Retcon ve devamlılık değişikliği

Açılış sahnesi

Nermin Hanım dün gece SAAT KULESİ'ni bir kez daha açmış. ÇIRAK'ın son taslağını bitirdikten hemen sonra.

Masaya tek bir kare bırakıyor. Meydanda Kazım başını yana eğmiş. Çan az önce vurmuş, bir dakika gecikmeyle.

«Bu sahneyi yıllarca bir mucize diye hatırladım,» diyor. «Gözleri giden bir adamın kulağı açılıyor. Dün gece başka bir adam gördüm. Geç vuran bir çanı ilk kez duymuyor. Ustasının yanında geçen yılları hatırlıyor.»

Emre gülümsüyor. ÇIRAK'ı tam bunun için yazmıştı.

Burcu bu sırada Işıl Hanım'ın zaman çizelgesini karenin yanına yayıyor. Bir satır hâlâ kırmızı. ÇIRAK'ın hesabına göre karedeki adam kırk yaşında. Oysa saçları bembeyaz, sırtı eğik.

Işıl Hanım da masada. Filmin hakları onun çalıştığı yapım şirketinde. Şirket eski filmi temizletip yeniden göstermeyi düşünüyor. «Kolay,» diyor. «Seslendirmeye bir replik ekleriz. Biri Kazım'a yaşını sorar.»

Nermin Hanım kareyi kendine doğru çekiyor. «Bu filmi bir kez izledim,» diyor. «İkinci kez başka bir film izlemek istemiyorum.»

Emre çizelgeye bakıyor. Kırmızı satırın öbür ucunda kendi taslağı duruyor.

Yeni bir yapıt eski olaylara bilgi eklediğinde eski sahneler de yeniden okunur; bir çelişki çıkarsa düzeltilecek yer bitmiş film değil, yazılmakta olan yenisidir.

Bu derste ne olacak

ÇIRAK'ın eski filme dokunduğu yerleri bulacağız. Önce kare değişmeden anlamı değişen bir sahneye bakacağız. Sonra Kazım'ın geçmişine eklenen yılları tartacağız. Kırmızı satırı hangi filme dokunarak sileceğimizi konuşacağız. Postanenin saatinin eski filmde açtığı deliği bir cümleyle kapatmayı deneyeceğiz. Annenin ölümüne dokunmak isteyen bir öneriyi masaya alacağız. Kumru'nun dizisinin bu dertlerden neden muaf olduğunu da göreceğiz. Seyircinin güvenini bir hesap gibi tutacağız. Örnekler bir petrol ailesinin banyosundan, Tokyo'da bir kavşaktan, geçmişe gönderilen bir bilinçten, yüzü değişen bir kocadan ve bir anda beliren bir kız kardeşten geliyor.

Sıfır noktası

Uzun soluklu hikâyelerde yazarlar bazen eski bir olguyu sonradan değiştirir. İngilizcede buna retcon denir. Sözcük, geriye dönük süreklilik anlamına gelen iki İngilizce kelimenin kısaltmasıdır. Bu derste ona geriye dönük düzeltme de diyeceğiz.

Bu değişiklik sanıldığından sık yapılır. Bir karakterin geçmişine yeni bir kişi eklenir. Ölmüş sanılan biri döner. Bir dünyanın kuralı genişler. Bir oyuncu ayrılır, rolü başka bir yüz üstlenir. Her biri seyircinin daha önce bildiği bir şeye dokunur.

Değişikliğin iki büyük yolu var. Birincisinde eski sahne olduğu gibi kalır, yalnız anlamı değişir. Seyirci aynı kareyi izler, ama içinde yeni bir şey görür. İkincisinde eski sahne geçersiz sayılır. Gördüğümüz şey hiç olmamış ilan edilir.

İlk yol çoğu zaman eski yapıtı zenginleştirir. Eski bilgi yanlış ilan edilmez, eksik ilan edilir. İkinci yol daha pahalıdır. Seyirci bir zaman ayırmış, bir duygu yaşamıştır. O duygunun temeli çekilip alınınca kendini aldatılmış hisseder.

Retcon yalnız aynı yazarın uzun dizisinde olmaz. Başkasının filmine bir önce hikâyesi, bir devam filmi, bir yan hikâye yazıldığında da olur. Yeni yazar eski yapıtı değiştirmeye niyet etmese bile değiştirir. Çünkü seyirci iki filmi birlikte hatırlar.

ÇIRAK bu yüzden bir sınav. Emre eski filme tek kare eklemedi. Eski filmin yönetmeni de artık hayatta değil. Ama Nermin Hanım eski filmi dün gece başka biçimde izledi. Değişiklik onun zihninde oldu.

Bir ayrım baştan konmalı. Her değişiklik retcon sayılmaz. Bir yeniden başlatma eski olayları baştan bırakır. Onun yeni dünyası eski filmin olaylarına zaten bağlı değildir. Retcon ise aynı hikâye çizgisinin içinde yapılır. Eskiyi taşımaya devam eden bir yapıtın eskiye dokunmasıdır.

Devamlılık değişikliği ise daha geniş bir şemsiye. Yalnız olay ve geçmişler değil, yüzler, mekânlar, dekorlar da değişir. Bir oyuncu ölür, bir set yıkılır, bir sokak yeniden kurulur. Bunların bir kısmı hikâyeye dokunur, bir kısmı yalnız yüzeyde kalır. Yazarın ilk işi hangisinin hangisi olduğunu ayırmaktır.

Mekanizma

Aynı kare, yeni anlam

Nermin Hanım'ın getirdiği karede hiçbir şey değişmedi. Kazım aynı yerde duruyor, çan aynı gecikmeyle vuruyor. Değişen, karenin arkasındaki bilgi.

Eski filmde kulak bir armağan gibi duruyordu. Gözler gidiyor, kulak açılıyor. ÇIRAK bu açıklamayı değiştiriyor. Kazım'ın kulağı yıllar içinde öğrenilmiş bir beceri. Bir kadın ona pencereden seslenmiş. Sağırlaşan bir usta onu çanın yanına mecbur etmiş.

Nermin Hanım bunu bir kayıp gibi de okuyabilirdi. Mucize küçüldü. Ama o başka bir şey söylüyor. «Mucize küçüldü, adam büyüdü.» Selim bir ölçüt öneriyor. Eski sahne seyirciye hangi duyguyu veriyordu? Yeni bilgi o duyguyu derinleştiriyor mu, yoksa yerine başka bir duygu mu koyuyor? Bu sahnede hayranlık, saygıya dönüşüyor. Duygu yön değiştirmedi, ağırlaştı.

Kazım'ın kulağının geçmişi

ÇIRAK Kazım'ın hayatına koca bir dönem ekliyor. Vasıf Usta'nın yanında geçen yıllar. Kulakları giden bir ustanın gizini taşıyan bir çırak.

Aşı bir boşluğa tutunursa tutar. Eski film Kazım'ın kulağının nereden geldiğini hiç söylememişti. ÇIRAK tam o boşluğa yerleşiyor.

Ama aşı eski filmin ahlakına da dokunuyor. ÇIRAK'ta Kazım ustasını ele verecek mi, saklayacak mı? Emre henüz karar vermedi. Saklarsa kule yıllarca geç vurmuş olacak. O zaman eski filmin finali yeni bir yük taşır. Bir zamanlar kulenin yalanına göz yuman adam, şimdi başka birinin yalanını açığa çıkarıyor. Bu bir ikiyüzlülük mü, bir kefaret mi? İki okuma da eski filmi değiştiriyor. Emre'nin seçimi yalnız kendi filmini değil, eskisini de yazıyor.

Kırmızı satır

Burcu'nun satırı başka türden bir sorun. Burada anlam değil, sayı tutmuyor. ÇIRAK'ın Kazım'ı yirmi yaşında; hikâye de eski SAAT KULESİ'nin yirmi yıl gerisinde. Perdedeki adam ise kırk yaşında birinin yüzünü taşımıyor.

Işıl Hanım'ın önerisi eski filme dokunmak. Selim karşı çıkıyor. Perdeye çıkmış bir yüz bir olgudur, hiçbir replik onu gençleştiremez. Seyirci ihtiyar bir adam görüp «kırk yaşındayım» sözünü duyunca yüze inanır, söze değil. Üstelik eski filme bir kez dokunan el, hayranın gözünde ona her zaman dokunabilir. Bilinen bir uzay masalının yaratıcısı ilk filmini yıllar sonra yeniden düzenledi. Bir çatışmada kimin önce ateş ettiğini değiştirdi. Hayranlar bunu hâlâ tartışıyor. Atölye eski filmi kapalı sayıyor. Düzeltme ÇIRAK'ta yapılacak.

Emre önce sayıyı büyütüyor: ÇIRAK eski filmden kırk yıl önce geçsin.

Burcu yeni sayıyı çizelgenin öbür satırlarıyla sınıyor. Kazım'ın yaşı tutuyor. Yegâne tutmuyor. ÇIRAK'ta postanede çalışan genç bir kadın o. Eski filmde ise Neriman küçük bir çocuk. Kırk yıl sonra doğan bir çocuğun annesi olamaz. Bir satır düzelirken öbürü kırmızıya dönüyor.

Nermin Hanım sayıya değil, Kazım'a dokunmayı öneriyor. ÇIRAK'taki adam yirmi yaşında olmak zorunda mı? Sabırsızlık yaşla gelmez. Kazım kırkına yaklaşmış bir adam olabilir. Şehirde bir saatçi dükkânı açmış, batırmış, kasabaya dönmüş. Kuleye çırak girmek onun için bir yenilgi. Gözüne güveniyor, çünkü yıllarca küçük kadranlara bakmış.

Burcu satırları bir kez daha sınıyor. Yirmi yıl yerinde kalıyor. Kazım eski filmde altmışına yaklaşıyor, yüz tutuyor. Yegâne ondan epey genç, Neriman birkaç yıl sonra doğuyor. Kırmızı satır siliniyor. Emre bir şey kaybediyor: yirmi yaşındaki çırağın tazeliği. Kazandığı ise ikinci bir şans hikâyesi. Atölye bu deneme çözümde birleşiyor. Son söz ÇIRAK'ın yazarı Emre'nin.

Postanenin saati

Burcu taramayı bırakmıyor ve ikinci bir delik buluyor. ÇIRAK kasabaya bir postane ekledi. Postanedeki saat her sabah telgraf hattından aldığı ayarla kuruluyor. Ama eski filmin bütün kurgusu bir kurala yaslanıyordu: kasabanın zamanı kuleden okunur. Telgrafla ayarlanan bir saat, kuleden bağımsız bir doğrudur. Hayrettin Bey'in hilesi o saatin yanında bir dakikada çöker.

Postane ÇIRAK'ın kalbi, Kazım'a dinlemeyi o pencere öğretiyor. Selim cevabı Neriman'ın kulesinde buluyor. Sumru bir öğleden sonra postanenin önünden geçiyor. Duvardaki saat kuleyle aynı dakikayı gösteriyor. Neriman kısaca karşılık veriyor: «Annem ölünce o saati telgrafa göre kuran kalmadı. Kuleye göre kurdular.»

Bu cümle deliği kapatıyor. Ama bundan fazlasını da yapıyor. Eski filmde Kazım geç vuran çanı neden yalnız duyuyor? Çünkü kasabanın öteki kulağı yıllar önce susmuş. Delik bir yasa dönüşüyor. Nermin Hanım yalnız bir şart koyuyor: tek cümle kalacak, sahne olmayacak.

Annenin yeri

Yapımcı ÇIRAK'ı okumuş ve sevmiş. Telefonla bir fikir iletiyor. Yegâne ölmesin, kasabadan gitmiş olsun. Neriman'ın kulesinde geri dönsün.

Işıl Hanım'ın bağlayıcı olgular listesinde bir satır var: anne, eski film başladığında yaşamıyor. Selim eski filmi tarıyor. Film bir ölüm göstermiyor, yalnız bir yokluk gösteriyor. Satır perdeden değil, seyircinin okumasından doğmuş.

Nermin Hanım başka bir yerden bakıyor. «Ben o kadını ölü bildim,» diyor. «Kazım'ın her suskunluğunu bir yas diye okudum.» Gitmiş bir kadın bu suskunlukları terk edilmeye çevirir. Postane cümlesi de çöker. Bir çıkarım kâğıtta bağlayıcı sayılmayabilir. Ama seyirci onunla yıllarca yaşamışsa, onu değiştirmek bir olguyu değiştirmek kadar pahalıdır.

Kumru'nun platform için geliştirdiği yeni başlangıç dizisi ise bu tartışmanın dışında. Orada Hayrettin Bey'in gecesi hiç yaşanmadı, Hayrettin ilk sezonda görünmüyor bile. Bu bir retcon değil. Dizi ayrı bir süreklilikte duruyor. Eski filmle farkı bir çelişki değil, bir tercih.

Seyircinin hesabı

Nermin Hanım bütün önerileri tek bir ölçüyle tartıyor. Seyirci bu değişikliğe neden inansın?

ÇIRAK bu krediyi biriktirdi. Kazım'ın körlüğüne fail bulmadı. Annenin ölümünü eski filmin sessizliğinde bıraktı. Kırmızı satırı da kendi taslağında sildi, eski filme el sürmedi. Postane cümlesi bu yüzden geçebilir. Işıl Hanım'ın eklenmiş repliği ise krediyi daha film başlamadan harcardı. Yegâne'nin dönüşü ise bu birikimin hepsini tek seferde harcar. Değişiklik büyüdükçe harcadığı kredi de büyür. Atölye bu yüzden önce küçük olanı yapıyor.

Söylenmeden yapılan

Son değişikliği Selim masaya getiriyor, kimsenin aklına gelmemişti. Eski filmde kulenin içi bir stüdyo dekoruydu. ÇIRAK'ın ekibi o dekoru yeniden kuramayacak. Merdivenler başka bir yöne dönecek.

Ona göre bu fark hiç açıklanmamalı. Merdivenin yönü hikâyenin hiçbir yükünü taşımıyor. Bir karakterin «merdivenleri mi değiştirdiniz?» diye sorması seyirciyi filmden çıkarır. Postanenin saati ise hikâyenin taşıyıcı bir parçası. Onu sessiz bırakmak, yazarın unuttuğunu düşündürür. Kural kısa: yüzeydeki fark susarak geçer, hikâyeye dokunan fark kendi açıklamasını ister.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Önce kareyi yeniden izle. Değişikliği yazmadan önce eski filmin ilgili sahnesini yeni bilgiyle izle. Görüntü aynı kalırken duygu nereye gidiyor, onu yaz.

Duygunun yönüne bak. Yeni bilgi eski duyguyu derinleştiriyorsa ekle. Duyguyu tersine çeviriyorsa dur ve bunu gerçekten isteyip istemediğini sor. Hayranlığın saygıya dönmesi derinleşmedir. Yasın terk edilmeye dönmesi bir devrilmedir.

Aşıyı boşluğa yerleştir. Geçmişe eklediğin yılları, eski filmin hiç göstermediği bir zamana yerleştir. Eski film Kazım'ın kulağının nereden geldiğini söylemedi. Vasıf Usta yılları oraya tutundu.

Kurallar listesini önceden çıkar. Eski yapıtın yazılı olmayan kurallarını bir sayfaya yaz. Her yeni olguyu bu sayfanın satırlarıyla sına. Postane saati hiçbir sahneye dokunmadı, ama bir kurala dokundu.

Deliği bir duyguyla kapat. İyi bir uzlaştıran açıklama yalnız mantığı onarmaz, eski filme bir duygu ekler. Postane cümlesi bir teknik açığı kapatırken Kazım'ın yalnızlığına bir neden veriyor.

Açıklamayı kısa tut. Delik büyük bir sahneyle kapatılırsa seyirci deliği hatırlar. Tek cümle, tek bakış çoğu zaman yeter. Nermin Hanım'ın şartı buydu.

Çıkarımları da olgu say. Eski film bir şeyi söylemediyse bile seyirci onu biliyor olabilir. Neyin gösterildiğini değil, neyin hatırlandığını ölç. Eski hayrana sor.

Bitmiş filmi kapalı say. Çelişkiyi düzeltmek için eski filme bir replik, bir kesme ya da bir yazı ekleme. Perdeye çıkmış yüz değişmez. Eklenen ses ise eski hayranın gözünde bütün filmi şüpheli kılar. Düzeltmeyi yazılmakta olan yapıtta yap.

Düzeltmeyi de taramadan geçir. Bir çelişkiyi silen sayı başka bir satırı kırabilir. Kırk yıl Kazım'ın yüzünü kurtardı, Yegâne'yi imkânsız kıldı. Her düzeltmeden sonra bütün çizelgeyi baştan oku.

Kararını iki film için ver. Önce hikâyesi yazan bir yazar yalnız kendi sahnesine karar vermez. Kazım ustasını saklarsa eski filmin finali başka okunur. Seçimi iki filmin birlikte okunuşuna göre yap.

Krediyi baştan biriktir. Büyük bir değişiklik yapacaksan önce küçük olguları titizlikle koru. Seyirci yazarın eskiyi bildiğini gördükçe değişikliğe izin verir.

Değişikliği hikâyenin içinden yap. Mümkünse değişikliği karakterlerin yaşadığı bir olaya bağla. Seyirci geri almayı perdede izlerse onu kabul etmesi kolaylaşır.

Yüzeyi sessiz bırak. Dekor, kostüm ya da oyuncu değiştiğinde karakterlere bunu söyletme. Hikâyenin yükünü taşımayan farkı seyirci kendisi geçiştirir.

Silmekten kaçın, eklemeyi seç. Aynı sorunu bir ekleme ile de bir silme ile de çözebiliyorsan eklemeyi seç. Ekleme seyircinin geçmişini korur, silme onu boşa çıkarır.

Eski hayranı ilk okur yap. Değişikliği yazdıktan sonra eski yapıtı en iyi bilen kişiye okut. Ona neyin bozulduğunu değil, eski filmi şimdi nasıl hatırladığını sor. Nermin Hanım'ın tek cümlesi bütün atölyenin tartışmasından daha çok şey söyledi.

Her değişikliği kayda geçir. Yaptığın her geriye dönük değişikliği devamlılık tablosuna ayrı bir satır olarak yaz. Postane cümlesi girdiyse, bundan sonraki her yapıt o saati kuleye göre kurulmuş bilmeli.

Bir ölümü geri almayı en son düşün. Seyirci en çok yasa yatırım yapar. Ölümü geri almak, o yasın içinde geçen bütün sahneleri boşa çıkarır. Başka bir yol varsa önce onu dene.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Retcon, eski bir yapıtın olgusunu sonraki bir yapıtla değiştirmektir.
• En sağlıklı değişiklik eski sahneyi silmez, onun anlamını değiştirir.
• Yeniden yorumlanan anın görüntüsü aynı kalır, duygusu değişir.
• Geçmiş aşısı, eski filmin boş bıraktığı yere tutunursa tutar.
• Zincir taraması, yeni olgunun eski kurallarda açtığı delikleri arar.
• Uzlaştıran açıklama iki yapıtı da doğru bırakır ve kısa kalır.
• Seyirci çıkarımı yazılı olmasa da bir olgu kadar ağırdır.
• Ayrı bir süreklilik eski olaylara bağlı değildir.
• Güven kredisi küçük olguları koruyarak birikir.
• Sessiz değişiklik yalnız hikâyenin yükünü taşımayan farklara uygulanır.
• Açık çelişki bitmiş yapıtta değil, yazılmakta olan yapıtta düzeltilir.
• Her düzeltme de zincir taramasından geçer.
• Önce hikâyesindeki her seçim eski filmin okunuşunu da değiştirir.
• Bir ölümü geri almak, onun yasında geçen bütün sahneleri boşa çıkarır.
• Her geriye dönük değişiklik devamlılık tablosuna yazılır.

Sonraki derse köprü

Atölye kırmızı satırı ÇIRAK'ta sildi, ama Işıl Hanım'ın önerisi masada bir soru bıraktı. Eski filme bir replik eklemek yalnız seyircinin güvenini mi ilgilendirir? SAAT KULESİ'nin hakları bir yapım şirketinde, yönetmeni hayatta değil, senaryosunu ve müziğini başkaları yazmış. Kazım'ın çanı sesinden tanıması kimin? Bir fikir olarak herkesin mi, yoksa bir ifade biçimi olarak o filmin mi? Bir filmin değiştirilmesine karşı çıkma hakkı, filmi satın alanla birlikte el değiştirir mi?