Revizyon sistemi

Açılış sahnesi

Masada Nöbet'in iki çıktısı duruyor. Biri Selim'in, iki hafta önce basılmış. Kenarları mavi ve kırmızı kalem notlarıyla dolu. Öteki Emre'nin, bu sabah yazıcıdan çıkmış. İki kapakta da aynı satır var: "Üçüncü taslak, on dört Mart."

Selim kendi çıktısından bir not okuyor. Sayfa altmış bir, Murat'ın kaşığının durduğu yer. Emre yeni çıktıda o sayfayı açıyor. Altmış birinci sayfada kantin yok, merdiven başı var. Kantin geriye kaymış. Selim'in notu artık başka bir sahnenin kenarında duruyor.

Arada çok şey değişmiş. Odanın beş adı teke indi. Ustabaşının kazan dairesinde konuştuğu yarım sahne silindi. «DÖRDÜNCÜ GECE» bindirmesi gitti. Geçiş satırlarının çoğu ayıklandı. Kapak ise hiçbirini bilmiyor.

Emre omuz silkiyor. Eski çıktıyı atarız, diyor, yenisini basarız. Selim çantasından kalın bir klasör çıkarıyor. Yıllar önce kurgusunu yaptığı bir filmin çekim senaryosu bu. Sayfaların kenarları beyaz, mavi, pembe, sarı. Bazı sayfa numaralarının yanında bir harf var. Bir sayfada tek bir kelime duruyor: ÇIKARILDI.

Nermin Hanım klasörü Emre'ye doğru itiyor. Sizin dosyanızı iki kişi okudu, diyor. Bunu yüz kişi okudu. Yüz kişiye "eskisini atın" diyemezsiniz.

Revizyon sistemi, bir metin değiştiğinde onu okuyan herkesin neyin, nerede ve ne zaman değiştiğini aynı sayfadan görmesini sağlar.

Bu derste ne olacak

Bu derste değişen bir senaryonun nasıl izlendiğine bakacağız. Dramaturjik yeniden yazımı değil, sayfanın üstündeki izi konuşacağız. Önce taslağın adına, tarihine ve numarasına geleceğiz. Sonra kilitli sayfaları açacağız. Değişen satırın kenarındaki yıldızı, sayfanın başındaki renkli satırı ve renklerin sırasını göreceğiz. Araya giren sahnelerin harfli numaralarını, silinen sahnenin yerinde kalan ibareyi de konuşacağız. Değişiklik özetini ve eski sürümlerin saklanmasını en sona bırakacağız. Emre, Nöbet'i kilitlenmiş bir metin gibi düşünüp küçük bir prova yapacak. Bir film setinde, bir kasabada, bir tiyatroda ve bir çiftlik evinde değişen sayfaları izleyeceğiz.

Sıfır noktası

Yazar kendi masasında çalışırken değişiklik ucuzdur. Bir satırı siler, yerine yenisini yazar. Dosya kendini yeniden dizer. Kimse bir şey kaybetmez, çünkü metni okuyan tek kişi yazardır.

Metin masadan kalkınca bu değişir. Önce birkaç okur gelir: bir hoca, bir kurgucu, bir yapımcı. Her biri metnin bir anını, bir sayfa numarasını hatırlar. Notlarını o numaraya yazar. Yazar dosyayı değiştirdiğinde o numaralar yanlış yeri göstermeye başlar. Selim'in "sayfa altmış bir" notu tam olarak bu durumda. Not doğru. Sayfa değişmiş.

Okur sayısı büyüdükçe sorun da büyür. Çekime giren bir filmde senaryoyu onlarca kişi okur. Yönetmen yardımcısı sahneleri günlere dağıtır. Sanat yönetmeni nesneleri listeler. Oyuncu kendi repliklerini ezberler. Kostümcü hangi sahnede kimin ne giydiğini işaretler. Hepsi aynı metnin farklı yerlerine bakar. Ama hepsi aynı numaralarla konuşur.

Bu ekipte biri bir sahneyi değiştirirse ne olur? Yazar dosyanın tamamını yeniden basabilir. Ama o zaman herkes yüz sayfayı baştan okumak zorunda kalır. Neyin değiştiğini kimse bilemez. Oyuncu tek kelimesi değişen repliğini kaçırabilir. Nesne listesinde artık olmayan bir eşya kalabilir. Ya da yeni giren bir eşya hiç sipariş edilmez.

Revizyon sistemi bu soruna verilmiş eski bir cevaptır. Fikri basittir. Değişmeyen sayfaya dokunulmaz. Değişen sayfa yeniden basılır ve değiştiği her yerden belli olur. Okur yeni sayfayı eskisinin yerine takar. Tek bakışta neyin yeni olduğunu görür.

Sistemin bir sınırı da var. Sistem bir sahnenin iyi olup olmadığını söylemez. Yalnız değiştiğini söyler. Değişikliğin doğru olup olmadığı yazarın ve ekibin işidir. Revizyon sistemi o kararı verilmiş varsayar ve onu herkese ulaştırır.

Sistemin parçaları ülkeden ülkeye, yapımdan yapıma değişebilir. Bazı ekipler renkli kâğıt kullanır, bazıları yalnız dijital dosya ve tarih. Ama hepsi aynı üç soruya cevap verir. Bu hangi sürüm? Bu sayfada ne değişti? Benim elimdeki en son hâli mi?

Mekanizma

Taslağın kimliği

Emre'nin iki çıktısı aynı kimliği taşıyor. Taslak satırı ikisinde de "Üçüncü taslak, on dört Mart" diyor. Nermin Hanım satırı üç parçaya ayırıyor: ad, tarih, numara.

Ad taslağın türünü söyler: ilk taslak, düzeltilmiş taslak, çekim senaryosu. Tarih o hâlin hangi gün dondurulduğunu söyler. Numara ise metnin kaç kez baştan sona elden geçtiğini sayar. Bir sahneyi düzeltmek numarayı artırmaz. Emre'nin son iki haftası biçimle geçti. Hikâyede bir sahne bile yer değiştirmedi. Numara bu yüzden aynı kalıyor. Tarih ise değişmek zorunda.

Yeni kapakta satır şöyle:

Üçüncü taslak (düzeltilmiş), iki Nisan

Selim'in eski çıktısının kapağına da bir el yazısı düşülüyor: "on dört Mart, biçim düzeltmesinden önce." Artık iki kâğıt birbirine karışmıyor.

Dosya adları da kapağı izliyor. Emre'nin bilgisayarında artık iki ayrı dosya var. Birinin adında on dört Mart, ötekinde iki Nisan yazıyor. Kapakla dosya adı aynı şeyi söylüyor. Okur hangisini açarsa açsın, hâlin hangi güne ait olduğunu biliyor.

Kilitten sonra

Selim bir adım öteye geçiyor. Nöbet bir gün kabul edilir ve çekime girerse ne olacak? İlk iş metni kilitlemektir. Sahneler numaralanır ve o numaralar bir daha değişmez. Çoğu yapımda sayfa numaraları da kilitlenir.

Kilitli bir sayfa yeniden dizilmez. Bir satır kısalırsa altında boşluk kalır. Bir satır uzarsa taşan kısım yeni bir sayfaya gider. Sayfanın numarası ve sınırları yerinde durur. Emre'nin yazılımı bunu kendiliğinden yapmıyor. Her eklemede bütün dosyayı yeniden diziyor.

Selim bir prova öneriyor. Emre dosyasını on dört Mart'ta kilitlenmiş gibi düşünecek. Sonraki iki haftanın değişikliklerini yeniden basım yapmadan ekibe ulaştıracak. Üç değişiklik seçiyorlar: bir satır, bir ekleme, bir silme.

İlk değişiklik bir satır. Dördüncü akşamın başındaki «DÖRDÜNCÜ GECE» bindirmesi silindi. Sayfanın geri kalanı aynı.

Emre silinen satırın hizasına, sağ kenara bir yıldız koyuyor. Oyuncu sayfayı aldığında başka hiçbir yere bakmayacak. Yıldızın yanında ne değiştiğini arayacak. Silinen bir satır için de yıldız konur, çünkü yokluk da bir değişikliktir.

Sayfanın başı

Değişen sayfa yeniden basılıyor. Ama okur onun yeni olduğunu yıldızı görmeden önce anlamalı.

Emre'nin prova sayfası şöyle açılıyor:

NÖBET — Mavi revizyon — [tarih] otuz sekiz

İÇ. DEVLET HASTANESİ, DAHİLİYE ODASI — AKŞAM *

İki sandalye. İkisi de dolu.

Yıldız başlığın hizasında duruyor. Bindirme eskiden tam o satırın altındaydı. Satır gitti, yıldız yerini gösteriyor.

Bu satır klasörün içinde bile okunur. Yönetmen yardımcısı sayfaları karıştırırken tarihlere bakar. Hangi sayfanın hangi gün geldiğini ayırır.

Renkler

Selim'in klasöründe beyaz sayfaların arasından mavi, pembe, sarı kenarlar taşıyor.

İlk numaralı metin beyaz basılır. Yaygın bir sıra şöyle ilerler: mavi, pembe, sarı, yeşil, altın sarısı. Sıra yapımdan yapıma, ülkeden ülkeye değişebilir. Asıl şart, ekipteki herkesin aynı diziyi kullanması. Nöbet çekime girerse ilk numaralı metni beyaz basılacak. Emre'nin provadaki sayfaları bu yüzden mavi: dizinin ilk rengi. Pembe sayfayı gören biri mavi sayfanın daha eski olduğunu bilir. Renkler tükenirse bazı yapımlar baştan başlar ve ikinci turu ayrıca işaretler.

Selim'in eski yapımında renklerin bir de pratik işi vardı. Sabah sette biri elindeki sayfayı kaldırdığında herkes önce rengine bakıyordu. Yanlış renk, yanlış replik demekti. Kurgu odasında da aynısı oldu. Selim bir sahnenin iki çekimini karşılaştırırken metnin rengine baktı. Mavi sayfayla çekilen gün başka, pembe sayfayla çekilen gün başka bir replik söylenmişti. Renk, hangi çekimin hangi metne göre yapıldığını söylüyordu.

Araya giren sahne

Provanın ikinci değişikliği bir ekleme. Emre hazırlık haftasında bir an yazmıştı: Kadir evde yokken Murat alt kattaki odanın kapısında durur, sarı perdeden süzülen ışıkta. Prova için Selim o anı kendi başlığıyla ayırıyor. Sanki kilitten sonra gelmiş gibi.

Sahne iki numaralı sahnenin arasına girecek. Numaraları kaydırmak olmaz. Sayfa için bu sorunun bir cevabı zaten var: ek sayfa, harfli numarasıyla. Aynı mantık sahneye de uygulanır.

Prova dosyasında Murat'ın sabahı "elli bir A" oluyor. Sonradan araya bir sahne daha girerse "elli bir B" olacak. Bazı yapımlar harfi numaranın önüne koyar. Hangisi seçilirse dosyanın sonuna kadar o kullanılır. Sahne yeni bir sayfa doğuruyorsa o sayfa da harf alır: bir ek sayfa.

İÇ. BABANIN EVİ, ALT KAT ODASI — SABAH elli bir A

Boş yatak, pencerenin önünde. Sarı perdeler.

MURAT kapıda durur. İçeri girmez.

Silinen sahne

Üçüncü değişiklik bir silme. Ustabaşının kazan dairesindeki yarısı izin pazarlığından çıkarıldı. O yarı kendi başlığı ve kendi numarasıyla duruyordu.

ÇIKARILDI otuz dört

DIŞ. DEVLET HASTANESİ, ARKA KAPI — GECE otuz beş

Emre önce numarayı tümden silmek istiyor. Selim nedenini çekim planıyla anlatıyor. Yönetmen yardımcısının çizelgesinde otuz dört hâlâ bir gün ve bir saat tutuyor. Numara kaybolursa çizelge sahipsiz bir satır taşır. Kimse sahnenin silindiğinden emin olamaz. İbare bunu açıkça söylüyor.

Silmenin sayfa tarafı da var. Kazan dairesinin yarısı neredeyse bütün bir sayfayı dolduruyordu. Sayfa boşalınca ayrıca basılmıyor. Önceki sayfa iki numarayı birden taşıyor: "otuz-otuz bir". Sayfa sırası bozulmuyor, okur eksik bir sayfa aramıyor. Klasörünü açan biri otuzdan otuz ikiye atlandığını görse telaşlanırdı. Çift numara ona hiçbir şeyin kaybolmadığını söylüyor.

Değişikliği haber vermek

Emre üç sayfayı yeniden basmış. Ama bunlar ekibe tek tek mi gidecek?

Emre'nin provadaki özeti kısa:

Mavi revizyon — [tarih]

Sayfa otuz-otuz bir, sahne otuz dört: çıkarıldı.

Sayfa otuz sekiz, sahne kırk: bindirme yazı çıkarıldı.

Sayfa yetmiş dört A, sahne elli bir A: yeni sahne.

Özeti her okur başka türlü kullanır. Kostümcü yeni sahnede Murat'ın ceketini arar. Yönetmen yardımcısı çizelgeden bir satırı siler, bir satır ekler. Oyuncu yalnız kendi adını taşıyan satırlara bakar. Hepsi aynı kâğıdı okur ama farklı soruların cevabını bulur.

Kapak da bu sırada değişir. Çekim senaryosunun kapağında her revizyon tarihiyle alt alta yazılır. Kapak böylece bir takvime döner.

Çekim senaryosu, beyaz — [tarih]

Mavi revizyon — [tarih]

Pembe revizyon — [tarih]

Eskisini saklamak

Selim'in klasöründe beyaz sayfaların bir kısmı yok. Yerlerine mavi ve pembe sayfalar takılmış. Eski beyazlar ise klasörün arkasındaki bir zarfta duruyor.

Kurgucu olarak Selim çekilmiş görüntüyle metni karşılaştırırken eski sayfalara döner. Bir oyuncu bir repliği iki hâliyle de oynamış olabilir. Hangisinin hangi gün geçerli olduğunu yalnız eski sayfa söyler.

Emre de aynı alışkanlığı kendi dosyasına taşıyor. On dört Mart'ın dosyası bir daha açılmamak üzere ayrı bir klasöre gidiyor. Adında tarihi var. İki Nisan'ın dosyası da öyle. Üstüne yazılan tek dosya, çalışma dosyası. Dondurulmuş her sürümün bir kopyası da başka bir diskte duruyor.

Filmlerden okuma

Madden'ın tiyatrosunda metin hiç durmuyor ve kimse hangi sayfanın son hâl olduğunu bilmiyor. Mamet'in kasabasında ise tek bir gerçek bütün metni yeniden açıyor. İlki taslağın kimliğine, ikincisi işaretin gücüne bakıyor.

Burton'ın filmi, sabit kalan bir şeyin etrafında çalışmayı öğretiyor. Truffaut'nunki aynı işin sette ne kadar hızlı yapılması gerektiğini. Harfli numara ile renkli başlık bu iki baskıya verilmiş cevaplar. Fincher ise bütün bu değişikliklerin geride bir iz bırakması gerektiğini hatırlatıyor.

Usta katmanı

Kilitlemeden önce son bir tam okuma yap. Kilit bir maliyet eşiğidir. Ondan önce yapılan her düzeltme bedavadır. Ondan sonrakiler yıldız, renk ve dağıtım ister.

Yıldızı satıra koy, sayfaya değil. Bütün sayfayı yıldızla doldurmak hiçbir şeyi işaretlememektir. Yalnız değişen satırın hizasına koy. Okur bir sayfada üç yıldız görürse üç yere bakar.

Noktalama değişikliğini de işaretle. Bir virgül bir oyuncunun nefes aldığı yeri değiştirir. Sette kimse "küçük bir şey" diye bir değişikliği atlamamalı.

Renk sırasını yapımın başında yazılı hâle getir. Sırayı kimse ezbere bilmez. Bir kâğıda yazılıp klasörün ilk sayfasına konan sıra tartışmayı bitirir.

Tam yeniden basımı zamanında yap. Renkler birikince klasör okunmaz hâle gelir. Bazı yapımlar belli bir noktada bütün metni tek renkte yeniden basar. Kilitli numaralar yine korunur.

Harfli numarayı sona eklenen sahneye vermekten kaçın. Sahne gerçekten iki sahnenin arasındaysa harf alır. Filmin sonuna ekleniyorsa yeni bir numara alabilir. Harf yalnız araya girmeyi söyler.

Çıkarılan sahnenin numarasını bir daha kullanma. Otuz dört boşaldı diye yeni bir sahneye o numara verilmez. Eski notlar, eski çizelgeler hâlâ o numarayı silinmiş sahne olarak bilir.

Taşan sahnede bölümü sayfaya değil, cümleye göre kur. Değişiklik bir sahneyi uzatıp yeni sayfaya taşıyorsa ek sayfa açılır. Ama sahne sayfanın ortasında bölünmez. Okur bir sahneyi iki ayrı renkte okumamalı.

Değişiklik özetini oyuncuya göre de düşün. Oyuncu yalnız kendi sahnelerine bakar. Özeti sahne numarasıyla başlat. Oyuncu kendi numarasını kolayca bulur.

Dijital dağıtımda da başlığı koru. Renkli kâğıt yerine dosya gönderiliyorsa renk adı ve tarih yine sayfanın başında kalmalı. Dosya adı da aynı bilgiyi taşımalı.

Okuma taslağına revizyon işareti koyma. Yapımcıya gönderilen metin temiz olmalı. Yıldızlar ve renkler, metni çeken ekip içindir. Okur yıldız gördüğünde bitmemiş bir metin okuduğunu düşünür.

Kimin değiştirdiğini kaydet. Değişiklik özetine bir satır daha ekle: kararın kimden geldiği. Sonradan bir tartışma çıkarsa bu satır uzun bir konuşmayı kısaltır.

Yer değiştiren sahneyi özetle açıkla. Kilitten sonra bir sahne hikâyede başka bir yere taşınabilir. Bazı yapımlar numarayı sahneyle birlikte taşır. Bazıları eski yerde ÇIKARILDI bırakıp sahneyi yeni yerine harfli numarayla koyar. Hangisi seçilirse seçilsin, değişiklik özeti bunu tek cümleyle söylemeli.

Kendi taslaklarında renk kullanma. Renkler çekim ekibinin dilidir. Yazarın kendi masasındaki taslaklar tarih ve numarayla ayrılır. Geliştirme aşamasında renkli sayfa, okura yanlış bir aşama bildirir.

Değişiklikleri toplu gönder. Her gün tek sayfa dağıtmak ekibi yorar. Birçok yapım değişiklikleri biriktirip belli günlerde bir set hâlinde yollar. Acil bir değişiklik ise kendi başına gider ve özetinde aciliyeti yazar.

Eski sayfaları atma, ayır. Değiştirilen sayfalar bir zarfta, tarih sırasıyla durmalı. Kurgu masasında, bir oyuncunun neden başka bir kelime söylediği sorulduğunda o zarf açılır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Taslak satırı adı, tarihi ve numarayı taşır; biri değişince satır da değişir.
• Küçük düzeltmeler tarihi değiştirir, numarayı yalnız tam bir geçiş değiştirir.
• Kilitten sonra numaralar sabit kalır, değişiklik izlenerek girer.
• Revizyon işareti değişen satırın hizasında sağ kenara konan yıldızdır.
• Revizyon başlığı değişen sayfanın rengini ve tarihini söyler.
• Renk sırası yapıma göre değişebilir; ekip onu çekimden önce kararlaştırır.
• A sahnesi araya giren sahneyi numaraları kaydırmadan yerleştirir.
• Çıkarıldı ibaresi silinen sahnenin numarasını yerinde tutar.
• Değişiklik özeti bütün değişiklikleri tek kâğıtta ekibe verir.
• Eski sürümler dondurulur, adlandırılır ve ayrı bir yerde saklanır.
• Okuma taslağı temiz gider; yıldızlar ve renkler çekim ekibinindir.
• Değişen sayfa eskisinin yerine takılır, eskisi ayrı bir zarfa konur.

Sonraki derse köprü

Emre provayı bitirdiğinde yıldızların çoğunu elle koyduğunu fark ediyor. Harfli numaraları da elle yazdı, değişiklik özetini de. Selim, yazılımının bunları kendisi yapabileceğini söylüyor. Emre'nin aklına başka bir soru geliyor. Dosyası bir gün o yazılımın dışında açılmak zorunda kalırsa yıldızlar, kartlar ve notlar ne olacak? Kartlar ve notlar programın kendi biçiminde mi duruyor? Sonraki ders senaryo yazım yazılımlarını konuşuyor: bir programın yazardan neyi devraldığını ve dosyanın programdan bağımsız nasıl saklanacağını.