Revizyon planı

Açılış sahnesi

Burcu sıraya dizilmiş listesini masaya bırakıyor. Satırlar en derinden en sığa doğru iniyor. En üstte «Kim bu kız?» var. En altta Selahattin'in bir sahnede yanlış geçen adı.

«Perşembe sabah başlıyorum,» diyor. «Yukarıdan aşağı inerim.»

Selim kâğıdı ters çevirip bakıyor. Arka yüzde tek satır yok. «Perşembe akşamı nerede durmuş olacaksın?»

«Gidebildiğim yere kadar.»

«Cumartesi metin Ayça'ya gidiyor. O yer neresi olursa olsun mu gidecek?»

Burcu cevap vermiyor. Emre ilk satırı parmağıyla gösteriyor. «Bunu zaten çözdük. Gençlik hattı tebeşirden sonra açılacak. Bitti.»

«Bitti mi?» diyor Nermin Hanım. «Tebeşiri öne alınca Raşit'in ilk görünüşü nereye düşüyor? Hangi sahne komşusuz kalıyor? Ayça okuduğunda kızı tanıyıp tanımadığını nereden anlayacaksın?»

Burcu listeye yeniden bakıyor. Her satır bir sorunu adlandırıyor. Hiçbiri o sorunun nereden geldiğini söylemiyor. Neye dokunacağını, ne zaman kapanmış sayılacağını da söylemiyor. Liste neyin yapılacağını sıralamış. Nasıl ve nereye kadar yapılacağı boş kalmış.

Nermin Hanım temiz bir kâğıt uzatıyor. «Listeyi atma. Ama her satırına birkaç soru daha sor.»

Revizyon planı her sorunu bir nedene, bir çözüme, dokunduğu sahnelere ve bittiği sayılacak ana bağlar; her tur yalnız bir amaç için açılır.

Bu derste ne olacak

Sıralı listeyi bu kez bir plana çevireceğiz. Önce her satırda sorunun kendisini okurun hissettiği belirtiden ayıracağız. Sorunun nedenini kesin bilgi gibi değil, sınanacak bir tahmin gibi yazacağız. Bir çözüm önerip onun dokunacağı sahneleri ve oradan yayılan değişiklikleri sayacağız. Sonra satırları öncelik sırasına koyup turlara dağıtacağız. Her turun tek bir amacı ve önceden yazılmış bir bitiş koşulu olacak. Hiçbir tura sığmayan satırlar ayrı bir kâğıtta bekleyecek. En sonda Ayça okumasını bir hafta erteleyecek ve planın buna nasıl dayandığını izleyeceğiz. Filmler bir tahta kukladan, bir ormandan, bir televizyon köpeğinden, bir zırhtan ve bir kaçakçı pilottan gelecek.

Sıfır noktası

Sorunları sıraya koymak, işin ancak yarısıdır. Sıralı liste yazara nereden başlayacağını söyler. Perşembe sabahı masaya oturduğunda ise ilk satır ona asıl şeyi söylemez: ne yapacağını.

«Kim bu kız?» satırına bakalım. Burcu bunu okurken hissetti. Tozun içinden genç bir kız çıktı ve Burcu onun kim olduğunu bir an bilemedi. Bu bir okur deneyimi. Sayfada neyin eksik olduğunu henüz söylemiyor. Hissi doğrudan onarmaya kalkan yazar çoğu zaman yanlış yere dokunur. Kızın yüzünü daha yakından çeker ya da adını bir repliğe koyar. Oysa eksik olan belki iki zamanın arasındaki köprüdür.

İkinci boşluk turların sınırında. Yazar bir sorunu çözerken üç başka sorunla karşılaşır. Hepsine el atarsa tur dağılır. Hiçbirine bakmazsa unutur. Turun neye bakacağı önceden yazılmamışsa, yazar o gün gözüne ne çarparsa ona bakar.

Üçüncü boşluk bitişte. Yeniden yazım kendiliğinden bitmez. Bir sahne her okumada biraz daha iyi olabilir. Bitirmenin ölçüsü yoksa yazar ya erken bırakır ya hiç bırakmaz. Burcu'nun takviminde ikisine de yer yok. Birinci tur perşembe açılıyor ve metin aynı haftanın sonunda Ayça'nın elinde olacak. Teslim on ikinci haftanın perşembe sabahı.

Bir de okurlar var. Dilber Hanım bu hafta akşamları taslağı dinleyecek. Ayça hafta sonu okuyacak. Onların notları da bir yere girecek, ama hangi tura? Notlar geldiği gün yazar bunu düşünmeye başlarsa, notun ilk cümlesi bütün turu yönetir. Plan bu yüzden okurlardan önce yazılır. Turun neye bakacağı belliyse, gelen not ya o soruya cevap verir ya da bekleyecek bir satır olur.

Burcu kâğıdı yana yatırıp sütunlara bölüyor. Başlıkları kısa tutuyor: sorun, belirti, neden, çözüm, etkilenen sahneler, zincir, öncelik, ölçüt, tur. Satırları listeden tek tek taşıyacak. Her birini taşırken sütunlarını dolduracak. Dolduramadığı sütun, o sorun hakkında henüz bilmediği şeyi gösterecek. Plan listenin yerine geçmiyor. Listenin her satırını bir iş tarifine çeviriyor.

Mekanizma

Sorunu belirtiden ayırmak

Burcu ilk satırda «Kim bu kız?» sözünü belirti sütununa yazıyor. Sorun sütunu boş kalıyor.

İlk denemesi kısa: «Kız tanınmıyor.» Selim başını sallıyor. «Bu hâlâ senin hissin.» Burcu ikinci kez yazıyor: «Gençlik hattının ilk sahnesinde seyirci, kızın genç Nüzhet olduğunu çıkaracak hiçbir şey görmüyor.» Cümle artık sayfayı gösteriyor. Bir eksiklik var ve yeri belli. Çözüm ise cümlenin içinde değil. Yüz mü eksik, bir nesne mi, bir geçiş mi? Bunu sonraki sütunlar soracak.

Nedeni bir tahmin olarak yazmak

Listenin ortasında daha zor bir satır duruyor. Ceren'in soru sorduğu üç sahnede köyden bir sır kokusu geliyor. Oysa köyün kuralı saklamak değil, unutmak.

Burcu bu satıra iki neden yazıyor. Birincisi sekideki sahne: adamlar Ceren sorunca kalkıp gidiyor ve kaçış bir sır gibi okunuyor. İkincisi Ceren'in kendisi: merakla soruyor, merak da bir dedektif çıkarıyor. Hangisi doğru, bilmiyor. Bu yüzden ikisinin yanına da bir sınama işareti koyuyor. «Seki değişir de üç sahne yine sır gibi okunursa, neden seki değildir.» Varsayım yanlış çıkabilir. Yanlış çıktığında yazar bunu görebilmeli.

Çözüm ve etki

Çözümler sütuna çabuk doluyor. «Kim bu kız?» satırına Selim'in tebeşir geçişini yazıyor. Seki satırına Emre'nin fikrini: sekidekiler ölmüş işçileri adlarıyla, şakayla ansın. İkisinin yanına da «deneme» düşüyor.

Emre tebeşir satırına ikinci bir aday ekliyor. «Daha kısası var. Mükerrem kıza bir kez adıyla seslensin, seyirci Nüzhet olduğunu anlar.» Nüzhet'in adı söylenebilir, yasak yalnız ağabeyin adında. Burcu bu adayı da yazıyor. İki çözümü tartmak için ise bir şey daha gerekiyor: her birinin neye dokunacağı. Ad seslenmesi bir sahnede kalıyor. Kızı tanıtıyor, ama iki zamanı birbirine bağlamıyor. Tebeşir ise bağlıyor. Burcu onu ilk aday yapıyor, adı yedek olarak bırakıyor.

Tebeşir satırının etki listesi kısa başlıyor. Açılışta Nüzhet cebindeki tebeşiri buluyor ama çıkarmıyor. Gençlik hattı bu andan sonra açılırsa, iki sahne yan yana gelir. Eski yerinde gençlik sahnesinin arkasında kalan sahne başka bir komşu bulur. Sonra zincir uzuyor. Raşit'in ilk sekanstaki tek görünüşü yer değiştiriyor. Zekai'nin çuvalları tebeşirle işaretlediği an daha erkene alınmalı, yoksa kızın elindeki toz bir anlam taşımaz. İlk sekansın boyu da değişiyor. Burcu listeyi sayınca şaşırıyor: küçük görünen bir geçiş yedi sahneye dokunuyor.

Öncelik

Satırlar plana taşınınca sıra da yeniden düşünülüyor. Derinlik ilk ölçü olarak kalıyor. Ama Burcu yanına ikinci bir ölçü ekliyor: bu satırın çözümü başka satırların etki listesini değiştiriyor mu?

Yıkım sabahı burada öne çıkıyor. Taslakta bu sahne eksik. Orada yalnız eksikliği adlandıran bir not var: Nüzhet henüz karar vermemiş. Burcu çözüm sütununu boş bırakıyor. Oysa Nüzhet'in o sabahki kararı mektubun nerede okunacağını, son görüntüyü ve Ceren'in son sahnelerini belirliyor. Çözümü olmayan bu satır, çözümü belli olan satırların önüne geçiyor.

Tur amacı

Sıra belli olunca satırlar turlara dağılıyor.

Birinci turun amacını Burcu bir soru olarak koyuyor: seyirci her sahneye, onu anlamak için gereken bilgiyle mi geliyor? Tebeşir geçişi, Ceren'in filme hangi sahnede girdiği ve iki zamanın dengesi bu tura alınıyor. Yıkım sabahının kararı da. İkinci tur Ayça'nın notlarından sonra açılacak. Onun sorusu başka: her sahne görev satırındaki işi görüyor mu? Seki, eksik iki sahnenin yazımı ve okurların notları oraya gidiyor. Son okumanın sorusu ise en dar olanı: sayfada yanlış kaldı mı? Selahattin'in adı ve ters yazılmış harf onu bekliyor.

Tamamlanma ölçütü

Selim'in açılıştaki sorusu hâlâ masada. Perşembe akşamı nerede durmuş olacak?

Burcu birinci turun ölçütünü yazıyor. Cumartesi öğleden sonra kartları baştan sona yüksek sesle okuyacak. Her kartın köşesine, seyircinin o sahneye girerken ne bildiğini yazacak. Boş köşe kalmayacak. Yıkım sabahı kartında Nüzhet'in kararı tek cümleyle yazılı olacak. «Kim bu kız?» satırının asıl sınavı ise Ayça. Burcu kendi kâğıdına yazıyor: Ayça gençlik hattının ilk sahnesinde kızı sorarsa satır açık kalır. Bunu Ayça'ya söylemeyecek.

Son okumanın ölçütü de ayrı. Devamlılık listesindeki her satır kapanacak. Kilit tarifinden yalnız cümle silinecek, yeni cümle yazılmayacak.

Park listesi

Burcu'nun park listesine ilk satırı fikir defteri veriyor: mektup taşın tozunda okunsa? Emre'nin aday sonu da oraya gidiyor. İkinci neden de: Ceren'in merakı. Yanına bir koşul yazılıyor. Seki değişir de sır kokusu geçmezse, bu satır yapımcının notlarından sonraki ilk turun başına geçecek.

Plan bozulduğunda

Cuma akşamı birinci turun ikinci günü bitiyor. Ayça'dan mesaj geliyor: bir düğün yüzünden hafta sonu şehirde olmayacak. Bir hafta sonra okuyabilir.

Burcu'nun ilk düşüncesi birinci turu bir hafta uzatmak. Plan buna izin vermiyor. Turun ölçütü cumartesi karşılanırsa tur biter. Takvim boşaldı diye uzatılan tur, ölçütün yerine takvimi koyar. Üstelik ikinci turun girdisi Ayça'nın notları. Onlarsız açılan tur körlemesine yürür. Onuncu hafta bu yüzden metne dokunulmadan geçiyor. Burcu teyzesinin notlarını sahne sahne ayırıyor ve ikinci turun etki listelerini hazırlıyor. İkinci turun tarihi on birinci haftaya iniyor, tampon hafta harcanıyor. Planın satırları yerinde kalıyor. Yalnız tur sütunundaki tarihler değişiyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Planı listenin yanında tut. Sıralı liste sırayı söyler, plan işi tarif eder. İkisi birlikte durursa bir satırın sırası değiştiğinde planın hangi satırının kaydığı da görünür.

Boş sütundan korkma. Doldurulamayan sütun, yazarın o sorun hakkında bilmediği şeydir. Onu dolu gösterecek bir tahmin yazma, boş bırak ve öncelik ver.

Sorun cümlesinde fiil sayfaya ait olsun. «Sıkıcı», «karışık», «zayıf» okurun fiilleri. «Görmüyor», «bilmiyor», «tekrar ediyor» sayfanın fiilleri. İkinci türden fiil, çözüme bir adres verir.

Her nedene bir çürütme işareti ekle. Bir varsayımın yanlış çıktığını hangi gözlem gösterecek? Bunu yazmayan yazar, işe yaramayan çözümü bir tur daha dener.

İki neden varsa ucuz olanı önce sına. Tek sahneye dokunan nedeni önce dene. Bütün kişiye yayılan nedeni sınama sonucuna göre plana al.

Her çözümün yanına bir yedek yaz. İlk aday turda tutmazsa yazar yeniden düşünmeye başlamaz, yedeğe geçer. Yedeğin etki listesi de önceden çıkarılmışsa geçiş bir öğleden sonra sürer.

Etki listesini çözümden önce yaz. Çözüm uygulandıktan sonra yazılan liste, yalnız fark edilen yerleri sayar. Önceden yazılan liste, fark edilmesi gereken yerleri gösterir.

Zinciri kişiler üzerinden de izle. Bir sahne yer değiştirince, o sahnede ilk kez görünen biri de yer değiştirir. Raşit'in tek görünüşü gibi küçük bir kayma, bir sekansın dengesini değiştirebilir.

Etki listesi filme yayılıyorsa satırı ayır. Bir çözüm bütün sahnelere dokunuyorsa, o bir tur işi değildir. Ya yeni bir taslak açılır ya da satır bir sonraki teslime kalır.

Çözümü olmayan satırı da sıraya koy. Başka satırları belirleyen bir karar, çözümü yokken bile öne geçer. Onun ölçütü bir sayfa değil, bir karar cümlesi olabilir.

Turun amacını bir soru olarak yaz. Soru, tur boyunca karşılaşılan her değişikliği tartmaya yarar. «Bu, turun sorusuna cevap veriyor mu?» Hayırsa park listesine gider.

Ölçütü gözle görülür bir duruma bağla. «İyi oldu» ölçüt değildir. Boş köşe kalmaması, bir okurun belirli bir soruyu sormaması, devamlılık listesinin kapanması ölçüttür.

Taze okurun sınavını ona söyleme. Ayça'ya «kızı tanıyacak mısın?» diye sorulursa tanır. Ölçütü yalnız yazar bilir, okur yalnız okur.

Ölçütü dışarıdan da sına. Kendi okuman bazı satırları kapatır. Bazılarını ise yalnız metni hiç bilmeyen biri kapatabilir. Planda hangi satırın kimin okumasıyla kapanacağı yazılı olsun.

Park listesini haftada bir oku. Bekleyen fikir zamanla ya önem kazanır ya anlamını yitirir. Okunmayan park listesi bir çöp kutusuna döner.

Koşullu satır yaz. «Seki değişir de sır kokusu geçmezse…» gibi bir koşul, park listesindeki fikre ne zaman döneceğini söyler. Koşulsuz bekleyen satır unutulur.

Kayan takvimde satırı değil tarihi taşı. Bir okur geciktiğinde planın içeriği değişmez. Yalnız tur sütunu kayar. Satırları da yeniden yazan yazar, gecikmeyi plan değişikliğine çevirir.

Bekleme haftasında sonraki turu hazırla. Metne dokunulamayan günler, bir sonraki turun etki listelerine gider. Tur açıldığında yazar, neye dokunacağını zaten bilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Sıralı liste nereden başlanacağını söyler; revizyon planı her satırı bir iş tarifine çevirir.
• Sorun cümlesi okurun hissini sayfadaki bir eksikliğe çevirir ve çözüm söylemez.
• Neden varsayımı sınanacak bir tahmindir; yanında onu çürütecek işaret durur.
• Etki listesi çözüm uygulanmadan yazılır ve zincirleme değişiklikleri önceden gösterir.
• Başka satırları belirleyen karar, çözümü yokken bile öne geçer.
• Her turun tek bir amacı vardır; amaca girmeyen her şey park listesine yazılır.
• Tamamlanma ölçütü önceden yazılır ve gözle görülür bir duruma bağlanır.
• Önerilen çözüm kendi etki listesiyle tartılır; yanında bir yedek aday durur.
• Ayrı turlar, bir değişikliğin neyi bozduğunu ayırt etmeyi sağlar.
• Bazı satırlar ancak taze bir okurun okumasıyla kapanır; okur bunu bilmez.
• Takvim kaydığında planın satırları değil, tarihleri kayar.

Sonraki derse köprü

Birinci tur cumartesi bitecek ve gençlik hattı tebeşirden sonra açılacak. Ayça'nın okuması ise bir hafta gecikti. Ayça kızı yine sorarsa Burcu eski sıraya nasıl dönecek? Eski sıranın hangi sahneden başladığını nereden bulacak? Ayça hangi sürümü okudu, Dilber Hanım hangisini dinledi? Raşit'in yer değiştiren görünüşü kimin sahnelerini kaydırdı? Plan neyin değişeceğini söylüyordu. Neyin gerçekten değiştiğini, eskisinin ne olduğunu ve neden değiştiğini ise başka bir kâğıt tutacak. Sıradaki ders turlar boyunca tutulan defteri açıyor: değişiklik günlüğü.