Plan ve strateji

Açılış sahnesi

Bir film festivaline giden otobüs, gece yarısına yakın. Genç senarist Burcu, yapımcı Oktay'ın yanındaki koltukta oturuyor. Dizüstü bilgisayarında yeni senaryosunun yirmi üçüncü sayfası açık.

Burcu sayfayı Oktay'a uzatıyor. Hikâye üç kardeşi anlatıyor. Anneleri öldükten sonra üvey babaları, kadının piyanosunu bir müzayede evine satmış. Kardeşler piyanoyu müzayededen önce geri almak istiyor. Yirmi üçüncü sayfada en büyük kardeş Ayla, mutfak masasında ötekilere planı anlatıyor.

Oktay sayfayı okuyor. Plan uzun ve eksiksiz. Önce paralarını birleştirecekler. Sonra müzayedeye girip piyanoya teklif verecekler. Kimse o eski piyanoya büyük para vermeyecek. Akşam piyano evlerinde olacak.

Oktay bilgisayarı geri veriyor. Otuzuncu sayfada ne oluyor, diye soruyor.

Burcu gülümsüyor. Plan uygulanıyor.

Oktay başını iki yana sallıyor. Planın tamamını yirmi üçüncü sayfada okudum, diyor. Otuzuncu sayfada neden izleyeyim? Ya plan bozulmalı ya da ben planın bir kısmını bilmemeliyim.

Burcu pencereden dışarı, karanlık yola bakıyor. Planı yazmıştı ama planın hikâyeye nasıl gireceğini hiç düşünmemişti.

Plan hikâyenin haritasıdır; izleyiciye haritanın ne kadarını gösterdiğin gerilimin kendisidir.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir karakterin planını iki açıdan ele alacağız. Önce planın kendi hayatı: ilk plan, dayandığı varsayımlar, ilk başarısızlık, yeni strateji, fedakârlık ve son plan. Plan tükendiğinde ne olduğunu, karakterin doğaçlamaya nasıl geçtiğini de göreceğiz.

Sonra planın izleyiciye aktarılmasını inceleyeceğiz. Planı tamamen anlatmak, bir kısmını saklamak ya da hiç göstermemek ayrı etkiler üretir. Burcu'nun üç kardeşini ders boyunca taşıyacağız. On iki filmde planın bu iki yüzünü okuyacağız. Ders bittiğinde kendi senaryondaki bir plan sahnesine bakıp izleyicinin ondan ne kadarını bilmesi gerektiğine bilerek karar verebileceksin.

Sıfır noktası

Plan sahnesi senaryonun en tehlikeli sahnelerinden biridir. Bir yanda izleyicinin karakterin ne yapmaya çalıştığını bilmesi gerekir. Aksi hâlde sonraki sahneleri anlamlandıramaz. Öte yanda plan eksiksiz anlatılırsa izleyici sonrasını çoktan izlemiş olur. Oktay'ın itirazı tam buydu.

Bu gerilimi çözmenin ilk yolu, planı anlatıp sonra bozmaktır. Ayla'nın planı mutfak masasında eksiksiz anlatılabilir. Ama müzayede günü salona zengin bir koleksiyoncu girer. Piyanoya kardeşlerin bütün birikiminin üç katını teklif eder. İzleyici planı bildiği için bozulmayı daha keskin hisseder. Bildiği harita yırtılmıştır.

İkinci yol, planın bir kısmını saklamaktır. Ayla mutfakta planı anlatırken kamera bir noktada dışarı çıkar. En küçük kardeş Oya'nın ne yapacağını duymayız. Müzayede günü Oya'nın hamlesi geldiğinde, hem kardeşleri hem biz şaşırırız.

Üçüncü yol, planı hiç anlatmamaktır. Karakter hareket eder, izleyici onun ne yaptığını ancak sonuç geldiğinde anlar. Bu yolun bir bedeli var. Planı bilmeyen izleyici, karakterin hamlelerini merak eder ama kaygı duymaz. Çünkü neyin ters gidebileceğini bilmez.

Bu yolların hiçbiri tek başına doğru değildir. Her biri başka bir duygu üretir. Bozulan açık plan kaygı ve şaşkınlık, kısmen saklanan plan merak ve sürpriz, tamamen gizlenen plan ise sonradan gelen bir hayranlık yaratır. Senarist hangi duyguyu istediğine göre planın ne kadarını göstereceğine karar verir.

Ama önce planın kendisi sağlam olmalı. İzleyiciye ne kadarını gösterirsen göster, planın bir dayanağı, bir ilk başarısızlığı ve bir sonu olmalı. Ayla'nın planı yalnız bir dizi adım değil. Her adımın arkasında bir varsayım, her varsayımın arkasında da bir kırılma noktası var. Senarist o kırılma noktalarını baştan bilirse, planı izleyiciye nasıl aktaracağına da daha rahat karar verir. Hangi adımın bozulacağını bilen yazar, o adımı ya en açık ya da en gizli biçimde anlatmayı seçebilir.

Mekanizma

Planın doğuşu

Ayla'nın ilk planı basit: para topla, müzayedeye gir, teklif ver. Bu planı her sıradan insan kurardı. İlk plan çoğu zaman karakterin kim olduğunu değil, dünyanın ona ne sunduğunu gösterir. Asıl karakter, bu plan bozulduğunda ortaya çıkar.

Ayla'nın planı tek bir varsayıma yaslanıyor: kimse o eski piyanoya büyük para vermeyecek. Kardeşler bunu hiç sorgulamıyor. Oysa piyano ünlü bir yapımcının elinden çıkma, nadir bir model. Kardeşlerin bilmediği bu bilgi, dayanağı baştan çürütüyor.

Planın dayanağı her zaman bir bilgi eksikliğiyle birlikte gelir. Karakterin bilmediği şey, planın kör noktasıdır. İzleyiciye bu kör noktayı önceden sezdirmek, planın çöküşünü kaçınılmaz ama yine de sarsıcı kılar.

Başarısızlık ve yeni yol

Müzayede günü koleksiyoncu salona giriyor ve ilk teklifi veriyor. Kardeşlerin bütün parası bir dakikada eriyor. Bu ilk başarısızlık. Planın dayanağı çöktü, plan da onunla birlikte.

İlk başarısızlıktan sonra karakterin önünde iki yol var: vazgeçmek ya da yeni bir yol aramak. Yeni strateji, karakterin ilk planda kullanmadığı bir yeteneğe ya da bilgiye başvurmasıdır. Ortanca kardeş Deniz bir avukat. Piyanonun satışının yasal olup olmadığını araştırmaya karar veriyor. Annelerinin vasiyetinde piyanonun çocuklara kaldığını hatırlıyor. Ama vasiyetin kopyası kayıp.

Vasiyeti bulmak için zaman lazım. Müzayede evi satışı iki gün erteleyebilir, ama bunun bir bedeli var. Deniz, arabasını satıp bu bedeli ödüyor. Fedakârlık hamlesi planı sürdürür ama aynı zamanda karakteri ölçer. Neyi feda ettiği, planın onun için ne kadar önemli olduğunu gösterir.

Planın sonu

İki gün geçiyor, vasiyet bulunamıyor. Müzayede yeniden başlıyor. Elde ne para var ne belge. Ayla son planı kuruyor: müzayededen önce koleksiyoncuyla konuşmak. Ona piyanonun hikâyesini anlatmak. Bu plan ilk plandan tamamen farklı. Para değil, bir anı kullanıyor. Son plan çoğu zaman karakterin en başta kullanmak istemediği şeye dayanır: kendini açmaya.

Bazen son plan da yetmez ve karakter plansız kalır. Koleksiyoncu Ayla'yı dinliyor, etkileniyor, ama yine de teklif vereceğini söylüyor. Kardeşler salonda, ellerinde hiçbir şey olmadan oturuyor. Plansız kalmak, karakterin bütün hazırlıklarından soyulduğu andır. İzleyici karakterle birlikte boşlukta kalır.

Müzayedeci piyanoyu tanıtırken bir tuşa basıyor. Ses bozuk çıkıyor. Oya ayağa kalkıyor ve izin istemeden piyanonun başına oturuyor. Annelerinin her akşam çaldığı parçayı çalmaya başlıyor. Salon susuyor. Koleksiyoncu teklif kartını indiriyor. Bu bir plan değildi. Ama Oya'nın bütün hayatı, o parçayı çalmaya hazırlanmıştı.

Planın izleyiciye aktarılması

Ayla'nın mutfak masasındaki anlatımı bir açık plandı. Açık plan izleyiciyi karakterle aynı bilgiye getirir. İzleyici her adımı izlerken neyin ters gidebileceğini bilir ve kaygılanır. Açık planın işe yaraması için bozulması gerekir. Bozulmayan açık plan, izleyiciye aynı şeyi iki kez gösterir.

Planı kısmen açıklamak, açık plan ile gizli plan arasında durur. Ayla anlatır ama bir parça eksik kalır. İzleyici haritanın bir köşesinin boş olduğunu bilir. O köşe dolduğunda şaşırır ama aldatılmış hissetmez, çünkü boşluğun var olduğunu baştan biliyordu.

Burcu'nun yeni taslağında Ayla planı anlatırken film kesiyor. Ayla "önce parayı toplayacağız" diyor; bir sonraki planda kardeşler bankada. Ayla "sonra müzayede evine gideceğiz" diyor; bir sonraki planda müzayede salonundalar. Plan kesmesi, anlatım ile eylemi aynı ritimde akıtır. Planın bozulduğu an, kesmenin de kırıldığı an olur. Anlatılan adım ile görülen sahne artık birbirini tutmaz.

Bir planın beklenmedik bir gerçek amacı da olabilir. Belki Ayla'nın asıl istediği piyano değildi. Annelerinin ölümünden sonra dağılan üç kardeşi yeniden aynı masaya toplamaktı. Piyano planı, bu amacın bahanesiydi. İzleyici planın gerçek amacını öğrendiğinde bütün hikâyeyi yeniden okur.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

İlk planı sıradan tut. İlk plan, karakterin herkes gibi olduğu andır. Asıl özellikler plan bozulduğunda ortaya çıksın.

Dayanağı bir cümleyle yaz. Planın işlemesi için doğru olması gereken tek şeyi yaz. O cümle, planın kırılacağı yeri gösterir.

Kör noktayı izleyiciye sezdir. Karakterin bilmediği ama izleyicinin tahmin edebileceği bir işaret bırak. Çöküş geldiğinde izleyici hem şaşırsın hem hazır olsun.

Başarısızlığı erken getir. İlk plan uzun süre işlerse izleyici rahatlar. İlk başarısızlık, hikâyenin gerçekten başladığı an olsun.

Yeni stratejiyi karakterin özünden çıkar. Deniz'in avukatlığı, ikinci planın kaynağı. Yeni yol, karakterin daha önce kullanmadığı bir yeteneğinden gelsin.

Fedakârlığı somut yap. Feda edilen şey bir nesne, bir ilişki ya da bir fırsat olsun. Soyut fedakârlık hissedilmez.

Son planı kişisel yap. Son plan para, araç ya da yöntemle değil, karakterin kendisiyle ilgili olsun. En güçlü son planlar, karakterin kendini açmasını ister.

Plansız anı kısa kesme. Karakter plansız kaldığında izleyiciye o boşluğu hissettir. Hemen bir çözüm gelirse boşluk bir süs gibi kalır.

Doğaçlamayı hazırla. Doğaçlama çözüm, karakterin geçmişinde bir yerde tohumlanmış olsun. Oya'nın piyano çalması, hikâyenin başında görülmeliydi.

Açık planı bozmaya hazırlan. Planı eksiksiz anlatıyorsan onu bozacak şeyi de hazırla. Bozulmayan açık plan tekrardan ibarettir.

Kısmen açıklarken boşluğu göster. İzleyici planın bir kısmının eksik olduğunu bilsin. Boşluğun varlığı merakı, dolması sürprizi üretir.

Gizli planda iz bırak. Tamamen saklanan bir planın hazırlıkları küçük işaretlerle görünsün. Sonuç geldiğinde izleyici geri dönüp işaretleri bulabilsin.

Plan kesmesinde ritmi koru. Anlatılan adım ile görülen sahne aynı hızda aksın. Kırılma anında ritim de kırılsın.

Planı birden fazla kişiye dağıt. Bir planın her adımını farklı bir karakter taşısın. Böylece bozulma bir ilişkiyi de sarsar.

Planın gerçek amacını geç aç. Planın arkasında başka bir istek varsa onu sona sakla. Açıldığında izleyici bütün planı yeniden okur.

Varsayımı sorgulatan karakter yaz. Kardeşlerden biri planın dayanağından şüphe etsin. Şüphesi haklı çıktığında aralarındaki ilişki de değişir.

Planı dünya kurallarına bağla. Müzayedenin kuralları, vasiyetin hukuku, planın hangi hamlelere açık olduğunu belirler. Plan, dünyanın içinde kurulsun.

Rakibin de planı olsun. Koleksiyoncunun da bir amacı ve bir planı var. İki plan karşılaştığında sahne bir satranç oyununa döner.

Planı sahnelerken tekrar etme. Anlatılan adımları uygulanırken aynen gösterme. Ya kes, ya boz, ya da bir farkla göster.

Taslağı plan haritasıyla kontrol et. Her planın dayanağını, bozulma anını, yerine gelen stratejiyi bir tabloya yaz. Boş kalan hücreler zayıf yerleri gösterir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• İlk plan karakterin değil, dünyanın ona sunduğu yolu gösterir.
• Planın dayanağı, sınanmadan kabul edilen varsayımdır.
• Karakterin bilmediği şey planın kör noktasıdır.
• İlk başarısızlık hikâyenin gerçekten başladığı andır.
• Yeni strateji karakterin kullanılmamış bir yeteneğinden doğar.
• Fedakârlık hamlesi planın önemini ölçer.
• Son plan çoğu zaman en kişisel olanıdır.
• Plansız an izleyiciyi karakterle aynı boşluğa bırakır.
• Doğaçlama çözüm karakterin geçmişinde tohumlanmıştır.
• Açık plan bozulduğunda daha keskin bir sürpriz üretir.
• Kısmen açıklanan plan boşluğun varlığını baştan gösterir.
• Gizli plan hazırlıklarını küçük izlerle belli eder.
• Plan kesmesi anlatımı ve eylemi aynı ritimde akıtır.
• Planın gerçek amacı açıldığında hikâye yeniden okunur.
• Planın ne kadarını göstereceğin, istediğin duyguya bağlıdır.
• Rakibin de bir planı olduğunda sahne karşılıklı bir oyuna döner.

Sonraki derse köprü

Üç kardeşin her planında bir şey tehlikedeydi. Deniz arabasını kaybetti, Ayla kendini bir yabancıya açtı, Oya bütün salonun önünde çalmayı göze aldı. Plan ne kadar iyi kurulursa kurulsun, izleyici neyin kaybedilebileceğini bilmiyorsa kaygı duymaz. Kaybedilecek şeyler de türlere ayrılır: bir ilişki, bir meslek, bir beden, bir inanç. Sonraki ders bu kayıpları ve onların izleyiciye nasıl gösterileceğini ele alıyor: riskler. Bir riskin, gerçekleşmeden önce nasıl hissettirileceğini orada göreceğiz.