Ne yapacaksın
Bugün kendi senaryonun on sayfasını gönderilebilir bir dosyaya çevireceksin. Hikâyeye dokunmayacaksın. Sahneler, replikler ve sıra olduğu gibi kalacak. Değişecek olan yalnız sayfanın biçimi. Önce sayfaları hiçbir şeye dokunmadan okuyacak ve her hatayı türüyle işaretleyeceksin. Sonra düzeltmeyi sabit bir sırayla yapacaksın. Önce sahne başlıkları, sonra aksiyon blokları, sonra diyalog. Telefon, anons, ekran metni gibi özel durumlar en sona kalacak. Her birinin dosya boyunca tek bir biçimi olacak. En sonda dosyayı PDF olarak alıp okurun açacağı gibi açacaksın. Elinde düzeltilmiş on sayfa kalacak. Yanında tek sayfalık bir biçim kararları kâğıdı ve öncesiyle sonrasıyla bir hata sayım tablosu duracak. Tablo sana hangi türde en çok hata yaptığını gösterecek. Bir sonraki dosyada nereye bakacağını da oradan öğreneceksin. Kâğıt ise dosyanın kendi kural defteri olacak. Sen ya da başka biri dosyaya yeniden dokunduğunda ilk ona bakacak.
Neden bu alıştırma
Biçim kurallarını tek tek bilmek, bir dosyayı temize çıkarmaya yetmez. Kuralı bilen göz de kendi sayfasında hatayı görmez. Yazar sayfaya baktığında aklındaki sahneyi okur. Sahne başlığında vakit eksikse onu kendisi tamamlar. Replik kimin ağzından çıkıyor, onu da bilir. Bu yüzden düzeltme iki ayrı işe bölünür. Önce bulursun, sonra düzeltirsin. İkisi aynı anda yapılırsa ilk düzeltmede göz anlama kayar ve arama yarıda kalır.
Sıranın da bir gerekçesi var. Sahne başlıkları dosyanın iskeletidir. Yapım dökümü oradan çıkar. Başlık yanlışsa altındaki her satır yanlış bir yere bağlanır. Aksiyon blokları sayfanın ağırlığını belirler. Onlar kısalınca sayfa sonları kayar. Diyalog bu yeni sayfalara oturur. Özel durumlar ise dosyanın her yerine dağılmıştır. Ancak öteki öğeler yerine oturduktan sonra tek bir biçime çekilebilir.
PDF kontrolü en sona kalır. Önceki her düzeltme sayfaları yeniden dizer. Okurun göreceği sayfa ise yalnız PDF'te görünür. Ekranda temiz duran bir dosya, dışa aktarılınca başka bir yazı tipiyle açılabilir. Bir sahne başlığı sayfanın dibinde yalnız da kalabilir. Bu alıştırma sana bir dosyayı okurun elinden geçirmeyi öğretir. Sayım tablosu da bir şey daha öğretir. Herkesin kendi hata alışkanlığı vardır. Kimi yazar vakti unutur, kimi parantezle ton verir, kimi geçmiş zamana kayar. Tablo bunu adıyla gösterir.
Hazırlık
Kendi senaryondan on sayfa seç. İlk sayfaları alma. Ortadan, içinde bir telefon konuşması, bir ses dışı replik ya da bir ekran metni olan bir bölüm seç. Özel durumların az olduğu sayfalar alıştırmanın yarısını boşa çıkarır.
Sayfaları yazdır ya da düzeltmeye kapalı bir kopyada aç. Asıl dosyayı ayrı bir klasöre kaydet. Ona bugün dokunmayacaksın.
İki kâğıt hazırla. Birincisine "hata sayımı" yaz ve altı satır aç: sahne başlığı, aksiyon, diyalog, özel durum, sayfa sonu, kapak ve dosya. Her satırın yanında "önce" ve "sonra" diye iki sütun olsun. İkinci kâğıdın başına "biçim kararları" yaz. Onu düzeltirken dolduracaksın.
Dört renk kalem al. Her hata türüne bir renk ver. Sahne başlığına mavi, aksiyona kırmızı, diyaloğa yeşil, özel durumlara sarı uygun düşer. Sayfa sonu ile kapak ve dosya satırlarını PDF aşamasında dolduracaksın. İnceleme turu ile düzeltme turunu ayrı oturuşlarda yap. Arada en az bir mola ver.
Adımlar
Çözümlü örnek
Laboratuvarın ilk günü Nermin Hanım, Selim'in eski çıktısından tek bir sayfa çıkarıyor. Kapakta elle yazılmış not hâlâ duruyor: on dört Mart, biçim düzeltmesinden önce. Sayfa dördüncü akşama ait. Nöbet o zamanlar bir kelime işlemcisinde yazılıyordu. Nermin Hanım Emre'den sayfayı yazılımı açmadan düzeltmesini istiyor.
DÖRDÜNCÜ GECE
GECE, HASTANE
ANONS (O.S.)
Doktor Serkan, dahiliye servisine.
Murat kantinden iki çay getirmişti. Kapının yanındaki dezenfektana ilk kez bastı. Bardaklardan birini Kadir'e uzattı, sormadan içine iki şeker attı. Kadir ağabeyinin şekeri hâlâ hatırladığına şaşırdı. Kamera yavaşça iki sandalyeye yaklaşır, ilk kez ikisi de dolu. "Bu çay çay değil," dedi Murat hüzünle, "babam demliği ocakta unuturdu. Dibi tutardı. Biz yine içerdik." Kadir çayını karıştırdı. "Babam hep derdi ki…" "Ne derdi?" "Boş ver." Bir süre ikisi de konuşmadı. Kadir bardağı iki eliyle tuttu ve "Hatırlıyorum ben," dedi. Murat cevap vermedi.
Emre önce yalnız işaretliyor. Mavi kalem başlığa gidiyor. İç ibaresi yok. Mekân yalnız hastane diyor, hangi odası olduğu yazmıyor. Vakit de yanlış. Gece odada tek refakatçi kalır, oysa bu sahnede iki sandalye dolu. Üstteki bindirme hem gereksiz hem de başlıkla çelişiyor. Kırmızı kalem aksiyona gidiyor. Fiiller geçmiş zamanda. Şaşırmak kameranın göremeyeceği bir şey. Kamera cümlesi yönetmenin işine giriyor. Yeşil kalem diyaloğa gidiyor. Sözler tırnak içinde, ton bir zarfla verilmiş. Asıl tehlikeyi Selim gösteriyor. "Babam hep derdi ki…" Kadir'in eyleminden hemen sonra geliyor. Okur bu sözü Kadir'in ağzında duyar. Oysa söz Murat'ın. Son olarak anons. Dosyanın başka yerinde (S.D.) yazılıyor, burada (O.S.) yazılmış. Emre bunu sarı kalemle işaretliyor.
Sayım şöyle: başlıkta dört, aksiyonda dört, diyalogda üç, özel durumda bir hata. Aksiyondaki dördüncüsü sayfanın kendisi: her şey tek bir paragrafa yığılmış. Emre sırayla düzeltiyor.
İÇ. DEVLET HASTANESİ, DAHİLİYE ODASI — AKŞAM
ANONS (S.D.)
Doktor Serkan, dahiliye servisine.
Murat elinde iki çay bardağıyla girer. Kapının yanındaki dezenfektana basar.
Bir bardağı Kadir'e uzatır. Sormadan içine iki şeker atar.
Öbür sandalyeye oturur. İki sandalye de dolu.
MURAT
Bu çay çay değil. Babam demliği ocakta unuturdu. Dibi tutardı. Biz yine içerdik.
Kadir çayını karıştırır.
MURAT (DEVAM)
Babam hep derdi ki…
KADİR
Ne derdi?
MURAT
Boş ver.
İkisi de susar. Kadir bardağı iki eliyle tutar.
KADİR
Hatırlıyorum ben.
Murat cevap vermez.
Silinen şaşkınlık satırı geri gelmiyor. Şekeri sormadan atan el, Kadir'in neyi fark ettiğini zaten gösteriyor. "Hüzünle" zarfı da gidiyor. Oyuncu o cümlenin tonunu kendi bulacak. Bindirme de gidiyor. Dördüncü akşam olduğunu iki dolu sandalye söylüyor. Emre "ilk kez" kelimelerini de çıkarıyor. Seyirci önceki gecelerin boş sandalyesini görmüştü. Murat'ın konuşması artık iki blok. Araya giren karıştırma, sözün sahibini değiştirmiyor. Adın yanındaki (DEVAM) bunu okura bildiriyor.
Sonra PDF. Emre elle düzelttiği sayfayı bir kenara koyuyor ve gönderilecek dosyayı açıyor. Aynı sahneyi dışa aktarılmış hâliyle Selim'in telefonunda arıyor. Courier gömülü, yazı tipi değişmemiş. Dosyanın başlık alanında Nöbet yazıyor. Ama sayfa yeniden dizilince Murat'ın ilk bloğu sayfanın dibinde bölünüyor. Yazılım dibe (DEVAMI VAR) koymuş, yeni sayfayı adla açmış. Emre bunu doğru buluyor ve dokunmuyor. Kapak dosyanın ilk sayfası. Eski çıktıda taslak satırı "Üçüncü taslak, on dört Mart" diyordu. Gönderilecek kapakta ise şu var:
NÖBET
yazan
Emre
Üçüncü taslak (düzeltilmiş), iki Nisan
Dosyanın adındaki tarih de iki Nisan. Emre sayım kâğıdının "sonra" sütununa her satır için sıfır yazıyor.
Kendini değerlendir
Düzeltmeyi bitirdiğinde sayım kâğıdına ve sayfalara şu sorularla bak.
İlk okumada yalnız işaretledin mi? Okurken bir şeyi düzelttiysen o noktadan sonraki sayfalarda hata sayın düşmüş olabilir. Düşüş sayfanın temizliğinden değil, gözünün yorulmasından gelir.
Mekân listesinde her yer tek bir adla mı geçiyor? Listeyi yazılımdan yeniden al ve satırları say. Aynı yer için iki satır varsa döküm iki yer arar.
Her başlığın vakti, sahnede olan şeyle uyuşuyor mu? Uyuşmayan bir vakit okuru da ekibi de yanıltır.
Dört satırı aşan aksiyon paragrafı kaldı mı? Kaldıysa gerekçesini kenara yazabiliyor musun?
Sildiğin her düşünce satırının yerinde bir eylem ya da bir görüntü var mı? Yoksa sahne bir bilgiyi kaybetmiş olabilir.
Bütün replik bloklarını yalnız adlarına bakarak okudun mu? Bir sözün sahibi bir an bile karışıyorsa o yer bir yanıltan hatadır.
Biçim kararları kâğıdındaki her satırın dosyada tek bir karşılığı var mı? Aramada öbür lehçeden tek bir örnek çıkması, kararı yeniden açar.
PDF'i en az iki ayrı cihazda açtın mı? Sayfa sonlarını dışa aktarılmış dosyada mı yokladın?
Sayım tablosunun "sonra" sütununda sıfır olmayan bir satır var mı? Varsa o hatayı bilerek mi bıraktın? Bilerek bıraktıysan gerekçesini biçim kararları kâğıdına yaz. Bir okur aynı yeri sorduğunda cevabın hazır olur.
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışBulurken düzeltmek.
İlk hatayı düzeltmeye başlayan göz anlama kayar. Sonraki hataları aklındaki sahneyle tamamlar.
Yaygın yanlışBaşlığı yalnız biçim için düzeltmek.
Büyük harf ve tire yerine oturur, ama yanlış vakit yerinde kalır. Başlığın asıl işi bilgidir.
Yaygın yanlışAksiyonu kısaltırken bilgiyi de silmek.
Kısaltmak paragrafı bölmek ve gereksizi atmaktır. Bir nesnenin yerini, bir sesin kaynağını silmek değildir.
Yaygın yanlışDüşünce satırını parantezle diyaloğa taşımak.
Aksiyondan silinen bir duyguyu "(şaşkın)" diye replik bloğuna koymak, aynı hatayı bir başka yere taşır.
Yaygın yanlışHer repliğe parantez eklemek.
Diyalogu düzenlerken parantez sayısı artıyorsa yön yanlıştır. Parantez kime söylendiğini ya da kısa bir eylemi bildirir.
Yaygın yanlışİki lehçeyi bir arada bırakmak.
(S.D.) ile (O.S.) okura aynı şeyi söyler. Ama aynı dosyada ikisi birden iki ayrı yazarın elini gösterir.
Yaygın yanlışSayfa sonlarını elle düzeltmek.
Yazılımın koyduğu devam işaretlerini silip yerine boş satır koymak sayfayı bozar. Bir sonraki düzeltmede her şey yeniden kayar.
Yaygın yanlışBüyük harfe çevirmeyi programa bırakıp sonucu okumamak.
Dil ayarı yanlışsa i harfi noktasını yitirir. Okur bunu bir yazım hatası sanar, döküm ise iki ayrı karakter sayar.
Yaygın yanlışBiçim düzeltmesini yeni bir taslak saymak.
Hikâye değişmediyse taslak numarası da değişmez. Kapaktaki taslak satırına yalnız bir ibare ve yeni tarih eklenir.
Yaygın yanlışPDF'i yalnız kendi bilgisayarında açmak.
Yazı tipi senin bilgisayarında var diye her yerde görünmez. Dosyayı başka bir cihazda aç.
Yaygın yanlışKapağı ayrı bir dosya olarak göndermek.
Okur senaryoyu yazdırdığında kapak yığından düşer. Kapak PDF'in ilk sayfasıdır.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Elinde artık okura gidebilecek bir dosya var. Ama bir yapımcı dosyayı açmadan önce çoğu zaman başka belgeler ister. Sıradaki birimde senaryonun yanında giden geliştirme paketini kuracaksın. Logline'dan sinopsise, adım dökümünden karakter dosyasına kadar her belge aynı hikâyeyi başka bir uzunlukta anlatacak. Bugün sayfada kurduğun düzen, o belgelerde de işine yarayacak. Her belgenin de kendi okuru ve kendi biçimi var. Bir paragraflık özet hangi adları taşıyacak, dünya özeti nerede duracak? Bir yapımcı dosyayı açmaya bu belgelerden birini okuyarak karar verir.