karşı taktik tanımlıydı. Amaç sahne boyunca sabit kalırken yöntem değişiyordu. Kadir ricadan öfkeye, öfkeden rüşvete geçiyor. Figen de oyalamaktan saat sormaya, saat sormaktan çay koymaya geçiyor. Her taktik ötekinin taktiğine bir cevap.

Serkan gittikten sonra Kadir, Figen'in gözlerini kaçırdığını fark ediyor. Neden beni tutuyorsunuz, diye soruyor. Babamın bir şeyi mi var? O an Kadir'in amacı dönüyor. Artık belgeyi istemiyor. Gerçeği istiyor. Figen'in gizli amacı ile Kadir'in yeni amacı şimdi karşı karşıya. Sahnenin ikinci yarısı bu yeni çarpışmadan doğuyor.

Leyla'nın iki sütunlu kâğıdı bir amaç haritası. Nermin'in cümlesinden sonra Figen'in sütunu da doluyor: açık amaç, gizli amaç, taktikler. Tabloya Serkan için üçüncü bir sütun ekleniyor. Emre tabloya bakınca sahnenin her anında kimin neyi kolladığını görebiliyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Her karakter için ayrı bir sütun aç. Sahneye giren herkesin ne istediğini ayrı ayrı yaz.

Engeli bir insana çevir. Engel bir kişiyse ona bir istek ver. İsteği olmayan karşı taraf bir duvardır.

Karşı amacı somut tut. Karşıdaki kişinin isteği de o sahnede elde edilebilecek bir şey olmalı.

İki amacı aynı anda gerçekleşemez kıl. Biri kazanırsa öteki kaybetmeli. Böylece her replik bir hamleye döner.

Gizli amacı sahnenin sonunda aç. Seyirci gizli amacı sonradan öğrenirse sahneyi geriye dönüp yeniden okur.

Gizli amacın ipuçlarını bırak. Kaçan bir bakış, gereksiz bir soru, beklenmedik bir nezaket. Seyirci bunları sonradan hatırlamalı.

Çarpışmayı bir hareketle göster. İki amacın çarpıştığı an bir ayağa kalkışla, bir yol kesişle, bir el tutuşla görünür olsun.

Üçüncü bir kişi sok. Çarpışma kilitlendiğinde sahneye giren biri dengeyi değiştirebilir.

Geçici ittifakı kısa tut. İki rakibin yan yana durduğu an birkaç replik sürmeli. Sonra eski çatışma dönmeli, ama değişmiş olarak.

Taktikleri karşılıklı kur. Her taktiğe karşıdan bir cevap gelsin. Sahne bir hamle alışverişi gibi okunsun.

Amaç dönüşünü bir bilgiye bağla. Bir karakter amacını ancak yeni bir şey öğrenince ya da bir şeyden şüphelenince değiştirmeli.

Amaç dönüşünden sonra yeni bir çarpışma kur. Değişen amaç, karşıdaki kişinin amacıyla yeni bir biçimde çarpışsın.

Amaç haritasını oyuncuyla oku. Oyuncular karakterlerinin ne istediğini sorar. Cevap yoksa sahnede bir boşluk vardır.

Kibar sahnelerde karşı amacı sakla. Nazik bir sohbetin altında bir savaş olabilir. Karşı amaç ne kadar gizliyse sahne o kadar gergin olur.

Kazananı baştan belli etme. İki amaçtan hangisinin kazanacağı sahnenin sonuna kadar belirsiz kalsın.

Kaybedenin de bir şey kazanmasını sağla. Amacına ulaşamayan karakter bir bilgi, bir kararlılık ya da bir yara ile çıkabilir.

Karşı amacı ana amaçla aynı ağırlıkta yaz. Karşıdaki kişinin isteği küçükse çarpışma da küçük kalır. İki isteğin bedeli birbirine yakın olsun.

Gizli amacı oyuncuya söyle, seyirciye söyleme. Oyuncu gizli amacı bilirse her repliğe bir alt katman ekler. Seyirci bunu hisseder, ama adını koyamaz.

Üçüncü kişiyi kısa tut. Sahneye giren üçüncü karakter dengeyi değiştirip çıkmalı. Uzun kalırsa sahne iki kişilik bir çarpışmadan üç kişilik bir kalabalığa döner.

Karşı amacı mekâna yerleştir. Karşıdaki kişinin isteği bir kapıyı tutmak, bir masanın önünde durmak ya da bir telefonu bırakmamak gibi fiziksel bir biçim alabilir.

Amaç dönüşünü görünür bir anla işaretle. Bir bakış, bir susma, bir soru. Seyirci hedefin değiştiği anı yakalamalı.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Her sahnede birden fazla kişi bir şey ister.
• Karşı amaç, karşıdaki kişinin somut isteğidir.
• İsteği olmayan karşı taraf bir duvara dönüşür.
• İki amaç çoğu zaman aynı anda gerçekleşemez.
• Gizli amaç sahnenin sonuna saklanabilir.
• Amaç çarpışması sahnenin gerilimini doğurur.
• Geçici ittifak üçüncü bir güce karşı kurulur.
• Üçüncü taraf amacı dengeyi değiştirir.
• Taktikler karşılıklı bir alışveriştir.
• Amaç dönüşünde hedefin kendisi değişir.
• Dönüşten sonra yeni bir çarpışma doğar.
• Amaç haritası sahnedeki bütün istekleri gösterir.
• Kibar sahnelerde de karşı amaç vardır.
• Kaybeden taraf da bir şey kazanabilir.
• Oyuncular boş kalan sütunu ilk fark eder.
• İki amacın bedeli birbirine yakın olmalıdır.
• Gizli amaç oyuncuya söylenir, seyirciye sezdirilir.

Sonraki derse köprü

Emre ile Nermin sahneyi yeniden oynuyor. Bu kez iki sütun dolu ve sahne canlı. Leyla bir şey daha istiyor: sahnenin adım adım dökümü. Her hamlenin nerede başladığını ve nerede bittiğini görmek istiyor. Kadir'in ilk yaklaşımı ne, Figen'in direnci nerede, güç dengesi hangi anda el değiştiriyor, son hamle kimin? Sahnenin içindeki bu küçük adımların adı beat. Sonraki ders sahne beat'lerini inceliyor.