Oyun anlatı belgesi

Açılış sahnesi

Emre masaya kalın bir deste bırakıyor. Üstünde "NÖBET — OYUN" yazıyor. Emre onu üç gecede yazmış. Nermin Hanım baştan uyarıyor: bu bir deneme, film değişmiyor. Emre geliştirme dosyasındaki tek cümlelik oyun fikrini sayfaya dökmüş. Oyuncu bir gece refakatçisini yönetiyor ve her sabaha kadar babasına neyi söyleyip neyi saklayacağına karar veriyor.

Selim oyunları kurgu masasından çok evdeki ekranından tanıyor. Desteyi karıştırıyor. Son gece üç kez yazılmış, üçü de sahne başlığıyla, aksiyon satırlarıyla tam bir sahne. Birinde Kadir susuyor. Birinde Murat'ın ceketine uzanıyor. Üçüncüsünde yere düşen notu açıp okuyor. Sayfaların altında küçük yönlendirmeler var: "Kadir susarsa sayfa kırk ikiye git." Bazı oklar birbirine dolanmış, bir ok hiçbir sayfaya varmıyor.

Selim üçüncü sürümde duruyor. "Burada Kadir notu okuyor," diyor. "Filmde hiç okumaz."

Emre omuz silkiyor. Oyuncu okumak isterse ne olacak? Ona yasak mı koyacağız? Oyunun bütün işi seçim değil mi?

Nermin Hanım desteyi kapatıyor. Asıl soru bu, diyor. Senaryo sayfası tek bir yolu yazar. Kadir'in okumadığı şeyi yazmaz, yasaklamaya da gerek duymaz. Oyunda ise oyuncu her kapıyı zorlar. Belge hangi kapının hiç açılmayacağını, hangisinin ne zaman açılacağını söylemek zorunda. Üç ayrı son gece yazmak bunu söylemiyor, yalnız desteyi kalınlaştırıyor.

Oyun anlatı belgesi sahneleri sırayla yazmaz; hangi durumda hangi sahnenin açıldığını ve hangisinin hiç açılmadığını yazar.

Bu derste ne olacak

Bu derste Nöbet'ten küçük bir anlatı oyununun belgesini kuracağız. Önce bu belgenin senaryodan nerede ayrıldığına bakacağız. Sonra oyunun dünyasını, oyuncunun rolünü ve hiç değişmeyen ana anlatıyı yazacağız. Gece görevlerini, karakterlerin değişmez davranışlarını ve diyalog sistemini kuracağız. Değişkenleri ve kimin neyi bildiğini tutan işaretleri tanımlayacağız. Dalların nerede toplandığını, sonların hangi koşulla açıldığını göreceğiz. Odadaki nesnelerin nasıl anlattığına ve oynanışın hikâyeyi nasıl taşıdığına bakacağız. Ölümün ve acının oyuncunun eline ne kadar verilebileceğini de tartacağız. Beş anlatı oyunu yol boyunca bize eşlik edecek. Mekânları iki aile evi, bir sınır kapısı, bir gözetleme kulesi ve eski bir polis bilgisayarı.

Sıfır noktası

Senaryo doğrusal bir belgedir. Birinci sayfa filmin başı, son sayfa sonudur. Okur sayfayı çevirdikçe film akar. Yazarın her kararı tek bir sıraya dizilir. Nöbet'te kantin hep tahlil sabahından sonra gelir. Son gece de hep hazırlık haftasından sonra gelir. Seyirci filmi kaç kez izlerse izlesin, Murat'ın kaşığı aynı yerde durur.

Oyunda bu sıra tek başına yetmez. Oyuncu odada dolaşır, bir nesneyi alır ya da almaz. Bir soruya cevap verir ya da susar. Aynı oyunu iki kişi iki farklı sırayla yaşar. Biri ilk gece ilaç torbasını açar, öteki hiç açmaz. Yazar artık bir yol değil, bir yollar kümesi yazar.

Bunun için başka bir belge gerekir. Oyunun anlatısını taşıyan bu belge sahneleri değil, durumları kaydeder. Hangi sahne her oyuncuya açılır? Hangisi yalnız bir koşul tutunca açılır? Oyun neyi hatırlar, neyi unutur? Hangi seçim hangi sona götürür? Bu soruların cevabı sayfa sırasında değil, kurallarda durur.

Belgenin biçimi yapımdan yapıma değişir. Kimi tablo kullanır, kimi akış şeması, kimi düz metin. Tek bir standart yoktur. Ama içerik aşağı yukarı aynı sorulara cevap verir: oyun nerede geçer, oyuncu kimdir ve ne yapar, hikâyenin hangi kısmı sabittir, hangi kısmı oyuncunun elindedir.

Bir kavramı burada hatırlayalım. Bir oyunu tanıtan tek cümle olayı değil, oyuncunun ne yaptığını anlatır. Emre'nin cümlesi de böyle kurulmuş: oyuncu refakatçiyi yönetir ve karar verir. Belge bu cümleyi açar. Yönetmek ne demek, hangi eylemle olur? Karar vermek neyi değiştirir, neyi değiştiremez?

Belge oyunu birlikte kuran herkesin elinden geçebilir: hikâyeyi yazanlar, oyunu kuranlar, replikleri seslendirecekler, her şeyin birbirini tuttuğunu sınayanlar. Her biri belgeye başka bir soruyla gelir. Yazar için soru şudur: oyuncu hangi yoldan gelirse gelsin, karşısına çıkan sahne doğru mu?

Senaryo yazarı için en zor kısım kendi filmini parçalamaktır. Nöbet'in gücü tek bir sıradan geliyor. Oyun o sırayı tümden bozarsa başka bir hikâyeye döner. Hiç bozmazsa oyuncuya pay kalmaz, elinde yalnız sayfa çeviren bir düğme olur. Nerede bozabileceğini, nerede asla bozamayacağını belgenin ilk sayfası söyler.

Mekanizma

Sayfa yerine durumlar

Emre desteyi bir kenara koyup tek sayfayla yeniden başlıyor. Sayfanın üst kısmı şöyle:

NÖBET — OYUN ANLATI BELGESİ (deneme; film değişmiyor)

DÜNYA: Devlet hastanesinin dahiliye katı. Oda, koridor, gece hemşiresinin masası, kantin, arka kapı. Babanın evi oyunda yok.

KURAL: Gece refakatçi sandalyesi tektir. Oda kapısı hiç tam kapanmaz.

OYUNCU: Kadir. Her gece akşam devriyle başlar, sabah devriyle biter.

ANA ANLATI: İlk akşam, tahlil sabahı, kantin, son gece. Bu dört durak her oyunda aynı sırayla gelir.

GÖREVLER: Saat ikideki ilaç. Serumun hızı. Alyans korkuluğa vurunca yatağın başına dönmek.

KARAKTERLER: Murat akşam ve sabah devirde gelir. Gece hemşiresi masasındadır. Baba zil kullanmaz.

DİYALOG: Her konuşmada birkaç kısa seçenek ve her zaman "Sus." Seçenekler cümlenin tamamını değil, niyetini gösterir.

DEĞİŞMEZLER: Kadir ağabeyine hitap etmez. Murat "özür" demez. Gece hemşiresi ağlamaz. Düşüş oynanmaz.

Her satır bir soruyu kapatıyor. Dünya satırı oyuncunun nereye gidebileceğini söylüyor; evi dışarıda bırakmak hazırlık haftasını oyundan çıkarıyor. Kural satırı filmin tek refakatçi kuralını oyunun fiziğine çeviriyor. Kapının hiç tam kapanmaması da bir kural: oyuncu koridordaki konuşmaları duyabilir. Görevler gecenin işleri, ama her biri hikâyeye bağlı. Alyansın sesi oyuncuyu nerede olursa olsun odaya çağırıyor. Diyalog satırı da bir karar: oyuncu Kadir'in ne diyeceğini kelimesi kelimesine değil, niyetiyle seçiyor. "Sus" seçeneği hiç kalkmıyor, çünkü Kadir'in dili çoğu zaman susmak.

Selim "Değişmezler" satırını gösteriyor. Notu okuma sorusu buraya girecek, diyor. Bütün dalların üstünde duran yasaklar burada toplanıyor.

Oyunun hafızası

Emre iki değişken koyuyor. Birincisi YORGUNLUK. Her gece biraz artar. Arka kapıda soğukta geçen birkaç dakika onu biraz düşürür. İkincisi GÜVEN, yani Kadir ile Murat arasındaki ısı. Murat'a boş sandalyeyi ayağıyla göstermek onu artırır. Uzatılan çayı geri çevirmek düşürür.

Değişken ekranda sayı olarak görünmez. Oyuncu onu dünyada okur. YORGUNLUK yükselince Kadir'in kitabının sayfası ilerlemez, gözleri sandalyede kapanır. GÜVEN düşükken Murat devirde kapı kasasından içeri adım atmaz. Değer yükseldikçe omzu kasadan ayrılır ve bir akşam sandalyeye oturur. Belge bu yüzden her değişkenin yanına üç şey yazıyor: neyle değiştiği, nerede göründüğü, hangi sahnenin onu okuduğu. Üçüncüsü en sık unutulan. Hiçbir sahnenin okumadığı bir değişken oyunun hafızasında yer kaplar, ama hikâyeye hiçbir şey söylemez.

Kimin neyi bildiği

Filmin sır kuralı açık. Hastalığı Murat'a üç ay önce babanın kendisi açtı. Kadir'e "yalnızca kontrol" yalanını Murat söyledi. Kadir bilmiyor, kantinde öğreniyor. Emre bu kuralı bayraklara çeviriyor. KADİR BİLİYOR başta hayır. Yalnız kantin onu evete çevirir.

Bir bayrak daha var: ÜÇÜNCÜ KUTU. Ambulansın getirdiği ilaç torbasında Kadir'in tanımadığı bir kutu duruyor. Oyuncu onu açıp bakabilir. Bayrak evete döner. Ama KADİR BİLİYOR yerinden kıpırdamaz. Oyuncu şüphelenir, Kadir hâlâ bilmez. Belge bu iki bilgiyi ayrı tutarak filmin sırrını korur. Bayrakların bir de söyleme yönü var. Oyunun tanıtım cümlesi, babaya neyin söylenip neyin saklanacağını soruyordu. Emre bunu da bayrağa çeviriyor: BABAYA SÖYLENDİ. Düştüğü gün kazan dairesinde olduğunu Kadir filmde yalnız kabul masasında, gece hemşiresine söylüyor. Oyunda oyuncu bunu bir gece babasına da söyleyebilir ya da saklayabilir.

Koşul tutunca

Terlik sabahı belgede böyle duruyor:

TERLİK SABAHI. KOŞUL: KADİR BİLİYOR = evet.

BABA: Ben söyleyecektim.

SEÇENEKLER: "Biliyorum." / Sus. / Terlikleri dizmeyi sürdür.

KOŞUL TUTMAZSA: Baba bir şey söylemez. Kadir terlikleri dizer.

Senaryoda bu sahne tek bir sabahtı. Belgede iki hâli var ve ikisi de yazılı. Bir koşullu satır ise hiç açılmaz. Murat, Kadir'e babanın ne zamandır bildiğini sormaz. Bu soru Murat'ın satırları arasında hiç yok. Kadir aynı soruyu bir akşam sorabilir. Murat'ın cevabı her dalda aynıdır: işi yarına, doktora bırakır ve telefonla çıkar. Belgede bu yasak koşullu satırın içinde değil, karakter sayfasında duruyor. Bir karakterin asla söylemeyeceği şey, söyleyeceklerinden önce yazılır.

Dalların toplandığı yer

Nöbet'in oyunu kantinde toplanıyor. Oyuncu geceleri farklı geçirebilir. Sandalyeyi iter ya da itmez. Kutuyu açar ya da açmaz. Ama her yol öğle kalabalığında aynı masaya varır. Murat'ın kaşığı durur ve bayrak döner. Darboğaz filmin dönüm noktasını korur. Dalların sayısını da sınırlar. Yazar kantinden sonra yalnız değişkenlerin farklı değerlerini taşır, ayrı hikâyeler yazmaz. Sahne aynı kalır ama ağırlığı değişir. Sandalyeyi hiç itmemiş bir oyuncu için "Biliyordum" bir duvar gibi iner. Dördüncü akşam çayı kabul etmiş bir oyuncu içinse bir ihanet gibi.

Sonlar

Emre üç son yazıyor. Birincisinde Kadir koridorda çıkış levhasına bakar, formun başına döner, "Oğlu" der ve imzalar. Ardından taburcu sabahı ve iki lamba gelir. Filmin tek sonu oyunda bu sonlardan biri olur. İkincisinde Murat sabah gelir ve sözünü tutup imzalar. Kadir sandalyede uyumaktadır. Üçüncüsünde form imzasız kalır, gece hemşiresinin masasında ters çevrili durur. Her birinin yanında bir koşul yazıyor: GÜVEN'in ve YORGUNLUK'un hangi değerde olduğu, terlik sabahında ne seçildiği.

Nermin Hanım bir kural ekletiyor. Hiçbir sonda baba ölmez. Sonlar kimin kaldığını değiştirir, babanın kaderini değil. Oyuncunun seçimi bir ölümün cezası olamaz. Filmde Kadir zaten babası düştüğünde yanında olmamanın yükünü taşıyor. Oyun bu yükü bir puana çevirirse oyuncuyu suçlu çıkarır, karakteri değil.

Odadaki nesneler

Odada üç nesne çalışıyor. Yatağın altındaki terlikler: oyuncu onları burunları kapıya dönük dizebilir. Boş sandalyedeki ceket: oyuncu ona bakabilir, ceplerini karıştıramaz. Gece hemşiresinin masasındaki form: oyunun son eylemi ona imza atmak ya da atmamaktır. Ceketten düşen not yerden alınabilir. Ama notun "oku" seçeneği yoktur. Açılıştaki yasak böylece bir nesnenin seçenek listesine yazılır.

Oynanış hikâyeyi taşıyınca

Oyunda zaman, Kadir sandalyeye oturunca akar. Beklemek, nöbetin kendisi. Işık da filmdeki gibi kendiliğinden değişmez. Oyuncu tavan floresanını söndürebilir, oda koridordan sızan ışıkla kalır. Oyuncunun eli neyi yapıyorsa hikâye de onu anlatıyor. Bu örtüşme bozulduğunda oyuncu bir şeyin ters gittiğini hemen hisseder. Kadir'e koridorda koşma düğmesi verilse oyun hızlanır, ama nöbet bir yarışa döner.

Filmlerden okuma

Gone Home'da nesneler, Her Story'de kelimeler sırrı parça parça teslim ediyor. Hikâye her iki oyunda da önceden olup bitmiş; oyuncuya kalan, onu hangi sırayla öğreneceği. Nöbet'in ilk gecelerinde oyuncunun eline geçen pay da bu türden: neyi ne zaman fark edeceği.

Pope'un sınır kapısı ise başka bir yere bakıyor. Orada oyuncu bir ailenin seyrini gerçekten değiştiriyor. Edith Finch'in evi ve Henry'nin telsizi bu değişimin sınırını çiziyor: ölüm ve hastalık oyuncunun elinde değil, yalnız ona tanıklık etme biçimi elinde. Nöbet'in belgesi bu iki uç arasında duruyor.

Usta katmanı

Önce değişmezleri yaz. Belgenin ilk sayfası dalları değil, hiçbir dalda bozulmayacak kuralları taşır. Nöbet'te bu liste filmin kanonundan çıkıyor. Dallar sonra bu listeye çarparak sınanır. Bir dal bir değişmezi deliyorsa dal düzeltilir, liste değil.

Her değişkene dünyada bir yüz ver. Oyuncu sayıyı görmez, sonucu görür. Değişken hiçbir sahnede okunmuyorsa ya fazladır ya da yanlış yerdedir. YORGUNLUK'un yüzü ilerlemeyen kitap sayfası.

Bayrakları sırlardan say, sahnelerden değil. Her sahneye bir bayrak koyan belge şişer. Her sır, ona kimin sahip olduğunu tutan bir bayrak ister. Nöbet'in sırları azdır, bayrakları da az olmalı.

Oyuncunun bilgisini karakterin bilgisinden ayır. İkisi aynı bayrakta tutulursa ya karakter erken öğrenir ya da oyuncu kandırılmış hisseder. Ayrı tutulursa aradaki açıklık bir gerilim kaynağı olur. Oyuncu Kadir'den çok bildiği gecelerde onun sessizliğini başka türlü okur.

Koşullu satırın yanına varsayılanı yaz. Koşul tutmazsa sahne ne yapacak? Boş kalırsa oyuncu bir delik görür. Terlik sabahının varsayılanı sessiz bir dizme.

Dalları darboğazdan sonra çoğaltma. Darboğaz dalları toplar. Sonrasında ayrı hikâyeler açmak bütçeyi patlatır. Değerleri taşı, sahneleri değil.

Sonları birbirinin cezası yapma. Bir sona "kötü son" adı koyarsan oyuncu öteki sonların ödül olduğunu öğrenir. Her sonun kendi bedeli olsun. Emre'nin üç sonunda kimse kazanmıyor. Yalnız kalan kişi değişiyor.

Ölümü ve acıyı başarısızlığa bağlama. Bir kayıp, oyuncunun hatasının sonucu olarak gelirse hikâye bir puan tablosuna döner. Yas da bir puan olur. Nöbet'te Kadir'in suçluluğu zaten var. Oyun ona yenisini eklememeli.

Filmin sonunu oyunun en iyi sonu sayma. Filmde son, alternatifi olmadığı için güçlü. Oyunda ise oyuncunun almadığı yollardan güç alır. "Oğlu" kelimesi, imzasız formu görmüş bir oyuncuda başka ağırlık taşır. İki güç başka türdendir.

Seçenek listesine susmayı ekle. Konuşkan bir karakter için susmak bir boşluktur. Az konuşan bir karakter için en dolu cevaptır. Kadir'in diyalog sisteminde susmak her konuşmada bir seçenek.

Görevleri hikâyeden türet. Saat ikideki ilaç bir iş listesi maddesi gibi görünür. Ama filmdeki ilaç kâğıdından geliyor ve Murat'la ilk sürtüşmeyi taşıyor. Hikâyeye bağlanmayan görev oyuncuya ev ödevi gibi gelir.

Kanon davranışı karakter sayfasına yaz. Oyuncu ne seçerse seçsin değişmeyen davranış budur. Murat'ın iş dili, babanın zil yerine alyansı, gece hemşiresinin hastalara adıyla seslenmesi. Bunlar her dalda aynı kalır. Dallar karakterin ne yaptığını değiştirir, kim olduğunu değiştirmez.

Nesneye iki okuma ver. Dikkatsiz oyuncu için üçüncü kutu bir ilaç kutusudur. Dikkatli oyuncu için bir sorudur. İki okuma da oyunu bozmamalı. Kutuyu hiç açmayan oyuncu kantinde eksik bir şey yaşamaz, yalnız başka bir şey yaşar.

Belgeyi bir okura oynat. Birine belgeyi ver, bir yol seçsin ve sahneleri sıralasın. Takıldığı yer, belgenin henüz cevap vermediği yerdir. Bir de şunu sor: hangi seçimi yaparken bir şey hissetti? Hiçbir şey hissetmediği seçim belgeden çıkabilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Oyun anlatı belgesi sahneleri sırayla değil, durumlar ve koşullar olarak yazar.
• İlk sayfa dünyayı, oyuncu rolünü, sabit ana anlatıyı, görevleri ve değişmezleri taşır.
• Durum değişkeni oyunun hafızasıdır; sayıyla değil dünyadaki sonucuyla okunur.
• Bilgi bayrağı kimin neyi bildiğini tutar; oyuncunun bilgisi karakterinkinden ayrı izlenir.
• Koşullu satır yalnız koşul tutunca oynanır; varsayılan hâli yanına yazılır.
• Darboğaz dalları sabit bir sahnede toplar ve hikâyenin dönüm noktasını korur.
• Son koşulu her sonu açan bileşimdir; sonlar birbirinin cezası olmaz.
• Çevresel anlatı hikâyeyi oyuncunun bulduğu nesnelere bırakır.
• Oynanış hikâyeyi taşır; ölüm ve acı oyuncunun başarısızlığına bağlanmaz.
• Filmin sonu oyunda sonlardan biridir ve gücünü oyuncunun almadığı yollardan alır.
• Diyalog sisteminde susmak da bir seçenektir; az konuşan karakterde en dolu cevap odur.

Sonraki derse köprü

Nöbet'in geliştirme dosyası burada kapanıyor: karttan logline'a, tretmandan sahne kartlarına, dizi dosyasından oyun belgesine. Her belge aynı uzun filmi başka bir okura, başka bir biçimde anlattı. Şimdi Emre'nin çekmecesindeki eski kısa film taslakları masaya dönüyor: otogar, berber dükkânı. Nöbet'in tek bir gecesi kendi başına bir kısa film olabilir mi? Yoksa kısa film uzun bir filmin küçültülmüş hâli değil, tek bir değişimin filmi mi? Sonraki ders kısa filmin doğasını ele alıyor.