Remake

Açılış sahnesi

Atölyenin duvarına siyah-beyaz bir görüntü düşüyor. Bir kasaba meydanı, ortasında taş bir saat kulesi. Kulenin dibinde yaşlı bir adam başını yana eğmiş, dinliyor. Adı Kazım. Gözleri artık iyi görmüyor. Yanında kızı Neriman duruyor.

Çan çalıyor. Kazım'ın yüzü değişiyor. Bu ses bir dakika geç geldi. Kasabada bunu ondan başka duyan yok.

Nermin Hanım filmi durduruyor. Saat Kulesi yıllar önce çekilmiş bir film. Onu gençliğinde bir yazlık sinemada izlemiş. Şimdi bir yapımcı filmi yeniden çekmek istiyor. Yapımcının genç asistanı Elvan da bugün masada.

Elvan filmi dün akşam telefonunda izlemiş. Elini kaldırıyor. «Bir şey soracağım,» diyor. «Bu kasabada herkes neden kuleye bakıyor? Kimsenin kendi saati yok mu?»

Masada kısa bir sessizlik oluyor.

«O yıllarda kolunda saati olan azdı,» diyor Nermin Hanım. «Kasabanın saati oydu.»

«Bugün herkesin cebinde bir saat var,» diyor Elvan. «Hayrettin Bey kuleyi geri aldırsa ne olur? Telefonlar dakikayı şaşırmaz.»

Emre telefonuna bakıyor. Kilit ekranında saat yazıyor. Selim duvardaki donmuş kareye bakıyor. Kazım hâlâ başını eğmiş, dinliyor.

Eski bir filmi yeniden çekmek, onu bugünün eşyalarıyla donatmak değildir; hikâyeyi taşıyan şeyin bugün hâlâ çalışıp çalışmadığını sınamaktır.

Bu derste ne olacak

Yapımcının istediği yeniden çevrimi masaya yatıracağız. Önce eski filmin hangi dünyada doğduğuna bakacağız. Sonra cepteki telefonun hikâyeyi nasıl kırdığını göreceğiz. Emre'nin ilk hızlı taslağı bu kırığı örtmeye çalışacak. Atölye onun yerine üç yol tartacak: eski zamanda kalmak, kırığı yamamak, saatin bugünkü karşılığını bulmak. Ardından eski filmin bugün aksayan yerlerini ayıklayacağız. En sonda en zor soruyu soracağız: bu film neden bugün yeniden çekilsin? Her kararın yanında eski filmden neyin gittiğini de yazacağız. Örnekler bir sinekten, bir konser salonundan, tohum kabuklarından, yer değiştiren bir anne ile kızından ve kusursuz bir kasabadan geliyor.

Sıfır noktası

Yeniden çevrim (remake), daha önce çekilmiş bir filmin hikâyesini yeni bir ekiple yeniden çekmektir. Kaynağı bir roman değil, eski filmin kendisidir. Bu ayrım küçük görünür ama işi değiştirir. Uyarlamacı bir kitabı perdeye taşırken mecra değiştirir. Yeniden çevrimi yazan ise aynı mecrada kalır. Onun taşıdığı şey zamandır.

Her film bir dönemde doğar. O dönemin seyircisi belli şeylerden korkar, belli şeylere güler. Belli eşyaları kullanır. Film bunların hepsini sessizce içine alır. O yıllarda kimse bunu fark etmez, çünkü herkes aynı dünyada yaşıyordur.

Yıllar geçince bu sessiz katman görünür olur. Eski bir filmde herkesin sigara içtiği, telefonun duvarda durduğu fark edilir. Bir kadın kocası izin vermeden işe gidemez. Bir doktorun sözü sorgulanmaz. Bunlar eski filmin hatası değildir. Filmin kendi zamanına ait olgularıdır.

Yeniden çevrim bu katmanla karşılaşmak zorundadır. Önünde üç soru durur. Eski filmin hikâyesini taşıyan şey ne? O şey bugünün dünyasında hâlâ çalışıyor mu? Çalışmıyorsa yerine ne konacak?

En sık yapılan hata bu soruları atlamaktır. Yazar eski hikâyeyi alır, karakterlerin eline telefon verir, giysilerini değiştirir. Sahneler aynı kalır. Sonuç tuhaf bir film olur. Her şey yeni görünür, ama hiçbir şey bugünün mantığıyla çalışmaz.

Saat Kulesi bu sorunu çıplak biçimde gösteriyor. Eski filmde kasabanın tek ortak saati kuleydi. Hayrettin Bey o saati bir dakika geri aldırınca bütün kasabanın zamanı kaydı. Bugün kasabadaki herkesin cebinde kendi saati var. Kule geri alınsa bile kimse aldanmaz. Hikâyenin ilk taşı yerinden oynuyor.

Yapımcılar eski bir filmi çoğu zaman adı tanındığı için yeniden çekmek ister. Tanınan bir ad seyirciyi salona çağırır. Ama yazarın sorusunu cevaplamaz. Ad yalnız bir vaattir. Seyirci salona girdiğinde o vaadin bugün de tutulmasını bekler. Elvan'ın sorusu küçük bir itiraz sayılmaz. Bugünün seyircisi ilk sahnede aynı soruyu soracak.

Bu ders yeniden çevrimin bu ilk taşını çalışıyor. Bir filmi neden yeniden çekmeli? Eskiden neyi korumalı, neyi bırakmalı?

Mekanizma

Kulenin dünyası

Nermin Hanım filmi baştan oynatıyor. İlk sahnede kasaba meydanında insanlar cep saatlerini kuleye göre ayarlıyor. Bir bakkal dükkânını çanla açıyor. Okul zili kulenin sesine göre çalıyor.

Selim bunu not ediyor. Eski filmde kule, kasabanın ortak doğrusu. Hayrettin Bey'in suçunu ağırlaştıran da bu. Bir adamın kasabanın gerçeğini bükebilmesi, filmin asıl korkusu. Bu korku filmin çekildiği dönemden geliyor: varlıklı bir adamın herkesin paylaştığı doğruyu eğebilmesi. Bir dönemin filmlerinde işlenen bu tür kaygıya dönem kaygısı (period anxiety) denir.

Bugün bu kaygı ortadan kalkmış değil. Ama artık bir saat kulesinde oturmuyor.

Telefonun kırdığı yer

Elvan'ın sorusu masada duruyor. Emre olay örgüsünü baştan sona yazıyor. Hayrettin Bey bir gece suç işliyor. Saati gizlemek için kuleyi bir dakika geri aldırıyor. Tanıklar çanı duyduklarını söylüyor. Kazım çanın geç çaldığını fark ediyor.

Yeni kasabada bu zincir ikinci halkada kopuyor. Tanıkların telefonu var. Dükkânlarda güvenlik kamerası var. Kamera her görüntüye saatini basıyor.

Saat Kulesi'nde öncül kırıcı cepteki telefon. Asıl kıran, eşyanın kendisinden çok getirdiği alışkanlık. Bugün kimse saati kuleye sormuyor. Hayrettin Bey'in planı daha başlamadan boşa çıkıyor.

Telefonlu eski film

Emre ilk taslağını bir akşamda yazıyor. Hayrettin Bey artık bir inşaat şirketinin sahibi. Neriman sosyal medyada kasabanın fotoğraflarını paylaşıyor. Kazım'ın kolunda akıllı bir saat var. Ama Hayrettin Bey yine kuleyi geri aldırıyor. Tanıklar yine çanı kanıt gösteriyor.

Selim taslağı okurken bir yerde kalemini bırakıyor. «Herkesin telefonu var,» diyor. «Ama kimse bakmıyor.»

Emre'nin taslağı tam bunu yapıyor. Her sahne bugüne benziyor. Ama Hayrettin Bey'in planı bugün işlemez. Seyirci de bunu ilk yarım saatte fark eder.

Yama

Emre ikinci bir yol deniyor. O gece kasabada elektrik kesiliyor. Baz istasyonu çöküyor, kameralar kayıt yapmıyor. Telefonlar şarjsız kalıyor. Tek saat yine kule.

Nermin Hanım yamayı tümüyle reddetmiyor. Tek bir sahnede bir arıza seyirciye inandırıcı gelebilir. Ama bu filmde bütün hikâye o arızaya yaslanıyor. Seyirci bunu sezer. Karanlık bir kasabada çanı duyan adam, yazarın işini kolaylaştırmak için kurulmuş bir dünyada yaşar.

Eski zamanda kalmak

Burcu başka bir yerden giriyor. «Neden bugüne taşıyoruz?» diye soruyor. «Film eski kasabada geçsin. Telefon yok, kamera yok.»

Dönem kilidi dürüst bir çözüm. Kule yine kasabanın tek saati olur. Ama Elvan bir şey fark ediyor. Eski zamanda geçen yeni film, eski filmin renkli bir kopyasına dönüşebilir. Seyirci o zaman neden eskisini izlemesin? Kilit telefonu dışarıda tutuyor. Yeni filmin neden var olduğu sorusunu ise cevaplamıyor.

Saatin bugünkü karşılığı

Selim kurgucu. Her gün kayıtlarla çalışıyor. Bir öneriyle geliyor. Eski filmde kasaba saati kuleye soruyordu. Bugün kasaba saati ekrana soruyor. Peki yeni Hayrettin Bey neyi geri alır?

Selim bir sahne kuruyor. Hayrettin Bey'in dükkânındaki kameranın saati bir dakika geri alınıyor. Kayıt, onun suç saatinde dükkânda olduğunu gösteriyor. Herkes kayda inanıyor. Ama kaydın arka planında kulenin çanı duyuluyor. Çan doğru saatte çalmış. Kazım kaydı Neriman'ın telefonundan dinlerken bunu yakalıyor. Çan ile ekrandaki saat bir dakika ayrışıyor. Hayrettin Bey kameranın saatini düşünmüş, kuleyi hiç düşünmemiş. Onun kasabasında artık kimse çanı dinlemiyor.

Selim'in önerisinde saatin işini kamera görüyor. Bükülen ortak doğru artık ekrandaki saat. Kule ise eski görevini tersinden yapıyor. Kimsenin dinlemediği çan, doğruyu taşıyan tek tanık oluyor.

Çekirdek

Öneri masayı ısıtıyor, ama Nermin Hanım bir şey soruyor. Bu sürümde Saat Kulesi'nden geriye ne kalıyor?

Atölye listeyi yazıyor. Gözleri giden ama kulağı açık bir adam. Babasının gözü olan bir kız. Bir dakikalık bir hile. Çanın sesiyle ortaya çıkan gerçek. Kazım'ın son tırmanışı ve anahtarın el değiştirmesi. Bu liste eski filmin kaynak çekirdeği. Selim'in sahnesi bunların hiçbirine dokunmuyor. Değişen yalnız hilenin aracı.

Emre'nin telefonlu taslağında ise çekirdek yerinde, ama çalışmıyor. Çünkü çekirdeği taşıyan dünya artık o dünya değil.

İki seyirci

Nermin Hanım ile Elvan aynı filmi bambaşka gözlerle izledi. Nermin Hanım için kule bir hatıra. Çanın sesini duyunca o yazlık sinemanın tahta sıraları aklına geliyor. Elvan için kule tuhaf bir eşya. Filmi iki kez durdurmuş, bir kez geri sarmış.

Yapımcı salonda Elvan'ın kuşağını görmek istiyor. Hedef izleyici de onunla birlikte değişiyor. Bu, eski seyirciyi kapı dışarı etmek demek değil. Ama her sahne önce eski filmi hiç görmemiş birine çalışmalı. Nermin Hanım'ın hatırası o zaman bir armağan olur, bir şart olmaz.

Eskiyen yerler

Elvan başka şeylere de takılıyor. Kazım her tökezlediğinde müzik yükseliyor ve kasabalılar başlarını acıyla sallıyor. Neriman'ın filmde kendine ait tek bir isteği yok. Bütün replikleri babasına saati okumak. Finalde Hayrettin Bey meydanda kendiliğinden suçunu itiraf ediyor.

Nermin Hanım her birini ayrı tartıyor. Acıyan müzik bugün Kazım'ı küçültüyor. Neriman'ın sessizliği, finaldeki anahtarı boşa düşürüyor. Kendiliğinden itiraf ise yeni seyirciye kolay geliyor. Eskimiş bir unsuru atmak her zaman yetmez. Bazen yerine bir şey koymak gerekir. Neriman'ın anahtarı alması, filmin başından beri bir şey istemiş olmasıyla anlam kazanır.

Neden bugün?

Masa dağılmadan Nermin Hanım son soruyu soruyor. Bütün bu emeği neden harcıyoruz? Eski film hâlâ izlenebiliyor.

Elvan'ın cevabı hazır. Bugün herkes ekrandaki saate inanıyor. Kimse dinlemiyor. Böyle bir dünyada sesle gerçeği duyan bir adam yeni bir şey söyler. Eski film varlıklı bir adamın ortak saati bükmesinden korkuyordu. Yeni film, herkesin kendi ekranına baktığı bir kasabada ortak bir sesin kaybolmasından söz edebilir.

Atölye bu cevabı bir deneme olarak not ediyor. Karar henüz verilmiyor. Ama artık bir pusula var. Telefonlu taslak, karanlık kasaba ve eski zamanda kalan sürüm bu pusulaya göre tartılacak.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Önce kırılan yeri bul. Yeniden çevrime başlamadan eski filmin olay örgüsünü bugünün dünyasında baştan sona yürüt. Zincirin koptuğu ilk halkayı işaretle. Sorun genellikle orada başlar.

Eşyayı değil, alışkanlığı ara. Öncül kırıcı çoğu zaman bir eşya gibi görünür. Ama asıl kıran, o eşyanın getirdiği alışkanlıktır. Telefonu yasaklamak yetmez; kimsenin kuleye bakmaması değişmez.

Yamayı tek sahneye sığdır. Bir arıza bir sahneyi kurtarabilir. Bütün filmi taşıyorsa seyirci yazarın elini görür.

Dönem kilidinin bedelini öde. Eski zamanda kalmak meşru bir seçim. Ama o zaman yeni filmin söyleyeceği şeyi bakışta, karakterde ya da yapıda bulman gerekir.

Karşılığı işlevden çıkar. Eski eşyanın yerine en çok benzeyen yeni eşyayı koyma. Önce eski eşyanın hikâyede ne iş gördüğünü yaz. Sonra bugün o işi neyin gördüğünü ara.

Çekirdeği bir anda topla. Eski filmin çekirdeğini tek bir sahnede görebiliyor musun? Saat Kulesi'nde o an geç çalan çanı duyan yüz. Her değişikliği o ana dokunup dokunmadığıyla tart.

Eskimiş unsurun yerine bir şey koy. Atılan her eskimiş unsur bir boşluk bırakır. Neriman'ın sessizliğini kaldırmak, ona bir istek vermeyi gerektirir.

Eski filmi kapatıp yaz. İlk taslağı yazarken eski filmi yeniden izleme. Açık duran film her sahneye kendi çekimlerini sızdırır.

İki seyirci için yaz, ama birini seç. Eski filmi seven seyirci de, hiç izlememiş seyirci de salonda olacak. Hikâyenin kime seslendiğini baştan belirle.

Yeni teknolojiyi bir yük olarak değil, bir soru olarak düşün. Yeni araç hikâyeyi kırabilir. Ama bazen tam o kırık, yeni filmin konusu olur.

Bugün sorusunu tek cümleye indir. Cevap bir paragraf sürüyorsa henüz net değildir. Elvan'ın cevabı bir cümleydi: herkes ekrana bakıyor, kimse dinlemiyor.

Eski filmin adını bir vaat olarak tart. Adı korumak eski seyirciyi çağırır ve onun beklentisini de beraberinde getirir. Değiştirmek yeni seyirciye kapı açar, eskisini uzaklaştırabilir.

Eski filmin dönemini bir paragrafla yaz. Film hangi yıllarda çekildi, o yılların seyircisi neden korkuyordu, neye gülüyordu? Bu paragraf senaryoya girmez. Ama her değişikliği tartarken elinin altında durur.

Kırığı saklama, sahneye koy. Bazen öncül kırıcının kendisi bir sahne olur. Bir karakter saati telefondan kontrol eder ve yine de aldanır. Seyirci kırığın farkında olduğunu görür ve yazara güvenir.

Eski filmden bir selam bırak. Eski filmi seven seyirci için küçük bir iz koymak hikâyeyi bozmaz. Bir replik, bir kadraj, bir oyuncunun kısa görünüşü. Ama selam hikâyeyi durdurmamalı.

Kötü adamı da güncelle. Bugünün Hayrettin Bey'i kameraları, telefonları bilir. Yeni dünyada hileyi kuran adam, o dünyanın araçlarını en iyi tanıyan kişidir. Plan ona yakışmıyorsa seyirci kötü adamı ciddiye almaz.

Acıyı değil, ustalığı göster. Eski film Kazım'a acıyordu. Yeni bakış onun kulağını bir ustalık olarak görebilir. Bu, eskimiş bir unsuru atmanın en sessiz yoludur: kamera yer değiştirir, sahne aynı kalır.

Finali en son dokun. Eski filmin finali çoğu zaman en sevilen yeridir. Yeni dünyada çalışıp çalışmadığını en sona bırak. Önce yolun çalıştığından emin ol.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Yeniden çevrimin kaynağı eski filmdir; taşıdığı şey mecra değil, zamandır.
• Öncül kırıcı, bugün sıradan olan ve eski hikâyeyi imkânsız kılan eşya ya da alışkanlıktır.
• Yüzey güncellemesi eşyaları yeniler, hikâyeyi eski dünyanın mantığında bırakır.
• Teknoloji yaması bugünün araçlarını bir bahaneyle susturur; bütün filmi taşıyamaz.
• Dönem kilidi kırıcıdan kurtulur, ama yeni filmin anlamını başka yerde aramak zorundadır.
• Çağdaş karşılık, eski eşyanın hikâyedeki işini bugün gören şeydir.
• Eskimiş unsuru atmak, bazen yerine bir şey koymayı gerektirir.
• Bugün sorusu, yeni filmin eskisinin söyleyemediği neyi söyleyeceğini sorar.
• Dönem kaygısı çoğu zaman ölmez; yeni filmde yeni bir adres bulur.
• Kaynak çekirdeği korunursa hilenin aracı değişebilir.
• Eski filmi seven yazar en zor soruyu sormaktan kaçmamalıdır.

Sonraki derse köprü

Saat Kulesi zamanda yolculuk ediyordu. Burcu'nun getireceği film ise bir sınırı geçecek. Komşu Payı başka bir ülkede çekilmiş bir kara komedi. Bir apartmanın en yaşlı sakini ölüyor, komşular onun boş dairesi için kapışıyor. Burcu filmi Türkiye'ye taşımak istiyor. Bu apartmanda ilk kapıyı kim çalar: akrabalar mı, karşı komşu mu, sokaktan geçen eskici mi? Mirası kim, nasıl paylaşır? Karakterlerin adını değiştirmek bu soruların hangisini cevaplar? Bir kara komedinin güldürdüğü yer, başka bir ülkede aynı yerde mi güldürür?