Okur beklentisi ve bağımsız eser

Açılış sahnesi

Masada Emre'nin senaryosunun ilk sayfaları duruyor. Bu kez sayfaları atölyeden biri okumuyor. Selim'in kurgu odasında çalışan Esin, CİLTÇİ'yi hiç açmamış. Emre ondan senaryoyu romanı hiç duymamış biri gibi okumasını istedi.

Esin ilk sahneyi sesli okuyor. Atölye karanlık. Ak saçlı bir usta ocağın önünden doğruluyor, kameraya dönüyor ve romanın açılış cümlesini söylüyor. Arkasında tutkal kabı tütüyor.

Esin kalemi kaldırıyor. «Bu adam kime konuşuyor? Bana mı?»

«Okura,» diyor Emre. «Romanda hep öyle konuşur.»

«Ama ben okur değilim.» Esin kalemin ucunu «forma» kelimesinin altına götürüyor. «Bir de bu ne demek?»

Burcu araya giriyor. Romanı okuyan herkesin o cümleyi beklediğini söylüyor. Kitabın adı anılınca akla ilk o satır geliyor.

Esin sayfayı çeviriyor. İkinci sahnede kamera rafların önünden ağır ağır geçiyor. Raflardan birinde CİLTÇİ'nin kendi kapağı duruyor. Esin onu fark etmiyor bile. Emre fark etmediğini görüyor, bir şey demiyor.

Nermin Hanım ilk sayfayı masanın ortasına çekiyor. «Esin daha ilk sahnede filmin dışına çıktı,» diyor. «Romanı okuyan biri belki tam o cümlede filmin içine girdi. Bu sayfa ikisine birden yazılabilir mi?»

Uyarlama kaynağın okuruna bir şey borçludur ama yalnız ona yazılmaz; okuru selamlayan her an, kitabı hiç açmamış seyircinin önünde de bir iş görmek zorundadır.

Bu derste ne olacak

CİLTÇİ'nin son masasında iki seyirciyi aynı salona oturtacağız: romanı okumuş olanı ve hiç okumamış olanı. Önce okurun salona neyle geldiğini çıkaracağız. Vecdi'yi, iki katlı atölyeyi, son sayfadaki yanlış adı. Sonra filmin, okurun kitaptan getirdiği bilgiyi nerede sessizce varsaydığını bulacağız. Romanı bilenlere yapılan küçük ikramları tartacağız. Hangisinin hikâyeyi bir an durdurduğunu Esin'in okumasıyla ölçeceğiz. En sonda romanın son sahnesini filmin kendi sonu olarak kuracağız. Romanın bıraktığı açıklık bozulmayacak; Esin de son sayfayı okuyup kendi hükmünü verecek. Filmlerde bir vampir, uçan bir oğlan, bir galaksi rehberi, sanal bir otel ve fareye dönüşen bir çocuk var.

Sıfır noktası

Bir romanın uyarlaması salona iki ayrı seyirci çağırır. Biri romanı okumuştur. Salona bir hafızayla gelir. Karakterlerin yüzünü kafasında kurmuş, sevdiği sahneleri seçmiş, bazı cümleleri ezberlemiştir. Öteki romanın adını belki ilk kez afişte görmüştür. Elinde yalnız filmin ona vereceği şeyler olacak.

Okurun beklentisi birkaç parçadan oluşur. Karakterler, yerler, sahneler, cümleler, bazen küçük bir nesne. Okur bunları perdede arar. Bulamadığında kendini aldatılmış hissedebilir. Bulduğunda ise bir tanıma sevinci yaşar.

Uyarlamacı bu sevinci küçümsememeli. Kaynağı sevenler filmin ilk ve en sadık seyircisidir. Ama tanıma sevinci bir bedel de taşıyabilir. Okura yapılan her selam, okumamış seyircinin önünde bir boşluk açabilir. Okur gülümserken o seyirci neye gülümsendiğini anlamaz. Bir an hikâyenin dışında kalır.

Okurun beklediği yalnız sahneler de değildir. Bir his de bekler. CİLTÇİ'nin okuru kitabı kapattığında Vecdi'ye karşı tuhaf bir şefkat ve tedirginlik duymuştu. Filmden de aynı şeyi umacak. O his bir sahnenin varlığına bağlı değil, sahnelerin sırasına ve ağırlığına bağlı. Beklenen bütün anları perdeye koyan bir film, o hissi yine de kaçırabilir. Tersine, okurun aradığı birkaç anı atan bir film onu koruyabilir.

Burada iki uç tehlike var. Okuru unutan film, kaynağın kimliğini kaybedebilir. Okura oynayan film ise bir hatırlatma listesine döner. Sahneler hikâyeyi değil kitabı anlatmaya başlar. İyi uyarlama bu ikisinin arasında yürür.

Ölçü de buradan çıkıyor. Film, kaynak hiç yazılmamış olsa da ayakta durmalı. Her sahne yalnız filmin verdiği bilgiyle anlaşılmalı. Okurun hafızası ona ek bir katman verir; filmin temelini taşımaz.

Çoğu zaman gözden kaçan bir nokta da var. Okurun beklentisi her zaman kitaptan gelmez. Bazen eski bir uyarlamadan, bir afişten, bir kapak resminden gelir. Uyarlamacı hangi beklentinin gerçekten kaynağa ait olduğunu ayırmak zorundadır.

En zor okur ise uyarlamacının kendisidir. Emre CİLTÇİ'yi çok seviyor. Kitabın en iyi bildiği okuru da o. Senaryonun ilk sayfasına giren her selam, aslında Emre'nin kendi okurluğuna bir hediyeydi. Esin'in okuması bu hediyelerin kime yaradığını görünür kıldı.

Mekanizma

Okurun listesi

Nermin Hanım Emre'den romanı okumuş birinin salonda neyi arayacağını yazmasını istiyor. Liste hızla uzuyor. Vecdi'nin süslü sesi. Alt katta atölye, üst katta ev. Sırta basılan gizli işaret. Romanın açılış cümlesi. Son sayfada çırağa söylenen yanlış ad. Esin'in listesi boş. O salona yalnız bir bilet ve biraz merakla gelecek.

Listenin en başında bir insan duruyor.

Okur Vecdi'yi yüzünden tanımıyor. Roman onun yüzüne pek durmuyor. Okur onu konuşmasından, gururundan ve elinden tanıyor. Ama Emre'nin filmi Vecdi'nin süslü anlatımının çoğunu bıraktı. O zaman okur onu ilk sahnede neyle tanıyacak?

Burcu romanın atölye betimini açıyor. Vecdi orada aletlerini hep aynı düzende sayıyor. Mühre başta gelir, bıçak onu izler, raflar sona kalır. Emre'nin yeni açılışında Vecdi tek söz söylemiyor. Tezgâhı siliyor, mühreyi ve bıçağı aynı sırayla diziyor, rafları gözden geçiriyor. Okur betimi tanıyor. Esin ise titiz, yaşlı bir ustanın sabahını görüyor. İkisi de aynı adamla tanışıyor.

İki kat

Burcu bir yapım sorusu getiriyor. Stüdyoda tek katlı bir set kurmak daha ucuz olur. Üst kat çıkarılabilir mi?

Emre önce okurlardan söz ediyor. Herkes o merdiveni bilir. Nermin Hanım bunun yetmediğini söylüyor. Okur merdiveni neden hatırlıyor? Selim cevabı biliyor. Lâle'nin fotoğrafı yukarıda, Gülşah'ın tezgâhı aşağıda. Vecdi yukarıda fotoğrafa söylediği hükmü kızın duyacağı yerde söylüyor. Merdiven sözü aşağı taşıyan bir yol.

Atölyenin deneme kararı şöyle: sokak çarşının herhangi bir arka sokağı olabilir. Vitrin değişebilir, tabela değişebilir. İki kat ve aradaki merdiven kalır. Okurun aradığı mekân bir adres değil, bir düzen.

Sessiz varsayım

Esin'in kalemi ilk sayfada «forma»da durmuştu. Sayfalar ilerledikçe başka yerlerde de duruyor.

Forma kelimesi açıklanmadan geçiyor. Sırttaki işaret yakın planda görünüyor ama Esin onu bir dükkân damgası sanıyor. Okur ise onun Vecdi'nin kimseye göstermediği imzası olduğunu biliyor. Emre'nin en çok korktuğu yer ise son sahnedeki ad. Orada kalem durmuyor. Esin ortalarda «Kapanmıyor, Lâle» satırını okumuş, fotoğrafı da görmüş. Bu varsayımın borcu filmin içinde çoktan ödenmiş.

Emre önce açıklayıcı bir replik deniyor. Vecdi Gülşah'a formanın ne olduğunu anlatıyor. Selim başını sallıyor: usta bunu çırağına ilk gün söylerdi, ama bu kadar uzun değil. Çözüm başka yerden geliyor. Dikiş sabahı filmin başına çekiliyor. Kamera büyük bir kâğıdın katlanışını izliyor; katlar üst üste biniyor, iğne sırttan geçiyor. Söz ancak ondan sonra geliyor: «Forma forma.» Kelime nesneden sonra geldiği için açıklamaya gerek kalmıyor.

İşaret için de aynı yol. Vecdi damgayı basmadan önce omzunun üstünden Gülşah'a bakıyor. Kız işine eğilmiş. Vecdi damgayı ancak o zaman basıyor. Gizlilik bir cümleyle değil bir bakışla öğretiliyor.

Okura ikram

Emre'nin kenar notlarında bir liste daha var. Romanın kapağı rafta. Romanın yazarı, kitabını ciltletmeye gelen bir müşteri olarak bir an görünüyor. Celâl'in romandaki uzun sabah duası bir kez, ilk sabah, olduğu gibi söyleniyor.

Nermin Hanım hiçbirinin üstünü çizmiyor. Her birine yalnız bir soru soruyor: bu an Esin için ne yapıyor? Raftaki kapak hiçbir şey yapmıyor. Esin onu görmedi bile. Selim yine de çıkarılmasını istiyor. Kapağı fark eden okur, romanın kendi dünyasında bir kitap olarak durduğunu görünce bir an filmin dışına düşer.

Yazarın görünmesi için Burcu bir çıkış buluyor. Müşterinin getirdiği kitap sonraki günlerde ortadan kaybolursa sahne bir iş görür. Vecdi onu da Gülşah'tan bilir. Ama o zaman müşteri artık bir ikram değil, bir olay olur. Celâl'in uzun duası ise kalıyor. Yalnız ilk sabah söyleniyor, ertesi gün «Günaydın usta»ya iniyor. Esin için bu bir kişilik çizgisi, okur için bir selam.

Hikâyeyi durduran an

Esin'in kaleminin durduğu yerlere bakınca bir düzen çıkıyor. Emre her birinde okura bir şey bırakmıştı.

Kameraya söylenen açılış cümlesi bunun en açık örneği. Okur için bir kapı açılıyor. Esin için ise bir bilmece: bu adam neden bana konuşuyor? Film geri kalanında kimseyle böyle konuşmuyor. Bilmecenin cevabı da filmde yok. Sırttaki işaretin uzun yakın planı da aynı yükü taşıyordu. Kamera orada bekliyordu, ama bekleyiş bir sonraki sahneye bağlanmıyordu.

Selim bir ayrım yapıyor. Esin'in her durması kötü değil. Gerilim sahnesinde soru sormak seyircinin işi. Sorun, sorunun cevabının yalnız kitapta olması.

İki kapı

Açılış cümlesi nereye gidecek? Burcu'nun cevabı hâlâ dikiş sabahı. Açılış cümlesinin forma benzetmesi, iplik kâğıttan geçerken bir ustanın düz tarifine dönüşüyor. Emre ikinci yarıyı, sırtın sağlamlığını, sona saklamak istiyor.

Emre'nin son sahnesi şöyle. Vecdi film boyunca ciltlediği kitabı bitiriyor. Kapağı kapatıyor, sırtını avucunun içinde tartıyor. «Sırtı sağlam.» Kitabı Gülşah'a uzatıyor. «Al, Lâle.»

Okur bu iki sözde kitabın açılışıyla kapanışını birlikte duyuyor. Kendinden emin açılışın yanında yanlış söylenmiş bir ad. Esin ise bambaşka bir yoldan aynı yere varıyor. «Sırtı sağlam»ı film boyunca birkaç kez duydu. Lâle'nin fotoğrafını gördü. Bir ustanın işine verdiği hükümle yanlış ad yan yana düşünce bir şey yerinden kayıyor. İki seyirci aynı odada duruyor.

Kitapsız son

Esin son sayfayı bitirip kalemini bırakıyor. «Kız bir şey almış mıydı?»

«Roman da söylemiyor,» diyor Emre.

«Romanı sormadım,» diyor Esin. «Filmi sordum.»

Masa bir süre susuyor. Esin'in sorusu filmin kendi ayakları üstünde durup durmadığını soruyor. Emre'nin cevabı romandan geldi. Esin ise filmin kendi kanıtlarını tartıyor. Çay kutusundan çıkan mühreyi, defterdeki iki sayıyı, kilidi, sandalyeye bırakılan paltoyu. Kuşkusu Vecdi'ye kaymış ama emin değil. Bu kuşkuyu romandan değil, filmin sahnelerinden almış.

Nermin Hanım bunun yeterli olduğunu söylüyor. Film romanın açıklığını kopyalamadı; aynı açıklığı kendi sahneleriyle üretti. Atölyenin son kararı kısa. Gülşah'ın kitabı alışından sonra yeni bir sahne yok. Kızın cevabından önce kesiliyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Kendi okurluğundan kuşkulan. Uyarlamacı kaynağın en ateşli okurudur. Beklentilerin ilk sahibi de odur. Emre'nin rafa koyduğu kapak, kimsenin istemediği bir ikramdı.

Beklentinin kaynağını ayır. Okurun aklındaki resim bazen başka bir uyarlamadan, bir afişten ya da bir kapak resminden gelir. Hangi beklentinin gerçekten kaynağa ait olduğunu bul. Yalnız onu tartmak zorundasın.

Soğuk okuru erken çağır. Kaynağı hiç bilmeyen biri taslağı okusun. Durduğu her yeri işaretle. Durduğu yerlerin çoğu, senin okura bıraktığın notlardır.

İkonik karakteri sözle değil alışkanlıkla tanıt. Okur bir karakteri çoğu zaman yüzünden değil, tekrar eden bir hareketinden tanır. O hareketi ilk sahneye koy. Okumamış seyirci de aynı hareketle karakteri ezberler.

Mekânın düzenini koru, adresini serbest bırak. Bir mekânı ikonik yapan çoğu zaman sokağı değil, odaların birbirine bağlanışıdır. Yapım kısıtı geldiğinde önce hangi düzenin hikâyede iş gördüğünü bul.

Kelimeyi nesneden sonra söylet. Seyircinin bilmediği bir terim varsa önce nesneyi göster, terimi sonra söylet. Seyirci kelimeyi gördüğü şeyin adı olarak öğrenir, açıklama gerekmez.

Her ikrama bir fiyat yaz. Hayran hizmeti ücretsiz değildir. Kenara kaç saniye aldığını, kimin dikkatini çektiğini, hangi sahneyi böldüğünü yaz. Fiyatı sıfıra yakınsa kalabilir.

Göndermeyi fona koy. Okura selam çerçevenin köşesindeyse bilmeyen onu görmeden geçer. Çerçevenin ortasındaysa bilmeyen ona bakar ve bir anlam arar.

Bilmeyen bir karakter bul. Hikâyede kaynağın dünyasına yeni giren biri varsa okumamış seyirci onun yanında durur. Çırak, misafir, yeni gelen komşu; onlara öğretilen her şey seyirciye de öğretilir.

Dokunulmaz sahneyi baştan kur. Okurun beklediği son sahne, okumamış seyirci için ancak hazırlanmışsa çalışır. Finalin her kelimesi daha önce perdede bir kez görünmüş olmalı.

Okurun hatırladığını kitapla karşılaştır. Okurlar sevdikleri sahneleri yanlış hatırlayabilir. Beklentiyi tartmadan önce sahneyi kitaptan bir kez daha oku.

Sonu filmin sorusuyla ölç. Kaynağın sonu filme taşınıyorsa, filmin kurduğu soruya da cevap vermeli. Kaynağın sorusu ile filmin sorusu kaymışsa son da kayar.

Selamı hikâyenin soluklandığı yere bırak. Bir sahne geçişinde, bir sabah ritüelinde ya da bir sessizlikte okura bırakılan ayrıntı akışı bozmaz. Gerilimin en yüksek anında bırakılan ayrıntı ise seyirciyi ikiye böler.

Ezber cümleyi böl. Okurların bildiği uzun bir cümle olduğu gibi söylenince bir alıntıya döner. Onu iki ayrı sahneye bölmek hem okura iki küçük tanıma verir hem de okumamış seyirciye iki ayrı anlam bırakır.

Okumamış seyircinin kaybettiğini de say. Bir sahneyi yalnız okurun kazancıyla tartma. Okumamış seyircinin o sahnede neyi anlamadığını, kaç saniye dışarıda kaldığını da yaz. İki sütunu birlikte okuyunca karar kolaylaşır.

Filmin kendi okurlarını yetiştir. Okumamış seyirci de film boyunca bir şeyler ezberler. Tekrar eden bir söz, bir nesne, bir hareket ona kendi tanıma sevincini verir. Esin finaldeki «sırtı sağlam»ı romandan değil, filmin önceki sahnelerinden tanıdı. Filmin kendi nakaratları, okurun kitaptan getirdiği hafızanın karşılığını okumamış seyirciye de verir.

Kıracağın beklentiyi önceden adlandır. Her uyarlama bazı okurları kıracak. Hangi beklentiyi neden karşılamadığını uyarlama belgesine yaz. Sonradan savunmak, önceden seçmekten çok daha zordur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Uyarlama iki seyirciye yazılır: kaynağı okumuş olana ve hiç okumamış olana.
• İkonik karakter çoğu zaman yüzünden değil, tekrar eden alışkanlığından tanınır.
• İkonik mekân adresiyle değil, hikâyede gördüğü işle korunur.
• Okur varsayımı, okumamış izleyicinin önünde sessizce bir boşluk açar.
• Bilinmeyen bir terim önce nesneyle, sonra kelimeyle öğretilir.
• Hayran hizmetinin bedeli okumamış seyircinin dikkatinden ödenir.
• Durduran gönderme, cevabı yalnız kitapta olan bir soru sorar.
• İki kapılı sahne iki seyirciyi farklı yollardan aynı odaya getirir.
• Film, kaynak hiç yazılmamış olsa da kendi sahneleriyle ayakta durmalıdır.
• Açık bir son, kendi kanıtlarını filmin içinden alıyorsa eksik değildir.
• Dokunulmaz sahne, okumamış seyirci için önceden hazırlanmışsa iki seyirciye de çalışır.
• Uyarlamacı kaynağın en tehlikeli okurudur; ikramların çoğu ona yapılır.

Sonraki derse köprü

CİLTÇİ masadan kalkıyor. Selim'in getireceği malzeme bir roman değil. Kar altında kalmış bir köy okulu, genç bir öğretmenin o günlerde tuttuğu defter, birbirini tutmayan köylü anlatıları. Olayın sonu belli, kurtarma oldu. Bu kez soru başka: bu hikâye kimin? Tahtanın başındaki öğretmenin mi, ateşler içinde yatan bir öğrencinin mi, patikayı kürekle açan köylülerin mi? Merkeze kimi koyarsan hikâye o kişinin gözünden başlar ve onun gözünde biter. Üstelik bu kez merkeze konacak insanların bazıları hâlâ yaşıyor.