Notları sınıflandırmak

Açılış sahnesi

Teslimden sonraki haftanın cuma akşamı. Atölye toparlanırken Burcu'nun telefonu masada titriyor. Yapımcı yazmış. E-postada ek yok. Satırlar gövdede alt alta duruyor, numarasız, her biri birkaç kelime.

Burcu ilk satırları içinden okuyor. Sonra sesini açıyor. Raşit'in geçtiği satıra gelince Emre sandalyesinde doğruluyor. «Bunu daha baştan konuşup kapatmamış mıydık?»

Burcu durmadan sürdürüyor. Sahne başlıklarını soran satırda Selim gülüyor. «Buna kahveni bitirmeden cevap verirsin.»

Son satırda Burcu'nun sesi alçalıyor. «Mektupta ağladım.»

«Gördün mü,» diyor Emre. «Sevmiş.»

Burcu ekranda cevap kutusunu açıyor. İlk kelimeyi yazıyor: «Raşit...»

Nermin Hanım uzanıp telefonu yüzüstü masaya yatırıyor. «Hangi satıra cevap veriyorsun?»

«Canımı en çok yakana.»

«Canını yakan, en ağır olan mı? O listede bir dakikalık bir düzeltme var. Filmi baştan değiştirecek bir istek var. Hiçbir şey istemeyen bir cümle var. Hepsine aynı sesle cevap verirsen yapımcı da hepsini aynı ağırlıkta sanır.»

Burcu telefonu çantasına kaldırıyor. Aynı çantadan kenarları yumuşamış bir zarf çıkıyor. Üstünde teyzesinin iri harfleriyle yalnız «Burcu'ya» yazıyor. Zarf onuncu haftadan beri kapalı.

Bir notun sınıfı, ona kimin, ne zaman ve hangi dille cevap vereceğini söyler; sınıfı bilinmeden verilen cevap bütün notları aynı ağırlıkta gösterir.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun masasında üç kâğıt birikiyor: yapımcının e-postası, Ayça'nın yarısı dolu soru kâğıdı ve Dilber Hanım'ın zarfı. Her satırı tek tek alıp bir sınıfa yerleştireceğiz. Konsept, yapı, karakter, motivasyon, devamlılık, sahne, diyalog, ton, format, yapım ve kişisel tercih için birer sütun kuracağız. Tek cümlelik bir notun filmin temeline nasıl dokunabildiğini göreceğiz. Bir notun iki sütuna birden girdiği yere bakacağız. Hiçbir şey istemeyen bir satırın neden ayrı bir yere yazıldığını konuşacağız. Notları çözmeyeceğiz; yalnız yerlerine koyacağız. Filmler bir sahil kasabasının lunaparkından, küçük bir nakliye gemisinden, bir polis kulübesinden, perili bir evden ve New York'ta bir apartman dairesinden geliyor.

Sıfır noktası

Notlar karışık gelir. Bir e-postada filmin sonunu değiştiren bir istekle bir sahne başlığındaki tutarsızlık alt alta durur. İkisi de aynı puntoyla yazılmıştır. Okur onları önem sırasıyla değil, aklına geldiği sırayla yazar.

Yeni yazan biri bu karışıklığı iki yoldan düzene sokmaya çalışır. Ya canını en çok yakan nottan başlar ya da en kısa nottan. İki yol da yanıltır. Can yakan not çoğu zaman yalnız en yüksek sesli nottur. Kısa bir not da kolay olmayabilir. Beş kelimelik bir cümle filmin ne olduğunu değiştirmek isteyebilir.

Notu sınıflandırmak, onu filmin hangi katmanına dokunduğuna göre adlandırmaktır. En üstte konsept durur: filmin ne olduğu, hangi soruyu sorduğu. Altında yapı gelir, olayların sırası ve ağırlığı. Karakter notu bir kişinin kim olduğuna bakar. Motivasyon notu o kişinin ne istediğine ve nedenine. Devamlılık notu metnin kendi içindeki tutarlılığını yoklar. Sahne notu tek bir sahnenin işleyişini, diyalog notu sözü konuşur. Ton notu filmin sesini, format notu sayfanın görünüşünü ölçer.

Bu katmanların dışında duran satırlar da vardır. Yapım notu hikâyeden değil, paradan ve takvimden gelir. Kişisel tercih bir beğeniyi dile getirir. Bazı satırlar ise hiçbir şey istemez; okurun ne yaşadığını söyler ve orada durur.

Sınıf bir notun karşısında üç şeyi netleştirir. Bu notun cevabını kim verir: yazar mı, yapımcı mı, ikisi birlikte mi? Ne zaman verilir: bu turda mı, çekime yakın mı? Hangi dille verilir: hikâyenin diliyle mi, bedelin diliyle mi?

Sınıflandırmak bir karar vermek demek değil. Not ne kabul edilir ne reddedilir; çözümü de sonraki iştir. Yazar bu adımda yalnız her satırın nereye ait olduğunu öğrenir. Bu bilgi onu yanlış bir kavgadan korur. Bir beğeniyi filmin temeli gibi savunmaktan ya da filmin temelini bir dakikalık düzeltme sanmaktan.

Notun sınıfı, onu verenin kimliğinden de bağımsızdır. Bir yapımcı tek bir kelimeye takılabilir. Bir arkadaş filmin temeline dokunan bir soru sorabilir. Notu verenin yeri notun ağırlığını belirler. Dokunduğu katman ise sınıfını.

Mekanizma

Şeritler

Burcu e-postayı atölyenin yazıcısından çıkarıyor. Kâğıtta şunlar yazıyor:

Ortalarda bir yerde film duruyor.

Ceren'in derdi ne, ilk yarıda anlamadım.

Raşit'e ne olduğunu sonda bilelim. Seyirci bunu hak ediyor.

Adı bir kere, finalde, yüksek sesle duyalım.

Sekideki iki yaşlıyı karıştırdım.

Jandarma sahnesi başka bir filmden gelmiş gibi.

Yıkım pahalı. Makineyi bir kez görelim, gerisini sesle verelim.

Başlık eski kokuyor.

Bazı sahne başlıkları AKŞAM, bazıları GECE; hangisi?

Mektupta ağladım.

Nermin Hanım çıktıyı bir kez okuyor. Kurşun kalemle dört satırın kenarına birer kısa not düşüyor. Sonra kâğıdı geri veriyor. Burcu makası alıp çıktıyı satır satır kesiyor. Masada kenar notlarını da taşıyan ince şeritler birikiyor.

Burcu büyük bir kâğıdı yatay çeviriyor. Üst kenara katmanları yazıyor, en solda konsept, en sağda format. Formatın yanından aşağı dikey bir çizgi çekiyor. Çizginin dışında iki sütun daha açıyor: yapım ve kişisel tercih. En sağa bir sütun daha ekliyor, başlığı boş.

Tek satırdaki büyük istek

Raşit'in geçtiği şerit kimseyi düşündürmüyor. Atölye o soruyu daha uyarlamanın başında konuşmuştu: Raşit'in akıbeti açık kalacak. Not uygulanırsa bir sahne değil, filmin kendisi değişir.

Burcu şeridi en soldaki sütuna bırakıyor. Bu notun cevabı sayfada yazılmaz. Yapımcıyla aynı masada konuşulur.

Emre adı isteyen şeridi alıyor. «Bu kolay. Tek replik. Diyalog.»

Nermin Hanım'ın kurşun kalemi bu şeridin kenarına iki kelime bırakmış: «Diyalog değil.» Not tek bir sesli an istiyor. Ama o an, filmin üstüne kurulduğu kuralı bozuyor. Köyde gidenin adı anılmıyor ve film de adı kimsenin ağzına vermiyor.

Yazarın kendi listesinde bir sorunu yanlış basamağa yazması başka bir yanılgıdır. Burada yanıltan, notun kendi boyu. Şerit Raşit satırının yanına kayıyor. Konsept sütununda iki şerit, ikisi de bu akşam cevapsız.

İki sütuna giren satır

Ceren'in derdini soran şeritte Emre karakter diyor, Selim motivasyon. İkisi de haklı. «Derdi ne» hem kim olduğunu hem ne istediğini soruyor.

Burcu satırı boş bir şeride bir kez daha yazıyor. Birini karakter, öbürünü motivasyon sütununa koyuyor. Aralarına kalemle bir çizgi çekiyor. Not yalnız karakterde kalsaydı, Burcu belki Ceren'i tanıtan bir sahne eklerdi. Yalnız motivasyonda kalsaydı, isteğin cümlesini cilalardı. Çizgi iki işin aynı nottan doğduğunu hatırlatıyor.

Sekideki yaşlılar şeridinde Burcu'nun eli önce diyaloğa gidiyor. İkinci turda o iki sesi ayırmak için uğraşmıştı. Selim elini uzatıp durduruyor. Yapımcının önündeki sayfada iki adamın adı her repliğin üstünde basılıydı. O yine de karıştırdı. Burcu şeridi karakter sütununa koyuyor, kenarına küçük harflerle «diyalog?» yazıyor.

Ortada duran film

Yapımcının ilk satırı yapı sütununa gidiyor. Ayça'nın kâğıdında da benzer bir cevap vardı: sıkıldığı yer, koli bantlanan sabahlardan biri. Emre ikisini birleştirmek istiyor. Selim karşı çıkıyor. Ayça bir sabahı gösterdi, yapımcı ise bir bölgeyi. Burcu Ayça'nın satırını sahne sütununa, yapımcınınkini yapıya koyuyor. Aralarına ince bir ok çiziyor. Hangisinin hangisine yol açtığı bu masada aranmıyor.

Bir dakika ve sayfanın sızdırdığı

AKŞAM ile GECE'yi soran şeridin kenarı daha da kısa: «Bir dakika.» Burcu onu devamlılığa yazıyor. Sahne başlığı bir format meselesi, ama sorun metnin kendi içindeki çelişki.

Ayça'nın bir cevabı da bu sütunların yanına geliyor. Ağabeyin adını repliklerin üstünde okumuştu. Bu bir format bulgusu. Sayfanın biçiminden doğuyor ve perdeye taşınmıyor. Konsepti sınamıyor, yalnız sayfa okurunun neyi gördüğünü gösteriyor. Burcu onu format sütununa yazıyor.

Bedelin satırı

Yıkım şeridi bir çözüm de öneriyor: makine bir kez görünsün, gerisi sesle gelsin. Ama satırın ilk kelimesi nedeni söylüyor.

Şerit çizginin dışına, yapım sütununa çıkıyor. Burcu altına tek kelime ekliyor: «para».

Burun

Başlık şeridinde kurşun kalem bir soru sormuş: «Kimin burnu?»

Satır kişisel tercih sütununa gidiyor. Başlık romanın kendi adı, romanın hakları da ailede. Bu başlığın kaderi yalnız bir okurun burnuna bağlı değil. Burcu şeridin altına «ne eski?» yazıyor.

Jandarma şeridi ton sütununa gidiyor. Burcu o sahneyi ikinci turda bilerek aykırı bırakmıştı. Şeridin köşesine küçük bir yıldız çiziyor. Ayça'nın «annemle izlerdim» cevabı da aynı sütuna giriyor. O bir beğeni değil, filmi tarif eden bir cümle.

Zarf

Burcu zarfı açıyor. İçinde tek sayfa, iri harfler:

Tebeşiri bırakmışsın. Dinlerken ellerimi önlüğüme silesim geldi.

Yağhanenin kokusu yok. Kapıdan girince insanın boğazına yapışırdı.

Bizim oralarda gençler «paydos» demezdi.

İhsan Öğretmen nerede? Romanda en çok onu severdim.

Koku satırı sahneye, paydos diyaloğa gidiyor. İhsan'ın satırı kişisel tercih sütununa, başlığın yanına düşüyor. Romanı sevmiş bir okurun özlemi o.

Boş başlık

Geriye iki satır kalıyor. Biri yapımcının son satırı, öbürü teyzenin tebeşir cümlesi.

Nermin Hanım'ın dördüncü notu yapımcının son satırının yanında: «Dokunma.» Burcu en sağdaki boş sütuna başlığını yazıyor: etki. İki şerit oraya iniyor.

Burcu sandalyesini geri itip kâğıda uzaktan bakıyor. Şeritlerin ağırlığı sol uçta. Konsept sütununda iki kısa şerit, ikisi de filmin temeline dokunuyor. Format sütununda tek bir satır var, o da Ayça'nın. Kâğıdın biçimi bir şey söylüyor. Bu e-posta yalnız bir düzeltme listesi değil. En ağır iki satırı sayfa değil, bir konuşma cevaplayacak. Burcu telefonu çantadan çıkarıp ekrana bakıyor, sonra geri koyuyor. Cevap bu gece yazılmayacak.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Notu önce şeritlere ayır. Okurun yazdığı sıra senin sıran değil. Her satırı ayrı bir parçaya geçir ki tek tek elinde tartabilesin.

Sütunları notlar gelmeden kur. Sütunlar önceden belliyse notu onlara yerleştirirsin. Önce notu okuyup sonra sütun açarsan, notun cümlesi sana yeni bir katman uydurtur.

Kısa notun boyuna aldanma. Bir notun kaç kelime olduğu değil, uygulandığında neyi değiştireceği sınıfını belirler. Kısa bir notu önce konsept sütununun yanında tut.

Sınıfını değiştiren kelimeyi bul. «Bir kere», «finalde», «sonda» gibi kelimeler küçük görünür. Bir notun hangi katmana dokunduğu çoğu zaman bu kelimelerde saklıdır.

Çözüm öneren notun nedenini ayrı yaz. Yıkım satırı bir çözüm öneriyordu, ama ilk kelimesi bir bedeldi. Notun sınıfını önerisi değil, nedeni belirler.

Kâğıdın biçimine bak. Şeritler sol uçta toplanmışsa önünde bir konuşma var. Sağ uçta toplanmışsa bir cila turu. Dağılım, notların toplamının ne istediğini tek tek okumaktan daha açık söyler.

Bir notu iki sütuna yazmaktan çekinme. Tek sütuna sıkışan not, yazarı tek tür çözüme iter. İki sütundaki not, iki katmanın birlikte tartılması gerektiğini hatırlatır.

Okurun gücüyle notun sınıfını karıştırma. En güçlü okur bir kelimeye takılabilir. En zayıf okur filmin temelini görebilir. İkisini ayrı sütunlarda tut: kimden geldi, neye dokunuyor.

Format bulgusunu konsept sınavı sanma. Senaryoyu okuyan, sinemada hiç görünmeyecek harfleri de okur. Sayfanın biçiminden doğan bir bulgu, perdeye ait bir kararı ne doğrular ne çürütür.

Zevk notunun arkasına bir soru yaz. «Eski kokuyor» bir hüküm. Yanına «ne eski?» yazarsan notun arkasında bir kaygı olup olmadığını sonra sorabilirsin.

Bütçe notuna bedel diliyle yaklaş. Para ve takvimden gelen not, hikâyenin gerekçeleriyle savunulmaz. Önce bedeli anla; hikâye cevabını ancak sonra ara.

Etki satırını ayrı bir sütunda koru. «Ağladım» bir istek değil, bir ölçümdür. Onu da düzeltilecekler arasına koyarsan, yazar en iyi çalışan yeri kurcalamaya başlar.

Bilerek bıraktığın yeri işaretle. Ton sütunundaki jandarma şeridinin köşesinde bir yıldız var. Daha önce verilmiş bir karara çarpan not, ilk kez gelen bir notla aynı biçimde tartılmaz.

Kaynağı notun yanına yaz. Aynı sütunda yapımcının, Ayça'nın ve teyzenin satırları yan yana durabilir. Notu verenin taslağın hangi hâline baktığı, satırın ağırlığını değiştirir.

Gece cevap yazma. Sınıflandırmak bir akşamın işi olabilir. Cevap ise sınıflar belli olduktan sonra, her sınıf için ayrı bir dille yazılır.

Okurun kelimesini olduğu gibi geçir. Şeride okurun cümlesini aynen yaz. «Duruyor» kelimesini «yavaş» diye kopyalarsan notu daha sınıflandırmadan yorumlamış olursun.

Her şeridin altına bir gerekçe yaz. Notun neden o sütunda durduğunu tek cümleyle söyle. Gerekçesi yazılamayan bir sınıf, yalnız bir tahmindir.

Sütunların yüküne bak. Konsept sütununda bekleyen bir şerit varken sahne ve diyalog turuna başlamak erkendir. Üstteki cevap, alttaki işleri boşa çıkarabilir.

Romanı bilen okurun notlarını dağıt. Kaynağı sevmiş bir okurun bütün satırları bir sadakat yığınına atılmaz. Teyzenin zarfı sahneye, diyaloğa, zevke ve etkiye ayrı ayrı dağıldı.

Boş sütunu da oku. Hiç not almayan bir sütun, o katmanda kimsenin takılmadığını gösterebilir. Ya da hiçbir okurun oraya bakmadığını. Hangisi olduğunu bilmek için başka bir okur gerekir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Notlar karışık gelir; okurun sırası önem sırası değildir.
• Not sınıfı notun dokunduğu katmanı gösterir ve cevabın kimden, ne zaman, hangi dille geleceğini belirler.
• Konsept notu uygulanırsa başka bir film çıkar.
• Kılık değiştirmiş not kısa görünür ama üst bir katmana dokunur.
• Çift kayıt iki sınıfa giren notu iki sütunda tutar.
• Bütçe notunun kaynağı paradır; cevabı bedel diliyle aranır.
• Zevk notu bir beğeniyi söyler; tartılır, ama kusur gibi düzeltilmek zorunda değildir.
• Etki bildirimi hiçbir şey istemez; korunacak yeri gösterir.
• Notu verenin gücü ile notun sınıfı ayrı şeylerdir.
• Aynı yeri gösteren iki not farklı sütunlara düşebilir; aralarındaki bağ ayrıca aranır.
• Burcu'nun denemesi: konsept sütununda iki şerit, etki sütununda iki şerit; cevap o gece yazılmadı.

Sonraki derse köprü

Burcu'nun yapı sütununda yapımcının şeridi duruyor, sahne sütununda Ayça'nın koli sabahı. Aralarında ince bir ok var. Ama iki okur aynı yeri mi gösteriyor? Yapımcının durduğunu söylediği orta, bir sahnenin uzunluğundan mı geliyor? Yoksa Ceren'in istediği şey orada gözden mi kayboluyor? Okurun yaşadığı etki gerçek, ama önerdiği çare çoğu zaman başka bir yere bakar. Sıradaki ders notun arkasındaki sorunu bulmak: belirtiyi değil, nedeni düzeltmek.