Olay örgüsü boşluğu

Açılış sahnesi

Leyla'nın arkadaşı Meltem taslağı iki günde okumuş. Atölyeye geliyor, masaya bir kâğıt bırakıyor. Kâğıtta iki soru yazılı.

Birinci soru: Kadir bakkalın numarasını nasıl buldu? Defterde yalnızca parçalanmış bir yaprağın köşesinde bir yer adı var. O kasabanın hangi bakkalını, hangi rehberden aradı? Bugün kim telefon rehberi kullanıyor?

İkinci soru: kantinde amcanın adını ilk kez telaffuz eden Murat oluyor. Ama ondan önce, hastanedeki bütün o gecelerde, babası uykusunda o ismi sayıklarken, Murat neden hiçbir şey demedi? Kardeşine neden söylemedi?

Emre iki soruyu okuyor. Birincisine bir cevap bulmaya çalışıyor, bulamıyor. İkincisine bir cevabı var ama sayfada değil, kafasında: Murat konuşmak istemiyordu. Meltem başını sallıyor. Senin kafandaki cevap seyircinin kafasına geçmiyor, diyor.

Nermin Hanım kâğıdı alıp bir başlık yazıyor: boşluklar. Sonra Emre'ye bir soru soruyor. Bu soruları seyirci film sırasında mı sorar, yoksa eve dönerken mi? Emre düşünüyor. Birincisini belki eve dönerken. İkincisini belki hiç. Nermin Hanım gülümsüyor. İkisini de kapatmak zorundasın, diyor. Ama ikisini aynı biçimde değil.

Bir olay örgüsü boşluğu, hikâyenin kendi mantığıyla açıklanamayan bir sıçramadır; yazarın kafasındaki açıklama yetmez, boşluk ya sayfada kapatılmalı ya da seyircinin sormayacağı kadar küçültülmelidir.

Bu derste ne olacak

Bu derste olay örgüsündeki boşlukları tanımayı ve kapatmayı inceleyeceğiz. Sebebi olmayan sonuçları göreceğiz. Bir karakterin bilemeyeceği bir şeyi bilmesini ve açıklanmamış bir beceriyi konuşacağız. Dünyanın kendi kurallarıyla çelişen olaylara ve unutulan tehditlere bakacağız. Karakterlerin mantıksız davranışlarını ve zaman ile mekân hatalarını ele alacağız. Meltem'in iki sorusunu Nöbet'e uygulayıp iki boşluğu kapatacağız. Ardından beş filmde tartışılan boşlukları ve yazarların onlara karşı aldığı önlemleri okuyacağız: kapatılmış bir şehre açıklamasız dönen bir kahramandan, zaman yolculuğunu anlatmayı reddeden bir adama kadar. Her örnekte boşluğun film sırasında mı, sonra mı fark edildiğine bakacağız.

Sıfır noktası

Sözlükteki nedensellik kontrolü, zinciri baştan sona tarayarak kopuk halkayı bulma yöntemiydi. Sözlükteki affedilen ve affedilmeyen tutarsızlık ise seyircinin görmezden geldiği hatalar ile metni bitiren hatalar arasındaki ayrımdı. Kuralı yazar rahatlasın diye esnetmek de sözlükte kolaylık kırılması adını almıştı. Bu derste bu üç kavramı bir teşhis çantasına koyuyoruz.

Olay örgüsü boşluğu bir yazarın göremediği yerdir. Yazar hikâyeyi bildiği için boşluğun üstünden farkında olmadan atlar. Kafasındaki bilgi sayfadaki eksikliği doldurur. Seyirci ise yalnızca sayfadakini bilir. Yazarın kafasındaki köprü ona görünmez. Bu yüzden boşlukları bulmanın en iyi yolu, hikâyeyi hiç bilmeyen birine okutmaktır.

Boşlukların bir kısmı küçüktür ve seyirci onları film sırasında fark etmez. Bir bardağın yeri değişir, bir kıyafetin rengi bir sahnede farklı görünür. Bunlar affedilen tutarsızlıklardır. Ama bazı boşluklar hikâyenin omurgasına dokunur. Bir karakter bilmemesi gereken bir şeyi bilir. Bir tehdit bir sahnede kurulur ve sonra unutulur. Bir kahraman hiç öğrenmediği bir beceriyle kurtulur. Bu boşluklar seyircinin filme duyduğu güveni sarsar.

Bir boşluğun ağırlığını ölçmek için iki soru sorulabilir. Birincisi: seyirci bu boşluğu film sırasında mı fark eder, yoksa sonra mı? Film sırasında fark edilen bir boşluk, seyirciyi hikâyeden koparır. Sonradan fark edilen bir boşluk ise filmin hatırasını zedeler. İkincisi: boşluk bir karakterin kararını mı, yoksa yalnızca bir ayrıntıyı mı etkiliyor? Karar etkileniyorsa boşluk büyüktür.

Meltem'in iki sorusu farklı ağırlıktaydı. Bakkal numarası bir ayrıntı, ama Kadir'in finaldeki en önemli eyleminin temeli. Murat'ın sessizliği ise bir karakterin mantığı, ve o mantık sayfada yoktu.

Boşlukları kapatmanın da bir ekonomisi var. Her boşluk uzun bir açıklama sahnesi isterse film ağırlaşır ve seyirci bir ders dinliyormuş gibi hisseder. En iyi yamalar küçüktür: bir nesne, bir cümle, bir bakış. Yazar boşluğu kapatırken filmin ritmini de korumak zorundadır.

Mekanizma

Boşluğun adı

Nöbet'in iki boşluğu var. Biri bilgi boşluğu: bakkala giden yol. Öteki davranış boşluğu: Murat'ın neden sustuğu. Emre ikisini ayrı ayrı ele alıyor. Çünkü bilgi boşluğu bir nesneyle, davranış boşluğu ise bir gerekçeyle kapanır.

Emre Nöbet'i sebepsiz sonuçlar için tarıyor. Her büyük olayın yanına bir "çünkü" yazıyor. Kadir imzalıyor, çünkü notu okudu. Not düştü, çünkü Murat cebine koymuştu. Kardeşler barışıyor, çünkü fotoğraf açıldı. Kuzen geliyor, çünkü Kadir aradı. Kadir aradı, çünkü numarayı buldu. Numarayı buldu, çünkü... Emre duruyor. Burada zincir kopuyor.

Bilgi ve beceri

Kadir'in bakkalın numarasını bilmesi imkânsız bilgiye yakın. Bir kasaba adından bir bakkala giden yol sayfada yok. Emre bir çözüm buluyor. Babanın defterinin arka kapağının içinde, eski bir kalemle yazılmış kısa bir numara listesi var. Hepsi yıllar önce kullanılmış. Birinin yanında yalnızca kasabanın adı ve "bakkal" kelimesi yazılı. Kadir listeyi görüyor. Babanın bu numarayı neden sakladığını bilmiyor. Belki bir zamanlar aramıştı, belki hiç aramadı. Seyirci de bilmiyor. Ama numara artık bir yerden geliyor ve yeni bir soru açıyor.

Nöbet'te Kadir'in bütün becerileri kurulmuş: tamir, sabır, elleriyle çalışmak. Tıraş sahnesinde elleri güvenli, çünkü seyirci onun ellerini bütün film boyunca iş başında gördü. Emre bir an Kadir'in hastanede bir tıbbi cihazı onardığı bir sahne düşünüyor. Ama Kadir bir bakım ustası, bir tıp teknisyeni değil. Bu beceri açıklanmamış olurdu. Emre sahneyi yazmıyor.

Kolaylık kırılması burada da tehlike. Bir dünya kuralı, yazarın işine yaradığı için esnetilirse, seyirci o kuralın ne kadar sağlam olduğunu sorgular. Nöbet'in dünyası gerçekçi. Bir hastanenin kuralları, ziyaret saatleri, taburcu işlemleri. Emre bu kuralları tablosunda izlemişti. Gece imzalanan kâğıt, sabah yapılan çıkış.

Tehdit ve davranış

Nöbet'in tehdidi Serkan'ın notundaki "günler". Bu tehdit unutuldu mu? Emre kontrol ediyor. Hastanede not. Evde babanın yavaşlaması. Kuzenin gecikmesi karşısında saatine bakış. Son karede karanlıkta tıkırdayan saat. Tehdit film boyunca taşınıyor ve son karede bile orada. Unutulmamış.

Murat'ın sessizliği mantıksız bir davranış gibi görünüyordu. Babası bir ismi sayıklıyor, Murat o ismi biliyor, ama kardeşine söylemiyor. Emre'nin kafasındaki cevap doğru: Murat konuşmak istemiyordu. Ama sayfada bunun bir gerekçesi yoktu. Emre bir cümle ekliyor. Kantinde Kadir ismi sorduğunda Murat önce susuyor, sonra söylüyor ve bir cümle ekliyor: "Evde adı geçmezdi." Bu cümle Murat'ın sessizliğini bir ailenin kuralına bağlıyor. Murat mantıksız değil, o kurala sadık.

Zaman ve mekân hataları da bir boşluk türü. Sözlükteki devamlılık tablosu bu hataları yakalamak için kurulmuştu. Emre'nin tablosu izin günlerini, otobüs süresini ve mevsimi düzeltmişti. Meltem'in okuması tablonun bulamadığı iki boşluğu buldu: biri bir nesnede, biri bir insanda.

Bakkal numarasının kaynağı bir eve dönüş sorusuydu. Seyirci kuzenin gelişinin duygusuna kapıldığı için o anda sormazdı. Ama evde, filmi düşünürken sorardı. Ve cevabı bulamayınca, filmin en sıcak sahnesi zihninde biraz soğurdu. Nermin Hanım bu yüzden iki boşluğun ikisini de kapatmak istedi. Biri film sırasında, öteki film sonrasında seyirciyi rahatsız ederdi.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Taslağını hikâyeyi bilmeyen birine okut. Yazar kendi boşluklarını göremez. Taze bir okuyucu, iki günde yazarın iki ayda göremediğini bulur.

Her büyük olayın yanına bir "çünkü" yaz. Zinciri baştan sona tara. Çünkü yazamadığın yer bir boşluktur.

Kafandaki cevabı sayfaya taşı. Bir boşluğun cevabını biliyorsan ama sayfada yoksa, boşluk hâlâ oradadır.

Bilgi boşluğunu bir nesneyle kapat. Bir karakter bir şeyi biliyorsa, o bilgi bir eşyadan, bir tanıktan ya da görülmüş bir sahneden gelsin.

Davranış boşluğunu bir gerekçeyle kapat. Bir karakter beklenmedik davranıyorsa, bir cümle, bir kural ya da bir yara onu açıklasın.

Kapatırken yeni bir soru aç. İyi bir yama yalnızca bir boşluğu doldurmaz, hikâyeye yeni bir derinlik de ekler. Defterin arka kapağındaki numara gibi.

Becerileri erken kur. Finalde kullanılacak her yetenek, filmin ilk yarısında görünmeli.

Tehditleri izle. Kurduğun her tehdidin film boyunca nerede olduğunu yaz. Kaybolan bir tehdit bir boşluktur.

Dünya kurallarını bir listeye yaz. Filminin dünyasının kurallarını ayrı bir sayfada tut ve her sahneyi bu kurallara karşı oku.

Boşluğun ağırlığını ölç. Bir boşluk karakterin kararını etkiliyorsa büyüktür. Yalnızca bir ayrıntıyı etkiliyorsa küçük olabilir.

Kapatamadığın boşluğu sahiplen. Bazı boşluklar kapatılamaz. O zaman bir karakterin ağzından, boşluğun bilindiğini ve önemli olmadığını seyirciye sezdir.

Yamayı küçük tut. Bir boşluğu kapatmak için uzun bir açıklama sahnesi yazma. Bir nesne, bir cümle ya da bir bakış çoğu zaman yeter.

Yamanın izini sil. Kapatma cümlesi bir açıklama gibi değil, karakterin doğal konuşması gibi durmalı. "Evde adı geçmezdi" bir bilgi değil, bir ailenin sesi.

Boşluk listesi tut. Her okumadan sonra bulunan boşlukları bir listeye yaz ve her birinin yanına nasıl kapattığını not et.

Tür beklentisini hesaba kat. Bilimkurgu seyircisi kurallara, polisiye seyircisi ipuçlarına, dram seyircisi davranışlara daha dikkatli bakar.

Karakterin mesleğine sadık kal. Bir uzman, uzmanlığına aykırı davrandığında seyirci bunu hemen fark eder. Hata yaptıracaksan, o hatanın yorgunluktan, korkudan ya da bir duygudan doğduğunu göster.

Açıklamayı hikâyenin ihtiyacıyla sınırla. Seyirciye bir dünyanın bütün kurallarını değil, yalnızca hikâyenin kullandığı kuralları öğret. Fazlası bir ders gibi durur.

Boşluğu kapattıktan sonra zinciri yeniden oku. Bir yama bazen başka bir yerde yeni bir boşluk açar. Defterdeki numara, babanın neden aramadığı sorusunu doğurur. Bu yeni soru bir boşluk mu, bir derinlik mi, karar ver.

Eve dönüş sorusunu dinle. Filmin bittiğinde seyircinin soracağı soruyu tahmin et. Bu soruya sayfada bir cevap var mı?

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Olay örgüsü boşluğu hikâyenin kendi mantığıyla açıklanamayan bir sıçramadır.
• Yazarın kafasındaki açıklama sayfaya geçmezse boşluk kalır.
• Sebepsiz sonuç bir çünkü zinciriyle bulunur.
• İmkânsız bilgi bir kaynakla, açıklanmayan beceri erken bir kurulumla kapatılır.
• Unutulan tehdit film boyunca izlenerek önlenir.
• Mantıksız davranış bir gerekçeyle açıklanır.
• Eve dönüş sorusu film sırasında değil, sonra sorulur.
• Bilgi boşluğu bir nesneyle, davranış boşluğu bir gerekçeyle kapanır.
• İyi bir yama yeni bir soru da açabilir.
• Kapatılamayan boşluk sahiplenilebilir.
• En iyi yama küçüktür ve filmin ritmini bozmaz.
• Taze bir okuyucu, yazarın göremediği boşluğu en hızlı bulur.
• Uzman karakterin hatası bir nedene bağlanmalıdır.
• Seyirciye yalnızca hikâyenin kullandığı kurallar öğretilir.

Sonraki derse köprü

Meltem kâğıdın arkasına bir üçüncü not daha yazmış. Kadir filmin büyük bölümünde bekliyor, diye yazıyor. Murat notu saklıyor, Serkan notu yazıyor, Figen dosyayı teslim ediyor, kuzen yola çıkıyor. Kadir ise çoğu zaman bir sandalyede oturuyor. Olaylar hep ona oluyor. Emre notu okuyunca ilk kez gerçekten endişeleniyor. Nermin Hanım notu masanın ortasına koyuyor ve bunun bir boşluktan daha büyük bir sorun olabileceğini söylüyor. Sonraki ders pasif başkarakteri inceliyor.