Öznel ses

Açılış sahnesi

Emre gecenin sayfasını Selim'e uzatıyor. Yanlış ad gecesi. Babanın repliğinin altında dört satır alt alta duruyor. Kadir'in kulaklarında bir çınlama. Kalbi çarpıyor, ses giderek yükseliyor. Koridor uzaklaşıyor. Monitörün sesi yavaşlıyor.

Selim kalemin ucuyla ikinci satıra dokunuyor. Bu kalp kimin, diye soruyor. Odada zaten bir kalp sesi var. Monitör babanın kalbini sayıyor. Ben bunu duyunca babanın kalbinin hızlandığını sanarım.

Emre itiraz ediyor. Kadir'in kalbi olduğu belli değil mi?

Sayfada belli değil, diyor Nermin Hanım. Bir şey daha soracağım. Kadir'in kulağına ne zaman giriyoruz? Peki ne zaman çıkıyoruz?

Emre sayfayı çeviriyor. Sonraki sahne sabah, kantinde geçiyor ve arada hiçbir satır yok. Dört ses yazmış ama hiçbirini kapatmamış. Okura göre Kadir'in kalbi sabaha kadar çarpıyor olabilir.

Çınlama da fazla geliyor bana, diyor Selim. Çınlama bir patlamadan sonra gelir. Burada patlayan bir şey yok. Yalnızca bir ad söylendi.

Nermin Hanım satırların yanına bir soru işareti koyuyor. Dört ses yazmışsın, diyor, ama hiçbiri bir kulağa bağlanmamış ve hiçbiri bitmiyor. Okur bunları odanın sesi sanacak. Sen ise o odada değil, Kadir'in kafasında olmak istiyorsun.

Öznel ses sayfada bir kulağa aittir; yazar o kulağa nerede girildiğini, orada neyin değiştiğini ve nerede çıkıldığını yazmadıkça okur yalnızca bir efekt listesi görür.

Bu derste ne olacak

Bu derste ses bandının dünyadan bir karaktere geçtiği anlara bakacağız. Kulak çınlamasını ve boğuklaşmayı, nefesi ve kalp atışını konuşacağız. Hatırlanan sesi ve çağrılmadan geri dönen travmatik sesi ayıracağız. Kimsenin duymadığı sesi, yani işitsel halüsinasyonu ele alacağız. Kalabalığın içinden tek bir sesi seçen kulağı ve duyguyla değişen ortamı inceleyeceğiz. Nöbet'in tek öznel gecesini bu gözle yeniden kuracağız. Kimin kulağı, giriş nerede, çıkış nerede, diye soracağız. Bir karakterin duymadığı bir sesi neden ona veremeyeceğimizi de göreceğiz. Beş film ses bandını bir karakterin kafasına taşıyor. Her birinde hangi kulakta olduğumuzu adlandıracağız. Dersin sonunda öznel bir sesi sayfada girişi ve çıkışıyla yazabileceksin.

Sıfır noktası

Kalabalık bir düğünde biri adınızı söyler. Müzik sürer, tabaklar şıngırdar, herkes konuşur. Ama o ad gürültünün içinden size ulaşır. Kulak bir mikrofon gibi her şeyi eşit almaz. Ne dinleyeceğini seçer. Korktuğumuzda kendi nefesimizi duyarız. Kötü bir haber aldığımızda oda bir an uzaklaşır. Bir şarkı yıllar önceki bir mutfağı geri getirir.

Film sesinin büyük kısmı bu seçimi yapmaz. Önceki ders sesi bir haber kanalı olarak ele aldı. Oradaki seslerin hepsi odadaki herkese aynı ulaşıyordu. Mikrofon odanın içinde duruyordu.

Öznel seste mikrofon bir kafanın içine girer. Ses bandı artık odayı vermez. Bir kişinin o odayı nasıl duyduğunu verir. Bazı sesler kısılır, bazıları büyür. Odada olmayan bir ses gelebilir. Kişinin kendi bedeni duyulur hâle gelir.

Bu güçlü bir araçtır ve tehlikesi de gücünden gelir. Seyirci bir kafanın içine girdiğini anlamazsa duyduğunu dünyaya ait sanır. Açılıştaki kalp atışı böyle bir yanılgı kuruyordu. Seyirci kafadan çıkıldığını anlamazsa sonraki sahneyi de içeriden duyar.

Bu yüzden öznel ses senaryoda kendi satırlarını ister. Önce sayfa kulağın sahibini söyler. Sonra o kulağa girişi ve kulaktan çıkışı işaretler. Ses tasarımcısı ve kurgucu efektleri sonra seçer. Hangi anın bir kafanın içinde geçtiğine ise senarist karar verir.

Yeni yazarlar bu kararı çoğu zaman tek bir etiketle geçiştirir. Sahnenin başına ayraç içinde "öznel ses" yazarlar ve gerisini ekibe bırakırlar. Etiket bir niyet bildirir ama bir şey anlatmaz. Hangi sesin kısıldığını, hangisinin büyüdüğünü, bu hâlin ne kadar sürdüğünü söylemez. Okur etiketi görür ve sahneyi yine kendi kulağıyla duyar. İyi bir sayfa etiket yerine değişimin kendisini yazar: koridor uzaklaşır, monitör yaklaşır, bir tıkırtı odayı geri getirir.

Bir de ölçü meselesi var. Nadir kullanılan öznel ses bir olaydır. Her sahneye yayılırsa bir üslup olur ve olay olmaktan çıkar. Nöbet bu ölçüyü en uçtan seçiyor. Filmin tek öznel anı, babanın oğluna yanlış adla seslendiği gece. Film boyunca dünyayı dışarıdan duyan seyirci, o gece bir kez içeri alınıyor.

Peki o gece içeri girdiğimiz kafa kimin? Baba kimi gördüğünü söylemiyor ve film bunu hiç açmıyor. Ama adı duyan biri var. Atölye sahneyi onun kulağından yeniden yazıyor.

Mekanizma

Kulağın sahibi

Atölyede sahne baştan kuruluyor. Gece, oda. Kadir kitap okuyor. Monitör düzenli bipliyor. Koridordan ilaç arabasının gıcırtısı geçiyor, uzaktan bir anons geliyor. Baba gözlerini açıyor ve Kadir'e başka bir adla sesleniyor. Ad söylenene kadar her şey dışarıdan duyuluyor. Ad söylendiği anda ses bandı Kadir'e geçiyor.

Kulağın sahibi böyle seçiliyor. Babanın kimi gördüğünü bilmiyoruz. Ama o adı kimin duyduğunu biliyoruz. Karakterin duygusuna göre değişen ortam buradan doğuyor. Oda aynı oda, monitör aynı monitör. Değişen tek şey Kadir'in onları nasıl duyduğu.

Bu seçimin bir sonucu daha var. Ses bandı babaya geçseydi seyirci babanın kafasına girerdi. O zaman adın kime ait olduğunu da duymayı beklerdi. Kadir'in kulağı ise yalnızca adın çarptığı yeri biliyor. Baba kimi gördüğünü kendine saklıyor, seyirci de onu dışarıdan izlemeye devam ediyor. Kulağın sahibini seçmek, neyin belirsiz kalacağını da seçmek demek.

Kalınlaşan dünya

Ad söylenince koridor geri çekiliyor. Anons hâlâ konuşuyor ama kelimeleri seçilmiyor. İlaç arabasının gıcırtısı bir duvarın ardından geliyor gibi. Kadir'in dünyası bir anda kalınlaşıyor.

Kulak çınlaması boğuklaşmanın en sert biçimidir. İnce, tiz bir ses öbür seslerin üstüne oturur. Bir patlamadan, bir darbeden, bir silah sesinden sonra gelir. Bedenin uğradığı bir saldırıyı anlatır. Selim'in itirazı buradandı. Kadir'e bir saldırı olmadı, bir ad söylendi. Atölye çınlamayı siliyor, boğuklaşmayı tutuyor. Ölçü olayın büyüklüğünden alınıyor.

Bedenin sesi

Emre'nin ilk taslağındaki kalp atışı bir beden sesiydi. Sorun, odada başka bir kalbin de duyulmasıydı. Monitör babanın kalbini sayıyor. Seyirci bu odada iki kalbi birbirinden ayıramaz. Atölye kalbi nefesle değiştiriyor. Koridor geri çekilirken Kadir'in nefesi yakına geliyor. Kulağın içinden duyulur gibi, kısa ve düzensiz. Kadraj Kadir'in yüzünde. Nefesin sahibi de bu yüzden belli.

Beden sesi seçilirken odaya bakmak gerekir. Aynı türden bir ses dünyada da varsa seyirci onu dünyaya verir.

Kulağın tuttuğu ses

Boğuk koridorun içinde tek bir ses net kalıyor: monitörün bipi. Hatta biraz büyüyor. Kadir'in kulağı ona kilitleniyor. Az önce oğlunun adını karıştıran adamın kalbi hâlâ atıyor. Kadir bunu dinliyor. Kadir'in korkusu bu seçimden okunuyor. Kalp atışı yazmaya gerek kalmıyor. Odadaki kalp zaten duyuluyor, yalnızca öne çıkması yetiyor.

Seçici duyma dünyaya ses eklemez. Var olan seslerin arasındaki dengeyi değiştirir. Bu yüzden seyirci onu çoğu zaman fark etmeden kabul eder. Monitör az önce de oradaydı ve kimse onu dinlemiyordu. Şimdi bütün oda onun etrafında dönüyor.

Bellekten gelen ses

Nöbet'te hatırlanan ses bir kapı olarak kullanılıyor. Babanın evinde banyo musluğu akıyor. Suyun altından bir tıraş makinesinin vızıltısı yükseliyor. Banyoda tıraş makinesi yok. Vızıltı geçmişten geliyor ve sahneyi oval aynadaki genç babaya taşıyor. Burada ses bir geri dönüş açıyor.

Hatırlanan ses şimdiki sahnenin içinde de kalabilir. O zaman geçmiş görünmez, yalnızca sesi gelir. Karakter bugünde durur, kulağı dünde kalır.

Travmatik ses, hatırlanan sesin çağrılmadan gelen biçimidir. Karakter onu istemez. Benzer bir ses onu tetikler ve eski olay kulağı ele geçirir. Nöbet bu aracı kullanmıyor ve nedeni öğretici. Baba düştüğünde mutfakta yalnızdı. Kadir camın kırılışını hiç duymadı. Duymadığı bir sesi hatırlayamaz. Travmatik ses ancak karakterin gerçekten duyduğu bir sesten kurulur.

Kimsenin duymadığı ses

Emre atölyeye bir öneriyle geliyor. Son gece, imzadan hemen önce, Kadir koridorda çıkış kapısına bakıyor. Odadan iki tık geliyor, alyansın demire vuruşu. Kadir başını çeviriyor. Koridorun öbür ucunda oda kapısı her zamanki gibi aralık. Kimse çıkmıyor, başka bir ses gelmiyor. Kadir bir süre bakıyor, sonra Figen'in masasına yürüyor.

Selim öneriyi seviyor ama bir bedel görüyor. Seyirci bu tıkırtıyı haftalardır gerçek bir çağrı olarak öğrendi, diyor. Bir kez yalan söyletirsen önceki her tıkırtıyı yeniden tartar.

Nermin Hanım başka bir yerden bakıyor. Bu öneri filmin tek öznel anını ikiye çıkarıyor. İkinci an birinciye bir cevap verir mi, onu sulandırır mı? Önce o anın tek kalmasının ne kazandırdığını yaz, diyor. Sonra ikinciyi tart. Öneri şimdilik masada kalıyor.

Kulaktan çıkış

O gecenin dönüş sesi babadan geliyor. Baba elini kaldırıyor ve alyansını demir korkuluğa vuruyor. Tık, tık. Bu ses film boyunca Kadir'i çağırmanın yoluydu. Tıkırtıyla birlikte koridor geri geliyor. Anonsun kelimeleri yeniden seçiliyor, Kadir'in nefesi uzaklaşıyor. Oda yine herkesin odası. Ama bir soru açık kalıyor. Baba şimdi Kadir'i mi çağırıyor, yoksa adını söylediği öbür adamı mı?

Sayfada giriş de dönüş de birer satırdır. Girişi bir öznellik işareti taşır: "Ad söylenince koridorun sesi Kadir'in kulağında kalınlaşır." Dönüşü de bir satır taşır: "Tık, tık. Oda geri gelir." Arada yazılan her ses o kulağa aittir. Okur bunu sormak zorunda kalmaz.

Filmlerden okuma

Bu filmler kulağa girişin anını farklı yerlere koyuyor. Pi girişi her seferinde aynı tiz sesle ilan ediyor. Seyirci içeride olduğunu hemen biliyor. Amerikan Keskin Nişancı girişi saklıyor. Seyirci savaşı odanın sesi sanıyor ve gerçeği karanlık ekranla öğreniyor. Hafıza girişi hiç ilan etmiyor. Seyirci kendi kulağına güvenmekle Jessica'ya güvenmek arasında kalıyor.

Gel ve Gör ile Ray ölçünün iki ucunda duruyor. Klimov'un filminde kulak yaralanıyor ve dünya kapanıyor. Hackford'un filminde kulak keskinleşiyor ve dünya yeniden açılıyor. Seyirci iki odayı da karakterin duyduğu kadar biliyor. Gel ve Gör'de Glasha'nın sözlerini kaçırıyoruz, çünkü Flyora kaçırıyor. Ray'de cırcır böceğini buluyoruz, çünkü Ray onu arıyor. Bilginin kendisi kulağın hâline bağlanıyor.

Nöbet'in tek gecesi bu ölçülerin en küçüğünü seçiyor. Bir ad söyleniyor, koridor kalınlaşıyor, monitör öne çıkıyor, Kadir'in nefesi yaklaşıyor. Sonra alyansın tıkırtısı odayı geri getiriyor. Bütün öznel bölüm birkaç saniye sürüyor. Film boyunca dışarıda tutulan seyirci için o birkaç saniye, Kadir'in kafasına açılan tek kapı oluyor.

Bu kapının küçüklüğü bir eksiklik sayılmamalı. Pi kapıyı her nöbette açtığı için onu sabitlemek zorunda kalıyor. Nöbet kapıyı bir kez açıyor ve sabit bir işarete ihtiyaç duymuyor. Seyirci hiç beklemediği bir anda içeri alındığı için girişi hemen fark ediyor. Ölçüyü belirleyen, öznel sesin filmde kaç kez kullanılacağı.

Usta katmanı

Kulağın sahibini girişte adlandır. Öznel ses bir kişiye aittir. O kişinin adı girişin yazıldığı satırda geçsin. "Koridorun sesi Kadir'in kulağında kalınlaşır." Okur kimin kafasında olduğunu o satırdan bilir.

Girişi bir olaya bağla. Kulak kendiliğinden değişmez. Bir ad, bir haber, bir patlama onu değiştirir. Tetikleyen olayı girişle aynı satıra ya da hemen önceki satıra koy.

Çıkışı yazmadan sahneyi bitirme. Girişi yazılan ama çıkışı yazılmayan öznel ses sayfanın geri kalanına sızar. Okur sonraki sahneyi de kafanın içinde okur. Dönüşü bir sesle ya da açık bir kesmeyle kapat.

Dönüşü dünyadan seç. En temiz dönüş, sahnenin içinden gelen olağan yükseklikte bir sestir. Bir kapı, bir zil, bir çağrı. Dünyanın kendi sesi kulağı dışarı çeker. Bu ses bir de anlam taşıyorsa dönüş bir cümle gibi okunur.

Kamerayla kulağı ayırabilirsin. Öznel ses görüntünün de öznel olmasını gerektirmez. Kadraj odayı dışarıdan, geniş tutarken ses Kadir'in kafasına girebilir. Seyirci karakteri uzaktan görür ama içeriden duyar. Bu ayrılık hem mesafe hem yakınlık kurar.

Beden sesini odayla karşılaştır. Odada bir kalp monitörü varsa kalp atışı yazma. Rüzgârlı bir sahnede nefes kaybolabilir. Seyircinin sesi doğru kaynağa vermesi için o ses odada tek olmalı.

Çınlamayı olayın büyüklüğüne sakla. Çınlama bir darbenin izidir. Bir sözün ardından çınlama yazarsan söz bir patlama gibi okunur. Bazen istediğin tam budur. Çoğu zaman sahneyi abartır.

Kulağın tuttuğu sesi anlamlı seç. Seçici duymada öne çıkan ses, karakterin neye tutunduğunu söyler. Kadir'in kulağı monitörü tutuyor. Başka bir ses tutsaydı başka bir korku okunurdu.

Ortamı silme, uzaklaştır. Boğuklaşma dünyayı tamamen yok etmez. Koridor hâlâ orada, yalnızca uzak. Ortamdan bir iz kaldığında seyirci dünyanın sürdüğünü ve karakterin ondan koptuğunu birlikte duyar.

Travmatik sesi tanıklığa bağla. Karakter bir sesi ancak gerçekten duyduysa hatırlayabilir. Kadir düşüşü duymadı, ona cam kırığının sesini veremezsin. Geçmişindeki gerçek bir ana sadık kal.

Halüsinasyonda seyircinin yerini seç. Seyirci sesi karakterle birlikte duyarsa onunla birlikte şüphe eder. Duymazsa karakteri dışarıdan izler. Bunlar iki farklı filmdir. Hangisini yazdığını sayfa söylemeli.

Öğretilmiş bir sesi halüsinasyona çevirmenin bedelini hesapla. Seyirci bir sesi gerçek bir çağrı olarak öğrendiyse, onu bir kez yalan söyletmek geçmişi de sarsar. Bunu istiyorsan güçlü bir hamledir. İstemiyorsan yeni bir ses bul.

Önemli repliği boğuk bölgeye koyma. Boğuklaşan seste diyalog kaybolur. Seyircinin duyması gereken bir cümle varsa ya öncesine ya da dönüşten sonrasına yerleştir. Nöbet'te ad boğuklaşmadan önce, temiz sesle söyleniyor.

Değişimi kesmesiz başlat. Öznel ses bir planın içinde, kesme olmadan başladığında seyirci kaymayı bedeninde hisseder. Kesmeyle gelen değişim yeni bir sahne gibi okunabilir. Sayfada girişi bir sahne başlığıyla değil, bir aksiyon satırıyla yaz.

Süreyi kısa tut. Öznel ses uzadıkça seyirci ona alışır ve onu yeni normal sayar. Kısa bir öznel an ise dünyayla arasındaki farkı korur. Gel ve Gör bu alışmayı bilerek kullanıyor. Sen kullanmayacaksan kulaktan erken çık.

Az kullan ya da kapıyı sabitle. Nadir kullanılan öznel sesin her girişi bir olaydır. Sık kullanacaksan girişi hep aynı işaretle yap. Kapıyı bir kez öğrenen seyirci artık yardım beklemez.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Öznel ses dünyanın kendisini değil, karakterin kulağını verir.
• Öznel ses bir kulağa aittir ve sayfa o kulağı adlandırır.
• Girişi bir olay tetikler, çıkışı bir dönüş sesi ya da kesme kapatır.
• Boğuklaşma dünyayı uzaklaştırır; çınlama bir darbenin izidir.
• Beden sesi odadaki benzer seslerle karışmamalıdır.
• Seçici duyma karakterin neye tutunduğunu tek bir sesle söyler.
• Hatırlanan ses geçmişten gelir; bir geri dönüş açabilir ya da bugünde kalabilir.
• Travmatik ses çağrılmadan gelir ve gerçekten duyulmuş bir sese dayanır.
• İşitsel halüsinasyonda seyircinin sesi duyup duymayacağı bir karardır.
• Kamera dışarıda kalırken ses içeri girebilir.
• Nadir öznel ses bir olaydır; sık kullanılacaksa girişi sabit olmalı.
• Önemli replik boğuk bölgeye değil, girişten önceye ya da dönüşten sonraya yazılır.
• Kulağın sahibini seçmek, neyin belirsiz kalacağını da seçmektir.

Sonraki derse köprü

Alyansın tıkırtısından önce bir an var. Baba adı söylüyor ve Kadir cevap vermiyor. Bu ders o anı Kadir'in kulağıyla doldurdu: boğuk bir koridor, öne çıkan bir monitör, yakın bir nefes. Peki hiçbir şey doldurmasaydı? Kadir'in cevapsızlığı sayfaya nasıl yazılır ki okur onu boş bir satır sanmasın? Sonraki ders sessizliği ele alıyor: cevap vermeyen bir karakteri, büyük bir sesin ardından kalan boşluğu ve "sessizlik" kelimesinin sayfada ne zaman yetip ne zaman yetmediğini.