Proje niyeti

Açılış sahnesi

Perşembe toplantısı geride kaldı. Yapımcı belgeyi okumuş, tek bir soruyla dönmüş: «İlk taslak ne zaman elimde olur?»

Burcu masaya bir takvim açıyor. On iki hafta önermiş, yapımcı kabul etmiş. Seksen dört gün. Ama Burcu'nun haftasında iki gün başkasına ait. Semiha Hanım'ın günlük dizisinde yazı odasına gidiyor, o günlerde eve bölüm taşıyor. Geriye kalan günleri tek tek sayıyor ve sayı küçülüyor.

Bilgisayarda boş bir sayfa açıyor. En üste ilk sahnenin başlığını yazıyor: yağhane, gece, bugün.

Nermin Hanım ekrana eğiliyor. «Daha değil. Önce bir sayfa yaz. Bu sayfayı kimse okumayacak, yalnız sen.»

«Belgeyi yazdım ya,» diyor Burcu. «Her şey orada.»

«Belge yapımcıya ne yazacağını anlatıyor. Bu sayfa sana neden yazdığını hatırlatacak. Yedinci haftada, dizi odasından yorgun döndüğün bir gece, yağhaneyi neden istediğini unutacaksın.»

Emre gülüyor. «Unutmaz. Teyzesi bırakmaz ki.»

Burcu gülmüyor. Geçen yıl yarım bıraktığı bir senaryoyu düşünüyor. Onu da çok istemişti. Dördüncü haftada bir not gelmiş, beşincide başka bir iş. Altıncı hafta dosyayı açtığında sayfalar ona yabancı görünmüştü. Hâlâ masaüstünde duruyor, adı bile değişmedi.

Proje niyeti ilk sahneden önce yazılır ve yalnız yazarın kendisine konuşur; uzun yolda kaybolacak nedeni kâğıda bağlar.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun YAĞHANE'nin ilk sahnesini yazmadan önce bir sayfa doldurmasını izleyeceğiz. Sayfa birkaç soruya cevap veriyor. Bu hikâye neden, neden şimdi, neden Burcu? Hangi mecra, hangi izleyici, hangi duygu, hangi soru? Bir de en zoru: taslak bittiğinde neyin başarı sayılacağı. Her cevabın ilk denemesi genel çıkacak ve atölye onu daraltacak. Sonra sayfanın, yazı sürecinin ortasında nasıl kullanıldığını göreceğiz. Burcu takvimi sıkıştığı bir hafta onu çekmeceden çıkaracak ve bir kestirmeyi onunla tartacak. Filmler bir yerli bölgesinden, Güney Dakota'da bir at ağılından, Liverpool'da bir evden, Illinois'de kaykaylı sokaklardan ve bir tren istasyonundan gelecek.

Sıfır noktası

Bir senaryo aylar sürer. Yazar işe güçlü bir istekle başlar. Sonra notlar gelir, takvim sıkışır, başka işler araya girer. Bir sabah yazar masaya oturur ve neden burada olduğunu hatırlamaz. Sahneler yazılmaya devam eder, ama bir yöne gitmez. Her not haklı görünür, çünkü yazarın elinde onu tartacak bir ölçü kalmamıştır. Senaryo sonunda biter. Ama bitirenin istediği film olmaktan çıkmıştır.

Bu kayıp çoğu zaman tek bir günde olmaz. Küçük kararlar birikir. Bir sahne kısalır, bir karakter susar, bir son yumuşar. Her biri tek başına makul. Toplamı ise yazarın başlangıçta istediği şeyi sessizce siler.

Burcu'nun masasında zaten bir belge var. Uyarlama yaklaşımı belgesi yapımcıya filmin ne olacağını anlatıyordu. Kalanları, gidenleri, yapıyı, tonu sıralıyordu. Proje niyeti başka bir okura yazılıyor. Okuru Burcu'nun kendisi, hem de en yorgun hâli.

İki metin aynı soruya da değinebilir. Belgede amaç cümlesi vardı: seyirci adı hiç duymayacak ve onu yine de özleyecek. O cümle filmin seyirciye ne yapacağını söylüyor. Niyet sayfası bunun bir adım gerisine bakıyor. Bu iş neden Burcu'ya düştü ve neden onu bırakmayacak?

Selim bir ayrım daha yapıyor. Belge pazarlığa açık bir metin. Yapımcı bir şey ister, belge değişir. Niyet sayfası ise kolay değişmemeli. Değişirse yazar bunu bilmeli ve nedenini yazmalı.

Sayfa kısa tutulur. Nermin Hanım'ın ölçüsü tek bir kâğıdın ön yüzü. Her soruya birkaç satır yeter. Uzun bir niyet metni, yazarın kendini ikna etmeye çalıştığını gösterir. Kısa ve kesin bir sayfa ise sabah kahvesinin yanında okunur. Burcu sayfayı ekrana değil, kâğıda yazmaya karar veriyor. Masanın kenarına, kalem kutusunun altına koyacak. Ekran her gün kapanıyor, kâğıt ise orada kalıyor.

Bu işin sipariş olması da bir şey değiştirmiyor. Romanı Burcu seçmedi, yapımcı ona getirdi. Ama yapımcının nedeni Burcu'yu seksen dört gün masada tutmaz. Onu tutacak neden Burcu'nun kendi nedeni olmalı.

Mekanizma

Neden bu hikâye?

Burcu ilk satıra «Çok güzel bir roman» yazıyor. Selim başını sallıyor. «Güzel roman çok. Yapımcı yarın başka birini getirse onu da güzel bulurdun.»

Burcu yeniden düşünüyor. Romanda onu bırakmayan şey ne? Tebeşir, evet. Ama tebeşirden de önce bir merak. Nüzhet adı neden yüksek sesle hiç söylemiyor? Korktuğu için mi, yoksa adı köyden saklayarak korumak için mi? Burcu bunu bilmiyor. Bilmediği için yazmak istiyor.

Kâğıda şu satır giriyor: Bir adı söylememek onu korumak mıdır, gömmek mi? Tematik soru ise çekirdek kartından olduğu gibi geliyor: Adı anılmayan biri gerçekten gitmiş midir? İkisi aynı yere bakıyor, ama farklı kişilere ait. Tematik soru seyircinin salondan taşıyacağı soru. Yazarın sorusu ise Burcu'nun masada her gün yeniden açacağı soru.

Neden şimdi?

Yapımcının «şimdi»si belli. Köy hikâyelerinin yeniden ilgi gördüğünü söylüyor. Burcu bunu kâğıda yazmıyor. O, yapımcının gerekçesi.

Burcu'nun nedeni teyzesi Dilber Hanım. Romanı gençliğinde okumuş, tebeşir sahnesini yıllardır anlatıyor. Artık gözleri yoruluyor, sayfaları Burcu ona yüksek sesle okuyor. Romanın o kuşağın hafızasında yaşayan bir kitap olduğunu bu okumalarda fark ediyor. Kâğıda şöyle yazıyor: Bu romanı ezbere bilen okurlar hâlâ aramızda; film onlar varken yapılmalı.

Emre bunun hikâyenin kendi «şimdi»siyle karıştırılmaması gerektiğini söylüyor. Filmin bugün hattı yıkımdan önceki son haftada başlıyor. O, olayların neden o hafta başladığının cevabı. Zaman gerekçesi ise filmin neden bu yıl yazıldığının cevabı.

Neden bu yazar?

Bu soruyu Burcu sevmiyor. Yazarken utanıyor. Nermin Hanım ısrar ediyor. «Seni yazdığın her şeye bağlayan bir iplik var. Onu bilmezsen başkası senin yerine bulur.»

Burcu çocukluğunda sonbaharları Dilber teyzesinin köyünde geçirmiş. Zeytin toplanırken ağaçların altına serilen bezleri, sırık sesini hatırlıyor. Değirmenin kapısında bekleyen çuvalları, havadaki ağır, ekşimsi kokuyu da. Bu bilgi yağhanenin sesini yazarken işine yarayacak.

Sonra sınırı görüyor. O köyde hiç kış geçirmedi. Bir değirmenin kapanışını görmedi. Her eylül kentten gelip her ekim dönen bir çocuktu. Kâğıda bunu da yazıyor: Ceren'i ben tanıyorum. Nüzhet'i ancak dinleyerek tanıyacağım. Erişimi aynı zamanda bir uyarı oluyor. Torunun sahneleri kolay akacak, yaşlı kadının sahneleri sabır isteyecek.

Mecra, izleyici, duygu

Bu üç satır kısa. Mecra sinema, iki saat, karanlık bir salon. Burcu'nun eklediği tek şey bir neden: bir adın hiç duyulmayışı en çok sessiz bir salonda hissedilir.

Hedef izleyiciyi bir kalabalık olarak değil, tek bir kişi olarak yazıyor. Romanı okumamış, büyükannesi hâlâ bir köyde yaşayan, onu yılda bir kez arayan biri.

Temel duyguda ilk kelime «hüzün» oluyor. Nermin Hanım daha kesin bir kelime istiyor. Burcu biraz düşünüyor ve şunu yazıyor: şikâyet etmeyen bir özlem. Nüzhet ağlamıyor, bekliyor. Film de seyirciyi ağlatmaya değil, beklemeye çağırıyor.

Başarı ölçütü

Burcu'nun ilk cevabı «Yapımcı beğenirse.» İkincisi «Bir festivale girerse.» Selim ikisini de kâğıttan siliyor. «Bunlar senin elinde değil. Taslağı bitirdiğin gün kendine bakabileceğin bir ölçü yaz.»

Burcu sonunda şunu yazıyor: Romanı bilmeyen biri taslağı bitirdiğinde ağabeyin adını sorarsa, film tutmuş demektir. Ölçü tek cümle ama sınanabilir. Taslağı iki kişiye verecek: biri Dilber Hanım, biri romanı hiç duymamış bir arkadaşı. Arkadaşına hiçbir şey sormayacak. Yalnız okuması bitince ilk ne söylediğini not edecek.

Sayfayı yolda kullanmak

Altıncı hafta. Semiha Hanım dizi için fazladan bir bölüm istiyor, Burcu bir haftasını kaybediyor. Takvim sıkışınca aklına bir kestirme geliyor. Gençlik hattını kısaltacak, bütün filmi son haftaya sığdıracak.

Burcu kâğıdı kalem kutusunun altından çekiyor. Kestirme yazarın sorusunu bozmuyor. Ama başarı ölçütünü bozuyor. Gençliği görmeyen seyirci Raşit'i hiç tanımayacak, adını sormak için bir nedeni kalmayacak. Burcu kestirmeyi bırakıyor ve takvimi başka bir yerden kısıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Niyeti senaryodan önce yaz, ama ilk sahneden sonra yeniden oku. İlk sahne çoğu zaman niyette yazmadığın bir şeyi açığa çıkarır. Sayfayı o gün bir kez daha aç.

Belge ile niyeti ayrı dosyalarda tut. Belge pazarlıkla değişir. Niyet sayfası pazarlığa girerse yazarın elinde sabit bir nokta kalmaz.

«Güzel» kelimesini sayfaya sokma. Güzel bir kaynak, güzel bir film, güzel bir duygu: hiçbiri bir neden değil. Burcu'nun sorusu yalnız yağhaneye uyuyor.

Yazarın sorusunu tematik sorudan ayrı bir satırda yaz. İkisi birbirini besler, ama biri yazarın, öbürü seyircinin. Karışırlarsa yazar kendi merakını seyirciye ders olarak verir.

Zaman gerekçesini yapımcının ağzından yazma. Piyasa nedenleri değişir; bir yıl sonra geçersizdir. Yazarın kendi gerekçesi taslak boyunca geçerli kalmalı.

Erişimin yanına sınırını yaz. Burcu Ceren'i tanıyor, Nüzhet'i tanımıyor. Sınırı bilen yazar, nereyi araştıracağını da bilir.

Hedef izleyiciyi tek bir kişi olarak tarif et. Bir yaş aralığı ya da bir kategori yazmak yerine bir insan yaz. Sahneyi yazarken onun yüzünü görürsün.

Temel duyguyu sıfatla değil, bir davranışla daralt. «Hüzün» genel. «Şikâyet etmeyen bir özlem» bir karakterin nasıl durduğunu söylüyor.

Başarı ölçütünü taslak okuyucusuyla sınanabilir kıl. Ölçü kimin okuyacağını ve ondan ne bekleneceğini söylemeli. Ölçemediğin bir başarıyı bitiş gününde tartamazsın.

Ölçütte başkasının kararına yer verme. Yapımcının onayı, bir festivalin seçimi senin işinin sonucu, ama ölçüsü değil. Kendi elindeki ölçü seni yorgun günlerde ayakta tutar.

Büyük kararları sayfadan geçir. Bir sekansı çıkarmak, bir karakteri birleştirmek, bir notu kabul etmek: her biri sayfanın sorularına okutulur. Bu birkaç dakika alır, haftalar kazandırır.

Değişen niyeti sil değil, üstünü çiz. Eski cümle görünür kalırsa, ne zaman ve neden değiştiğini sonradan da okursun. Silinen niyet, sessiz bir kayma bırakır.

Başka işlerin takvimini sayfaya yaz. Burcu'nun dizi günleri takvimde bir gerçek. Niyet sayfasının alt köşesinde durursa, kestirme bir kararın arkasındaki yorgunluk da görünür.

Sayfayı kâğıdın tek yüzünde tut. Sayfa uzadıkça yazar onu okumaz. Bir sabah kahvesinde okunamayan niyet, yorgun bir gecede hiç açılmaz.

Sipariş işte kendi sorunu kaynağın içinde ara. Yapımcının nedeni seni masada tutmaz. Kaynağı yeniden oku ve seni bırakmayan tek bir merakı bul.

Niyet sayfasını bitirince bir gün beklet. Ertesi sabah okuduğunda hâlâ seninse yazmaya başla. Utandığın satır çoğu zaman en doğru satırdır.

Niyeti ortak yazarla paylaş, yapımcıyla paylaşma. Birlikte yazan biri varsa sayfayı onunla aynı masada yazın. Yapımcıya giden metin belgedir; niyet sayfası masada kalır.

Erişimin sana verdiği kolaylığa güvenme. Bildiğin sahneler hızlı akar ve bu hız aldatır. Burcu Ceren'in sahnelerini bir gecede yazabilir; Nüzhet'in sahnelerine daha çok gün ayırmalı.

Niyetle kendini savunma. Sayfa yazarın yönünü korur, eleştiriye kalkan olmaz. Bir not niyete aykırıysa bu, notu tartışmanın başlangıcıdır; reddin kendisi değil.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Proje niyeti senaryodan önce, yazarın kendisi için yazılan kısa bir sayfadır.
• Yaklaşım belgesi filmi anlatır; niyet sayfası yazarın neden yazdığını korur.
• Yazarın sorusu, yazarın cevabını bilmediği ve yazarak aradığı sorudur.
• Zaman gerekçesi yazarın kendi nedeninden gelir, piyasanın sesinden değil.
• Yazarın erişimi bir kapı açar; sınırı da sayfaya yazılır.
• Hedef izleyici tek bir kişi gibi, temel duygu bir davranış gibi yazılır.
• Başarı ölçütü yazarın elinde ve sınanabilir olmalıdır.
• Niyet sınaması büyük kararları sayfanın sorularına okutur.
• Değişen niyetin üstü çizilir, silinmez.
• Sipariş işte de yazarın kendi nedeni kaynağın içinde aranır.
• Sayfa kâğıdın tek yüzünü geçmez; yorgun bir sabahta okunabilmelidir.
• Niyet sayfası perdede görünmez, ama her sahnenin nereden bakıldığını belirler.

Sonraki derse köprü

Burcu'nun niyet sayfası kalem kutusunun altında. Takvimde seksen dört gün var. İlk sahneyi yazmaya mı oturacak? Yoksa önce bir yağhaneye gidip bir değirmenin hasattaki sesini mi dinleyecek? Roman hikâyeyi hazır verdiği için fikir ve konsept basamakları kısalabilir. Ama hasadın sesini, taşın dönüşünü bilmeden dünyayı kurmak mümkün mü? Peki araştırma, karakter sistemi ve yapı hangi sırayla gelecek? Bir uyarlamada bu basamaklar kaynağı olmayan bir hikâyedekiyle aynı sırada mı dizilir? Sıradaki ders bu sırayı bir uyarlamanın kendi akışı üzerinden kuruyor.