Oyun karakteri

Açılış sahnesi

Bir oyuncu yeni kayda başlıyor. Ekranda yüz seçiliyor, saç rengi seçiliyor, isim kutusu boş duruyor ve imleç yanıp sönüyor. Oyuncu hiçbir şey yazmadan onaylıyor, oyun bu sessizliği bir cevap gibi kabul ediyor ve karakter konuşmadan yola çıkıyor. Tasarım belgesinde bu an için tek satır var: "oyuncu neyse odur."

İlk köyde bir yaşlı kadın elini oyuncunun omzuna koyuyor, "sen kimsin" diye sormuyor; "sonunda geldin" diyor. Karakterin geçmişi burada yazılıyor, kadının repliğinde, oyuncunun boş bıraktığı kutuda değil. Birkaç ekran sonra bir seçim çıkıyor: köylüyü kurtar ya da hazineyi al. Oyuncu köylüyü seçiyor, oyun bunu not ediyor ve üç saat sonra bambaşka bir kasabada biri bu kararı hatırlıyor. Senarist o kasabayı hiç yazmamıştı; kararın kendisi kasabaya yazılmıştı.

Yazı odasında senarist ekrana bakıyor. Elinde iki taslak var: birinde karaktere ad, ses, geçmiş yazılmış; ötekinde yalnız bir isim kutusu ve boş bir yüz var. İkisi de doğru, ama ikisi aynı anda olamıyor. Hangi taslağı seçerse seçsin, oyuncuya devrettiği pay geri alınmıyor; devrettiği kadarını bir daha yazamıyor. İkinci taslağı seçerse, karakterin ilk cümlesini oyuncunun kendi eliyle kurmasını izleyecek.

Ekranın köşesinde kayıt dosyası büyüyor. İçinde diyalog yok, sahne yok, yalnızca seçimlerin bir listesi var. Senarist o listeye bakıyor ve orada kendi yazdığı karakteri değil, oyuncunun oynadığı karakteri görüyor.

Oyun karakterini sen değil, sen ve oyuncu birlikte yazıyorsunuz.

Bu derste ne olacak

Bu ders, karakterin bölünmüş mülkiyetini baştan sona takip ediyor. Önce oyunun karaktere ne dayattığını göreceğiz: yazarın artık tek sahibi olmadığı bir kaynak. Sonra üç temel kuruluşu ayıracağız — önceden tanımlı karakter, sessiz başkarakter ve ikisinin arası — ve sessiz olanla boş olanı birbirine karıştırmamayı öğreneceğiz. Ardından oynanış ile kişilik arasındaki uyumu, karakterin söylediği ile oyuncunun yaptırdığı arasındaki mesafeyi ölçeceğiz. Dallanan kimlikte hangi seçimin hangi özelliği işaretlediğini ve her yolun altında kalması gereken kanon davranışı konuşacağız. Kapanışta kontrol eksenini, oyuncu özgürlüğü ile yazar iddiası arasındaki takası ele alacağız. Örnekler on iki oyunu bu sırayla gezecek ve her biri bir kavramı somutlaştıracak.

Sıfır noktası

Her mecra karakteri yeniden tasarlatır. Kısa film bütçeyi daraltır, dizi arkı zamana yayar, animasyon karakteri çizgiye indirir. Bu ders aynı soruyu son bir kaba soruyor: oyun. Ama burada kabın etkisi öncekilerden farklı bir yerde duruyor. Kısa film süreyi kısıtlıyordu, animasyon biçimi kısıtlıyordu; oyun ise bambaşka bir şeyi kısıtlıyor — yazarın karakter üzerindeki tekelini.

Seksen beşinci derste oyuncu eylemliliğini tanımlarken karakterin kararı kendisinin vermesi gerektiğini söylemiştik. Oyunda bu ilke bir adım daha ileri gidiyor: kararı artık karakter değil, dümeni elinde tutan gerçek bir insan veriyor. Yüz altmışıncı derste dallanan arkın bu kararları bir zaman ekseninde nasıl topladığını görmüştük. Bu ders zaman eksenini bırakıp anlık soruya bakıyor: bu kararı verirken elindeki karakter kim?

Cevap, bu modülün başından beri tekrar eden bir cümleye yaslanıyor: kap, içine konan insanı yeniden tasarlatıyor. Oyunda tasarlatılan şey mülkiyet. Yazarın bir karakter üzerinde uzun metrajda, dizide, hatta kısa filmde sahip olduğu tam iddia burada bölünüyor; bir kısmı oyuncuya devrediliyor. Devir bedava değil — devredilen her pay, yazarın o payı bir daha yazamayacağı anlamına geliyor.

Bunun ilk sonucu bir terim karışıklığı. "Sessiz karakter" ile "boş karakter" günlük dilde birbirinin yerine kullanılıyor, oysa bu ders boyunca ikisini ayrı tutacağız; biri yazılmış bir boşluk, öteki yazılmamış bir eksiklik. İkinci sonuç bir uyum sorunu: karaktere yazılan kişilik ile oyuncuya verilen eylem çelişebiliyor ve bu çelişme metni izleyicinin değil oyuncunun elinde dağıtıyor. Üçüncü sonuç bir sınır sorunu: oyuncu özgürlüğü yükseldikçe yazarın iddiası düşüyor ve bu bir kusur değil, kaptaki fizik kuralı.

Bunun bir tarihsel kökü var, kısaca anmakta fayda var. Masaüstü rol yapma oyunlarında usta anlatıcı benzer bir devri yıllardır yapıyordu; kuralları o yazıyor, kararı oyuncu veriyordu. Dijital oyun bu deviri yalnız ölçeklendirdi: milyonlarca oyuncu aynı devri aynı anda yaşıyor ve her birinin kaydı ayrı bir dosyada tutuluyor. Yazarın işi artık tek bir okuru değil, tek bir kararlar kümesini yönetmek; o kümenin her satırı başka bir oyuncunun elinden çıkıyor.

Dersin geri kalanı bu üç sonucu sırayla açacak — kuruluş, uyum, kontrol — ve her birini on iki oyundan okuyacağız.

Mekanizma

Üç kuruluş: tanımlı, sessiz, arası

Oyun karakteri kurulurken yazarın elinde üç seçenek var ve hepsi aynı sorunun cevabı: bu kimlik nereden geliyor.

Burada oyuncu bir kişiyi yönetiyor, kendini yazmıyor. Kararları önemli olabiliyor ama karakterin kim olduğunu değiştirmiyor; değiştirdiği, o kişinin ne yaptığı.

Sessizlik burada bir eksiklik değil bir davet. Boşluk, oyuncunun dolduracağı bir kap olarak tasarlanıyor; sen bu boşluğa ne koyulabileceğini bilerek yazıyorsun, oyuncu değil.

Üçüncü kuruluş ikisinin arası: karakterin adı ve geçmişi sabit ama iç sesi, ahlaki tercihleri oyuncuya bırakılmış. Bu kuruluş en zor yazılanı, çünkü sabit kalanla değişkeni ayıran çizgiyi her sahnede yeniden çizmen gerekiyor.

Seçim proje başında yapılmıyor gibi görünse de aslında en pahalı erken karardır. Önceden tanımlı karakter yazarken oyuncuya bir kimlik ödünç veriyorsun; sessiz karakter yazarken bir kimlik inşa etmesi için alan bırakıyorsun. İkisi arasında gidip gelmek metnin ortasında oyuncuyu şaşırtıyor, çünkü oyuncu daha ilk saatte hangi sözleşmeye girdiğini öğreniyor ve o sözleşmeyi değiştirmeni beklemiyor.

Sessiz başkarakter boş karakter değildir

Fark küçük görünüyor ama sonucu büyük. Sessiz başkarakterin çevresi konuşuyor: ona nasıl davranıldığı, hangi kapının açıldığı, kimin ona güvendiği. Boş karakterin çevresi de sessiz; ne o konuşuyor ne etrafı, ve oyuncunun eline hiçbir malzeme geçmiyor.

Sınaman şu: karakterin ağzından tek kelime çıkmasa bile, çevresindeki sahneler onun kim olduğuna dair bir iddia taşıyor mu? Taşıyorsa elinde sessiz başkarakter var. Taşımıyorsa elindeki boşluk değil, eksik bir yazım.

Aynı sınama tersinden de çalışıyor. Bir sahne yaz, karakterin tepkisini bilerek boş bırak; sonra o sahneyi bir oyuncuya oynat ve neyi hissettiğini sor. "Hiçbir şey hissetmedim" cevabı, boşluğun kap olmadığını, yalnızca delik olduğunu gösteriyor.

Oynanış uyumu: söz ile eylem çarpıştığında

Merhametli olduğu söylenen bir karaktere yüzlerce düşman öldürtürsen söz ile eylem çarpışıyor; izleyici değil oyuncu bu çelişkiyi doğrudan elinde hissediyor, çünkü çelişkiyi yaratan kendisi. Çözüm eylemi kısıtlamak değil. Çözüm ya kişiliği eylemle örtüşecek şekilde yazmak ya da eylemin sonucunu kişiliğe geri bağlamak — karakter değişsin, dünya ona göre tepki versin.

Uyumsuzluk her zaman kusur değil. Bazı metinler onu bilerek kırıyor ve o kırılmayı temanın kendisi yapıyor. Ama bu bir istisna, varsayılan değil; bilerek kırılmayan uyumsuzluk oyuncuda güvensizlik bırakıyor.

Uyumu erken kurmanın bir yolu var: mekaniği yazmadan önce karakterin ne söylediğini değil, oyuncunun elinde ne yapabildiğini listele. Liste kişilik tasvirinden önce geliyorsa kişiliği mekaniğe göre yazıyorsun demektir; tasvir önce geliyorsa mekaniği kişiliğe göre kısıtlaman gerekiyor. İkisi de geçerli, ama hangisini seçtiğini bilmeden ilerlemek metni ortada bırakıyor.

Dallanan kimlik ve kanon davranış

Yazarın işi burada bütün yolları tek tek yazmak değil. İşi, hangi seçimin hangi kişilik özelliğini işaretlediğine karar vermek. Bir seçenek listesi kurduğunda her seçeneğin altına görünmez bir etiket yaz: bu seçenek cesareti mi işaretliyor, sadakati mi? Etiketsiz seçenek oyuncuya bir şey söylemiyor, yalnız bir kol ayrımı oluyor.

Dallanma sınırsız değil. Bir yerde durması gerekiyor, çünkü sınırsız dallanma bir karakteri değil bir jeneratörü üretiyor. Kanon davranış o sınırı çiziyor: hangi koşulda olursa olsun karakterin asla yapmayacağı ya da her koşulda yapacağı bir şey.

Dallanan ark ile karıştırma: orada zaman içinde biriken bir değişim vardı, burada aynı anda açılan farklı yorumlar var. İkisi bir arada da çalışabiliyor — kimlik dallanırken çekirdek zamana yayılan bir arkla da değişebiliyor — ama bu ikisini aynı sahnede aynı anda kurmaya çalışmak, oyuncunun hangi değişimi izlediğini şaşırtıyor.

Kontrol ekseni: özgürlük yükselirken iddia düşüyor

İkisi aynı anda yüksek olamıyor. Oyuncuya her şeyi bıraktığında elinde net bir karakter kalmıyor; her şeyi kendin yazdığında elinde oyuncu değil izleyici kalıyor. Bu bir kusur değil, seçilmesi gereken bir ayar; projenin neyi vaat ettiğine göre iğneyi bir yöne çekiyorsun.

Sınaman şöyle: projendeki her mekanik için sor, bu mekanik kimliği mi değiştiriyor yoksa yalnız yüzeyi mi? Yüzeyi değiştiren mekanik özgürlük hissi veriyor, yazarın iddiasını yormadan; kimliği değiştiren mekanik gerçek özgürlük veriyor, ama yazarın elindeki payı küçültüyor. İkisini birbirine karıştırmak yaygın bir hata: bir oyun onlarca kozmetik seçenek sunup kimlik üzerinde hiçbir gerçek pay bırakmayabiliyor, oyuncu özgür hissediyor ama hiçbir şeyi gerçekten değiştiremiyor.

Projenin türü ekseni büyük ölçüde belirliyor. Anlatı ağırlıklı bir oyun genellikle yüksek yazar iddiasını seçiyor, açık uçlu bir oyun genellikle yüksek oyuncu özgürlüğünü. Sorun, bir projenin ortasında türünü unutup öteki uca kaymaya çalışmasında; oyuncu bir sözleşmeyle başlıyor ve eksen kayınca o sözleşmenin bozulduğunu hissediyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Sessiz karakterin çevresini yükle. Karakterin kendisi konuşmuyorsa çevresindeki herkesin ona nasıl davrandığını yaz; kimlik oradan geliyor. Bir NPC'nin ona verdiği tepki, senin yazacağın on cümleden daha çok şey söylüyor.

Boşluğu doldurulabilir tasarla. Sessizliği yazmadan önce oyuncunun oraya ne koyabileceğini üç örnekle kendine göster.

Önceden tanımlı karakterde sesi sabitle. Ad, geçmiş ve konuşma tonu baştan yazılıyorsa, hiçbir diyalog seçeneği bu üçünü değiştirmesin. Bu üçü değişirse oyuncu aynı karakteri değil başka birini oynadığını hissediyor.

Arası kuruluşta sınırı çiz. Neyin sabit, neyin oyuncuya ait olduğunu bir tabloya yaz; sahne yazarken o tabloya bak.

Her seçeneğe görünmez etiket koy. Diyalog dalında her seçimin hangi kişilik özelliğini işaretlediğini kendine söyle. Etiketsiz bırakılan seçenek, oyuncunun elinde bir işaret değil rastgele bir tık olarak kalıyor.

Kanon davranışı önce yaz. Karakterin hiçbir koşulda yapmayacağı şeyi, dallanmayı kurmadan önce belirle.

Oynanışı kişilikle sına. Bir mekaniği yazdıktan sonra, o mekaniği oynayan birinin karaktere ne söyleteceğini tahmin et. Tahmin yazdığın kişilikle örtüşmüyorsa mekaniği değil, kişilik tarifini gözden geçir.

Çelişkiyi gizleme, işaretle. Söz ile eylem kaçınılmaz çarpışıyorsa dünyayı buna tepki verecek şekilde kur.

Avatarı gerçekten boşalt. Oyuncu avatarı yazıyorsan isim, geçmiş, ses gibi her kişilik kalemini tek tek kontrol edip çıkar. Geriye kalan tek şey oyuncunun kendi kararları olmalı, senin bıraktığın bir iz değil.

Kimliği çevreye devret. Avatarın kişiliği yoksa dünyanın tarihini, nesnelerini ve mekânlarını o kişiliğin yerine koy.

Kontrol eksenini baştan seç. Projeye başlamadan önce oyuncu özgürlüğü mü, yazar iddiası mı ağır basacak, karar ver.

Eksende geri dönme. Bir kez düşük kontrol seçtiysen ortasında yüksek kontrole kaymayı deneme; oyuncu güvenini kaybediyorsun.

Dallanmayı erken bütçele. Kaç kol açacağını yazmadan önce say; her kol kendi sahnesini ve kendi testini istiyor. Bütçelenmemiş bir kol, yazım sürecinin ortasında ya yarım kalıyor ya da başka bir koldan çalıyor.

Kanonu her kolda tekrar sına. Dallanan her yolun sonunda kanon davranışın hâlâ ayakta olup olmadığını kontrol et.

Diyalog seçeneğini eylemle karşılaştır. Karakterin söylediği ile oyuncunun yaptırdığı iş aynı yöne gitmiyorsa birini değiştir.

Sessiz karakterin bakışını yönet. Kamera ya da karakterin baktığı yön, konuşmadan çok şey söylüyor; onu rastgele bırakma.

Önceden tanımlı karakterin geçmişini damıt. Geçmişin tamamını anlatma; oyuncunun oyun boyunca öğreneceği birkaç kalemi seç. Fazla ayrıntı oyuncunun hatırlamasını değil, unutmasını kolaylaştırıyor.

Oyuncu seçimini kaydet. Bir kararın sonucu ilerleyen sahnelerde geri gelmiyorsa, oyuncu o kararı önemsemeyi bırakıyor.

Kimliği mekanikle test et. Yazdığın karakterin kim olduğunu bir cümleyle söyle, sonra mekaniklerin o cümleyi destekleyip desteklemediğine bak. Cümle ile mekanik örtüşmüyorsa ikisinden biri metnin geri kalanını yanıltıyor demektir.

Kontrol eksenini oyuncuya söyleme, göster. Bu oyunun ne kadarının senin, ne kadarının yazarın elinde olduğunu ilk oynanışla hissettir.

Sessiz karakterin kimlik dosyasını çevreden derle. Diyalog yazmadan önce çevredeki her figürün ona nasıl davrandığını tek bir listede topla; kimlik o listeden okunuyor. Liste boşsa henüz kimliğin yok demektir, yalnız bir taslağın var.

Seçimin sonucunu somut bir sahneyle geri getir. Kararın etkisini yalnız bir istatistikte bırakma; oyuncunun gözüyle görebileceği bir sahneye dönüştür. Sahne yoksa oyuncu kararının unutulduğunu düşünüyor ve bir dahaki seçimini önemsemiyor.

Kanon davranışı bir cümleye yazıp asılı tut. Karakterin çekirdeğini tek cümlede özetle ve dallanmayı kurarken o cümleyi elinin altında tut. Her yeni kol yazarken cümleye geri dön ve kolun onu hâlâ doğruladığını kontrol et.

Kontrol eksenindeki konumunu sahne sahne denetle. Her yeni sahnede projenin oyuncu özgürlüğü mü yazar iddiası mı ağır bastığını kendine sor; kaymayı erken yakala. Sahne sahne denetlenmeyen eksen, metnin ortasında fark edilmeden kayıyor ve oyuncu bunu güvensizlik olarak hissediyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

1. Oyunda yazarın tekeli bölünüyor; bir kısmı oyuncuya geçiyor.
2. Üç kuruluş var: tanımlı karakter, sessiz karakter, ikisinin arası.
3. Sessiz karakter doldurulabilir kap; boş karakter eksik bırakılmış yazım.
4. Sessiz karakterin kimliğini çevresi taşıyor.
5. Oynanış uyumu, sözü ve eylemi aynı yönde tutuyor.
6. Çarpışan söz ve eylem, çelişkiyi oyuncunun eline bırakıyor.
7. Dallanan kimlikte iş, seçimin neyi işaretlediğini belirlemek.
8. Kanon davranış, her seçimde sabit kalan çekirdeği koruyor.
9. Kanonsuz dallanma karakteri değil, jeneratör üretiyor.
10. Kontrol ekseni özgürlükle yazar iddiasını ters orantılı tutuyor.
11. İkisi aynı anda yüksek olamıyor; bu bir tasarım kararı.
12. Diyalog seçenekleri çoğu zaman tonu değiştiriyor, kimliği değil.
13. Avatarda kimlik boşluğunu dünyanın tarihi dolduruyor.
14. Geç geri dönen karar, oyuncuda önemini kaybediyor.
15. Kontrol ekseni proje boyunca sabit kalmalı.
16. Tek cümlelik kimlik tanımını mekanikler sınamalı.

Sonraki derse köprü

Modül yirmi dört burada kapanıyor. Bölüm boyunca karakteri kısa filmde, dizide, oyunda, animasyonda farklı kaplara koyduk; her kapta hangi payın hangi tarafa gittiğini ölçtük. Oyun bu zincirin son halkasıydı ve en pahalı olanıydı, çünkü devrettiği pay geri dönmüyordu. Modül yirmi beş artık anlatmıyor, yaptırıyor: "Karakter Tasarımı Uygulama Laboratuvarı" adıyla açılan bu bölüm, okuduğun her ilkeyi elinle kurmanı istiyor. İlk birim, yirmi beş nokta bir, "Karakter tohumu" — tek cümlelik tanım, görünen özellik, gizli özellik, istek, korku, çelişki ve ilk dramatik durumu tek bir sayfada topluyor. Artık okumaktan yazmaya geçiyorsun.