Röportaj, sorgu ve ifade sahneleri

Açılış sahnesi

Selim kabul formunu sesli okuyor. Figen'in repliklerini düz ve hızlı söylüyor, gerçek bir gece hemşiresi gibi. Kadir'in cevaplarını Emre veriyor.

"Refakatçinin adı?" "Kadir." "Yakınlık derecesi?" "Oğlu." "Alerjisi var mı?" "Yok." "Sigara?" "Bıraktı." "Kullandığı ilaçlar?" "Tansiyon. Bir de mide." "Saat kaçta düştü?" "Bilmiyorum." "Düşme anında yanında kim vardı?" "Kimse." "Şurayı imzalayın."

Sayfa dokuz soru böyle sürüyor. Selim kâğıdı bırakıyor. Bunu bir acil servis bekleme salonunda da dinleyebilirim, diyor. Kimse bir şey kaybetmiyor.

Emre itiraz ediyor. Gerçek bir form bu, diyor. Hastanede sorular gerçekten bu sırayla gelir.

Nermin Hanım formu elinden alıyor. Sıra kalsın, diyor. Sorun sırada değil. Bu dokuz sorudan Kadir hangisini duyuyor?

Emre parmağını yedinci satıra koyuyor. Yanında kim vardı.

O soru sayfada ötekilerle aynı boyda, diyor Nermin Hanım. Kadir ona da tek kelimeyle cevap veriyor. Figen kalemini oynatıp sonrakine geçiyor. Figen bu formdan ne istiyor? Kadir ondan ne saklıyor? Hiçbir cevap bir sonraki soruyu değiştirmiyor.

Selim kalemi alıp yedinci satırın yanına küçük bir ok çiziyor. Sayfanın geri kalanı olduğu gibi duruyor.

Bir sorgu sahnesinde soruların sırasını kurum belirler; sahneyi ise soranın ne istediği, cevap verenin ne sakladığı ve her cevabın neyi değiştirdiği yürütür.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir tarafın soru sormaya yetkili olduğu sahnelere bakacağız: sorgu odası, mahkemede ifade, gazeteci röportajı, doktor görüşmesi, hemşirenin kabul formu. Önce soranın ve cevap verenin ayrı amaçlarını ayıracağız. Sonra kimin neyi bildiğine, sessizliğin kimin işine yaradığına bakacağız. Kanıtın ne zaman masaya konduğunu, yalanın nasıl kayda geçtiğini izleyeceğiz. Gücün masanın öbür yanına geçtiği anı arayacağız. İtirafın ve kaçışın biçimlerini tanıyacağız. Nöbet'te hastanenin sorduğu her soruyu bir sahneye çevireceğiz. Beş film aynı işi bir klinikte, bir hapishanede, bir amirin odasında ve iki mahkeme salonunda yapıyor. Dersin sonunda kendi sorgu sahnende tekdüze sırayı bozmadan sahneyi yürütebileceksin.

Sıfır noktası

Bazı sahnelerde konuşmanın kuralı baştan bellidir. Biri sorar, öteki cevap verir. Polis şüpheliye, hâkim tanığa, gazeteci konuğuna, doktor hastaya soru sorar. Hemşire kabul masasında bir form doldurur. Soranın arkasında bir kurum durur. Cevap verenin elinde ise çoğu zaman yalnız kendi sözü vardır.

Bu sahnelerin ortak bir iskeleti var. Soruların bir sırası vardır, çoğu zaman bir listeden gelir. Bir kayıt tutulur: tutanak, form, ses kaydı, gazetecinin defteri. Soranın sorduğu şeyin ötesinde bir amacı vardır. Polis bir itiraf ister, hemşire bir kutuyu doldurmak ister. Cevap verenin de bir amacı vardır. Kurtulmak, anlaşılmak, birini korumak ya da yalnızca bitirip gitmek.

Üç türün arasında ince farklar var. Röportajda cevap veren çoğu zaman konuşmak için gelmiştir. Kendi hikâyesini anlatmak ister, ama nasıl anlatılacağını kendi seçmek ister. Sorguda cevap veren oraya getirilmiştir ve çıkmak ister. İfadede ise bir üçüncü taraf dinler: hâkim, jüri, salondaki kalabalık. Cevap veren o zaman yalnız soranla değil, dinleyenle de konuşur. Doktor görüşmesi ve kabul formu bu türlerin en sessizidir. Soru kimseyi suçlamaz, ama cevaplar bir hayatın dökümüne dönüşür.

Arada bir bilgi farkı durur. Bazen soran cevabı zaten bilir ve yalnız sınar. Bazen cevap veren her şeyi bilir ve soru onu bulamaz. Bazen ikisi de bilmez, ama biri biliyormuş gibi yapar.

Yazarlar bu sahneleri sever, çünkü çatışma hazırdır. İki taraf masanın iki yanındadır. Soru bir baskı, cevap bir savunmadır. Ama hazır olan şey tehlikelidir. Kalıp kendiliğinden işlediği için yazar onu doldurmakla yetinir. Soru gelir, cevap gelir, soru gelir. Seyirci üçüncü sorudan sonra ritmi ezberler ve dinlemeyi bırakır.

İyi bir sorgu sahnesinde her cevap bir şeyi kımıldatır. Bir sonraki soruyu değiştirir, odadaki gücü kaydırır ya da cevap verenin yerini ele verir. Sıra aynı kalabilir. Ama sıranın içinde bir şey kırılır.

Nöbet'te hastane, bir haftalık bir soru makinesi. Kabul masasında form, ilk akşam koridorda doktor, tahlil sabahı odada sonuçlar, son gece taburcu belgesi. Kadir bütün hafta bu sorulara cevap veriyor. Ağabeyinin sorduğu tek soruya ise cevap veremiyor.

Mekanizma

Kurumun sırası, sahnenin sırası

Emre'nin kabul sayfası bir düz sorgu. Dokuz soru, dokuz kısa cevap. Bir soru silinse sahne aynı kalır. Seyircinin aklında yalnız bir formun okunduğu kalır.

Çare soruları azaltmak değil. Formun sırası bir duvar gibi dursun. Figen'in sesi her soruda aynı tonda kalsın. Asıl iş, o düzenli sesin içinde bir cevabın düzeni bozmasıdır. Tekdüzelik burada bir silaha döner. Kurumun sesi değişmedikçe, değişen cevap daha çok duyulur.

Bir cevap üç şeyden birini kımıldatabilir. Soranın bir sonraki sorusunu değiştirebilir: soran listeden çıkıp yeni bir şey sorar. Odadaki gücü kaydırabilir: cevap veren, soranın bilmediği bir şeyi bildiğini gösterir. Ya da cevap verenin yerini ele verebilir: söylediği şey, saklamak istediğini açığa çıkarır. Kabul masasında bu üçüncüsü olacak.

Soru neye dokunduğunu bilmeyince

Figen'in yedinci sorusu bir kör soru. Figen kabul gecesinde bu soruyu her hastanın yakınına sorar. Onun amacı vardiya bitmeden formu kapatmak. Kadir'in amacı ise bu masadan bir an önce babasının yanına geçmek. Kadir yağmurdan ıslanmış iş tulumuyla ayakta duruyor. Babası mutfakta yalnızdı. Kadir o gün başka bir yerdeydi.

Figen bunu bilmiyor. Soru onun ağzında bir satır, Kadir'in kulağında bir suçlama. Kör sorunun gücü buradan geliyor. Soran saldırmıyor, yalnız soruyor. Ama cevap veren saldırıya uğramış gibi savunmaya geçiyor.

Kör soru yazara bir kapı da açar. Bir ailenin içinde sorulamayan soruyu kurum rahatça sorar. Kardeşler o gece birbirine düşüşü soramıyor. Murat günlerce soramayacak. Form ise hemen soruyor, çünkü formun utanacak bir şeyi yok. Seyirci böylece filmin en ağır sorusunu ilk gecede, bir yabancının ağzından duyuyor.

Sessizliği kim dolduruyor?

Yeni taslakta Kadir "Kimse" diyor. Figen'in kalemi bir an duruyor. Formda o kutu küçük, bir kelime sığıyor. Figen hangi kelimeyi yazacağını tartıyor. Bakışı kâğıtta. Susması bir taktik değil.

Ama Kadir o boşluğu dolduruyor. "Ben işteydim. Kazan dairesindeydim, telefon çantadaydı." Kimse sormadı. Figen başını kaldırmadan "yalnız" yazıp bir sonraki satıra geçiyor. Formda tek kelime kalıyor. Kadir'in itirafı hiçbir yere kaydedilmiyor.

Aynı soru günler sonra bir başka ağızdan geliyor. Murat bir akşam kardeşine babanın düştüğü günü soruyor. Kelimeler neredeyse aynı. Ama bu kez alt soru açık: sen neredeydin? Kadir kaloriferin havasından söz ederek kaçıyor. Seyirci onun bu cevabı bir yabancıya çoktan verdiğini biliyor. Ağabeyine ise veremiyor. Soruyu aynı yapan kelimeler, sahneyi farklı yapan soranın amacı.

Kanıt ne zaman masaya konur?

Kabul masasında Figen'in elinde şeffaf bir torba var. Ambulans ekibi onu evden getirmiş. Figen önce ilaçları soruyor. Kadir aklındakileri sayıyor: tansiyon, bir de mide. Sonra Figen torbayı açıyor. İki tanıdık kutu, bir de tanımadığı. "Bu?" Kadir kutuya bakıyor. "Onu bilmiyorum." Figen ilacın adını forma geçiriyor. Seyirci kutunun üstünü okuyamıyor.

Figen bir tuzak kurmuyor. Hastanenin usulü bu: önce yakına sor, sonra torbayla karşılaştır. Tuzak soru çoğu zaman böyle doğar. Cevabı soranın elinde zaten olan bir soru, cevap verenin bildiğini ya da bilmediğini ölçer. Burada ölçülen bir yalan değil, bir körlük. Kadir her pazar o evdeydi. O kutuyu hiç görmemiş.

Masanın yanlış ucu

İlk akşam Serkan koridorda babanın durumunu anlatıyor. Karşısında kravatlı Murat. Tulumlu Kadir ağabeyinin omzunun biraz gerisinde. Serkan sorularını Murat'a soruyor, gözünü ondan ayırmadan. Hangi ilaçları kullanıyordu? Murat bilmiyor. Başını geriye, kardeşine çeviriyor. Kadir cevabı Murat'ın omzunun üstünden veriyor. Serkan yazıyor ve yine Murat'a bakıyor.

Güç burada doktorun gözünde yer değiştirmiyor. Murat'ın boynunda değiştiriyor. Her soruda Murat bir kez daha arkaya dönmek zorunda kalıyor. Kurum onu yetkili sayıyor, sahne onu öğrenci yapıyor. Tahlil sabahı ise masa gerçekten dönüyor. Bu kez soran Kadir. "Hocam" diye söze giriyor ve değerin ne zamandan beri yüksek olduğunu soruyor. Bir ustanın sorusu bu. Kaçağın ne zamandır sızdığını öğrenmek istiyor.

Yalan forma girince

Koridorda Serkan bir soru daha soruyor: bilinen bir rahatsızlığı var mı? Bu soru Murat'a geliyor. Murat bu sorunun cevabını o koridordaki herkesten iyi biliyor. Üç aydır biliyor. Ağzını açıyor. Kadir arkadan yetişiyor: "Yok, hocam. Kontrole gidiyordu." Kontrol kelimesi Murat'ın kendi kelimesi. Aylar önce telefonda kardeşine o söylemişti, babasının isteğiyle. Şimdi kardeşi onu bir doktora iyi niyetle geri veriyor. Murat düzeltmiyor. Serkan dosyaya yazıyor.

Yalanı söyleyen ona inanıyor. Yalanın sahibi susuyor. Kâğıt ikisinden de kalıcı. Tahlil sabahı dosyada önceki tahliller beliriyor ve kâğıt kâğıdı bozuyor. Kimse kimseyi suçlamıyor. Ama ilk akşamki satır o odada yeniden okunmuş oluyor.

Kayda geçen yalan yapıda bir tohum gibi çalışır. Söylendiği an kimse fark etmez. Kâğıt bir dosyada bekler. Günler sonra bir başka kâğıt geldiğinde, seyirci ilk satırı hatırlar ve iki kâğıdın arasındaki boşluğu kendisi doldurur.

İtiraf mı, kaçış mı?

Serkan'ın son sorusu yine Murat'a. Babanızı en son ne zaman gördünüz? Murat yere bakıyor. "Uzun zaman oldu. Yıllar." Bu doğru. Kadir'in yüzünde eski bir kırgınlık kıpırdıyor. Ama itiraf bir kapıyı da kapatıyor. Görmek ile konuşmak ayrı şeyler. Murat babasıyla üç ay önce telefonda konuştu. Küçük bir ayıbı itiraf ederek büyük bir sırrı koruyor.

Son gece kurum son sorusunu bir boşlukla soruyor. Taburcu belgesinde teslim alan yakının adı için bir satır var. Murat telefonunu göstererek imzayı sabaha bırakıyor. Kadir'in imzası ise sözsüz bir itiraf: bu babanın yükü artık onun.

Filmlerden okuma

Bu filmlerde soru soran her zaman güçlü taraf değil. Autumn'un danışmanı formun arkasında sessiz kalıyor. Capote'un elinde yalnız bir defter var, hikâye Perry'de. Hâkim, Coly'nin bilmediği bir nedeni ondan istiyor. Gücü belirleyen soru sorma hakkı değil, bilginin kimde olduğu.

Tekdüzelikten kaçış yolları da birbirinden ayrı. Hittman sırayı bozmuyor, yüzü kesmeden tutuyor. Porumboiu tekrarı bir mengeneye çeviriyor. Diop soruların ortasına bir dinleyicinin yüzünü koyuyor. Morris aynı tanığı yıllar sonra yeniden sorguluyor ve ikinci sorgu birinciyi sarsıyor. Hiçbiri soru sayısını azaltarak kurtulmuyor.

Kayıt da her sahnede ayrı bir oyuncu. Autumn'un cevapları bir forma, Dallas tanıklarının yemini bir tutanağa giriyor. Cristi'yi bir sözlüğün sayfası bağlıyor. Sahne, söylenenle yazılan arasındaki farkta yaşıyor.

Nöbet'te bu fark en çok Figen'in masasında görünür. Kadir bir itiraf ediyor, form tek bir kelime tutuyor. Murat bir yalanı susarak onaylıyor, dosya onu yazıyor. Kurumun kâğıdı, iki kardeşin söyleyemediklerinin listesine dönüşüyor.

Usta katmanı

Soru listesini önce bütünüyle yaz. Kurumun gerçekte soracağı her soruyu sırasıyla çıkar. Sonra hangisinin karakterin yarasına denk geldiğini bul. Sahneyi o soruya göre kur, listeyi değiştirme.

Kaydı tutanı kadraja koy. Kalem, form, ses kaydı, tutanak katibi. Söylenenle yazılan arasındaki fark sahnenin gizli olayıdır. Seyirci bir kelimenin forma girmediğini görürse, girmeyen kelimeyi daha çok duyar.

Soranın dışarıdaki saatini bil. Figen'in vardiyası bitiyor. Capote'un kitabının bir sonu gerekiyor. Soranın acelesi ya da sabrı, sorunun tonundan önce sahneyi belirler. Soranın kendi derdini yazmayan yazar, ona yalnız bir rol verir.

Cevabı seyirciye önceden ver. Seyirci cevabı biliyorsa her soruda saklanmanın nasıl yapıldığını izler. Babanın o gün yalnız olduğunu seyirci kabul masasında öğreniyor. Murat günler sonra aynı şeyi sorduğunda seyirci cevabı zaten biliyor. Artık cevabı değil, Kadir'in onu nasıl sakladığını izliyor. Bilinen cevap sorguyu bir bulmacadan bir yüzleşmeye çevirir.

Aynı soruyu iki ağza ver. Bir kez kurum, bir kez sevilen biri sorsun. Kelimeler neredeyse aynı kalsın. Cevaptaki fark, iki ilişkinin farkını gösterir.

Kurumun kelimesini ailenin kelimesine çarptır. Form "yakınlık derecesi" diyor. Kadir "oğlu" diyor. Doktor "bilinen rahatsızlık" diyor, Kadir "kontrol" diyor. Kurumun soğuk kelimesi karakterin sıcak ya da kaçamak kelimesiyle karşılaşınca bir çatlak açılır.

Kanıtı bir nesne yap ve onu geç göster. Bir torba, bir sözlük, bir mektup. Nesne masaya konmadan önce cevap veren kendi hikâyesini kurmuş olmalı. Kanıtın etkisi, bozduğu hikâyenin uzunluğuyla ölçülür.

En güçlü itirafı tutanağa sokma. Kadir'in "Ben işteydim"i hiçbir yere yazılmıyor. Kurumun kaydetmediği itiraf yalnız seyircinin hafızasına kalır. Seyirci onu bir kanıt gibi taşır ve sonraki sahnelerde kullanır.

Gücü cevap verenin bedenine taşı. Murat'ın her soruda geriye dönmesi bir replik değil, bir hareket. Güç değişimini bir kelimeyle değil, bir boynun, bir sandalyenin, bir bakışın yönüyle yaz.

Sorgunun içine sessiz bir ikinci sorgu koy. Koridorda Serkan Murat'ı sorguluyor. Ama aynı anda Murat da kendini sorguluyor: şimdi söylemeli mi? Seyirci dışarıdaki soruları duyar, içerideki sorguyu yüzde okur. İkisinin arasında bir gecikme varsa, sahnenin gerilimi oradadır.

Kaydın kapandığı anı kullan. Kalem bırakıldığında, kayıt cihazı kapandığında, dosya kapağı kapandığında insanlar başka konuşur. Kayıttan sonraki ilk cümle, kayıt sırasındaki bütün cevaplardan dürüst olabilir. Bu anı sahnenin sonuna sakla.

Soru sorma hakkını bir kez el değiştirt. Perry kitabın adını soruyor, Kadir doktora değeri soruyor. Cevap verenin bir kez soran olduğu an, sahnenin dengesini gösterir. O tek soruyu iyi seç; ikinci kez el değiştirince etkisi azalır.

Sorgunun sonunu bir teslimle de bitirebilirsin. Her sorgu itirafla ya da kaçışla bitmek zorunda değil. Cristi teslim oluyor, Coly bilmediğini söylüyor. Bazen cevap veren, sorunun kendisini kabul etmekle kaybeder.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Sorgu sahnesinde sırayı kurum, sahneyi amaçlar yürütür.
• Düz sorguda hiçbir cevap hiçbir şeyi değiştirmez.
• Kör soru, soranın bilmeden bir yarayı açmasıdır.
• Soranın sessizliği cevap verene sorulmamış şeyler söyletebilir.
• Bekletilen kanıt, cevap veren anlatısına bağlandıktan sonra masaya konur.
• Tuzak soru, cevabı soranın elinde olan sorudur.
• Yanlış muhatap, asıl bilgi sahibinin değerini görünür kılar.
• Kayda geçen yalan bir kişinin değil, kurumun belgesine döner.
• Kalkan itiraf küçük bir gerçekle büyük bir sırrı korur.
• Güç, soru sorma hakkında değil, bilginin kimde olduğunda yaşar.
• Söylenenle yazılan arasındaki fark sahnenin gizli olayıdır.
• Kurum, ailenin soramadığı soruyu sorabilir.
• Aynı soru iki ayrı ağızdan iki ayrı sahne kurar.
• Tekdüzelikten kaçmak için soru azaltılmaz; bir cevap kırılır.

Sonraki derse köprü

Emre kabul sahnesini yeniden yazınca sayfa uzuyor. Torba, duran kalem, Kadir'in sorulmamış cümlesi. Selim kurgucu gözüyle bakıp bir şey soruyor. Sahne gerçekten Figen'in selamıyla ve refakatçinin adıyla mı başlamalı? Yoksa kamera masaya, Figen torbayı açarken mi girmeli? Sayfa uzadıkça Kadir'in sorulmamış cümlesi de uzamış. O cümlenin son yarısı gitse, boşluk yine dolar mı? Sonraki ders diyaloğu kısaltmaya bakıyor. Bir sahneye ne kadar geç girilebileceğini ve bir repliğin nerede kesilebileceğini soruyor.