Nedensellik onarımı

Açılış sahnesi

Cumartesi akşamı. Atölye boşalmış, masada yalnız Burcu ile Selim kalmış. Gençlik hattının kartları masaya tek sıra hâlinde dizili. Selim'in önünde bir tomar sarı yapışkan not.

«Bu kez kartları okuma,» diyor Selim. «Aralarını oku. Her iki kartın arasına tek bir şey yaz: ‹bu yüzden›, ‹ama› ya da ‹ve sonra›.»

İlk aralıklar kolay geçiyor. Raşit kız kardeşine taşı bu gece kendisinin durduracağını söylüyor. Sonraki kartta evden dinlenen uğultu inceliyor ve kesiliyor. Burcu araya «bu yüzden» yapıştırıyor.

Sonra sabah kartı geliyor. Yağhanenin kapısında bir jandarma.

«Biri kaybolunca jandarma gelir,» diyor Burcu.

«Kim haber verdi?»

Burcu kartın arkasını çeviriyor. Arka yüz boş. Selim bir not koparıp uzatıyor. Burcu üstüne «ve sonra» yazıyor.

Birkaç kart ilerde Zekai çuvalları tebeşirle işaretliyor. Hemen ardından ilk tebeşir geliyor: Nüzhet taşın başında, elinde bir parça tebeşir. Burcu iki kartın arasına bakıyor. Zekai'nin sahnesi artık önde duruyor. Ama kızın elindeki tebeşir o sahneden mi geliyor? Sayfa bunu söylemiyor.

Bir «ve sonra» daha. Burcu sıranın üstüne eğiliyor. Sarı notların çoğu, gidiş sabahıyla ilk tebeşir arasına toplanmış.

Nedensellik onarımı sahnelerin arasına bakar; «ve sonra» ile bağlanan her geçişe bir karar, bir neden ya da bir sonuç yerleştirir.

Bu derste ne olacak

Burcu ile Selim'in cumartesi akşamında kalacağız. Kartların arasına düşen sarı notları tek tek açacağız. Sebepsiz bir sessizliğin, sonradan gelen gerçek bir sessizliği nasıl harcadığını göreceğiz. Kendiliğinden gelen bir jandarmayı bir kişinin kararına bağlayacağız. Köyün de bir hamlesi olduğunu, bu hamlenin bir sahnenin tonunu nasıl değiştirdiğini izleyeceğiz. Bir sabahın sonucunu ertesi hasada taşıyacağız. Cepten çıkan bir tebeşire bir geçmiş vereceğiz. Bir anın, doğru kişi onu görünce nasıl geri alınamaz olduğuna bakacağız. Bütün bunların var olan sahnelerin içinde, çoğu zaman tek bir satırla yapıldığını göreceğiz. Filmler bir gezegenden, bir şehrin yıkıntısından, uzak bir karargâhtan, bir sahil kasabasından ve bir yayından gelecek.

Sıfır noktası

Bir taslak ileriye doğru yazılır. Her sabah masaya yeni bir sahne eklenir. Dünkü sahneyi hatırlar, yarınkini aşağı yukarı bilir. Sahneler kâğıtta yan yana durur, çünkü o sırayla yazılmışlardır.

Yan yana durmak, birbirinden doğmak demek değildir. Bir sahne bir öncekinin ardından gelebilir ve ondan hiçbir şey almayabilir. Seyirci bunu adını koymadan hisseder. Olaylar oluyor, ama bir yere itmiyor. Film akıyor, ama kimse bir şeyi değiştirmiyor.

Taslağı yazan kişi bu boşlukları göremez. Çünkü boşluğun yerinde onun kafasındaki bilgi durur. Burcu jandarmanın neden geldiğini bilir. Köyde birinin haber verdiğini düşünür. Bu düşünce sayfada değil, onun aklındadır. Okur ise yalnız sayfayı okur.

Yeniden yazım bu boşlukları çoğaltabilir de. Bir sahne yer değiştirince eski komşusundan aldığı nedeni arkada bırakır. Yeni komşusu ona hiçbir şey vermeyebilir. Yapı turunda sahneler taşındıkça ipler gevşer. Bu yüzden nedensellik onarımı çoğu zaman yapı değişikliklerinden sonra gelir. Önce sahneler yerine oturur, sonra aralarındaki bağlar yeniden düğümlenir.

Seyirci bu düğümleri tek bir soruyla sınar: neden? Neden geldi, neden gitti, neden şimdi? Cevabı daha önceki bir sahnede bulursa ilerler. Bulamazsa ya yazarın işine karışır ya da filmden kopar.

Onarımın bu aşaması büyük bir değişiklik değildir. Yeni bir yan hat eklenmez, sahneler yerinden oynamaz. Yazar sahnelerin arasındaki eklemlere bakar. Her eklem için tek bir soru sorar: bu sahne bir öncekinden ne aldı?

Cevap üç türlü olur. Bir sahne ötekinin sonucu olabilir. Bir sahne ötekinin önüne bir engel çıkarabilir. Ya da yalnızca ondan sonra gelebilir. İlk ikisi zinciri ilerletir. Üçüncüsü bir nefes de olabilir, bir kopukluk da.

Her «ve sonra» bir hata değildir. Bir film nefes alacak yerler ister. Bir kahvaltı, bir yol, bir susuş zinciri kırmadan durabilir. Ama ana hattın omurgası «ve sonra» ile kurulursa seyirci yolu izler, yolculuğu izlemez.

Araçlar da küçüktür. Bir kişiye bir karar vermek. Bir rastlantıyı bir nedenle değiştirmek. Bir nesneye bir geçmiş vermek. Bir sahnenin sonucunu bir sonrakine taşımak. Karşı tarafa bir hamle vermek. Bir anı geri alınamaz kılmak. Hepsi var olan sahnelerin içinde yapılır, çoğu tek bir cümleyle.

Mekanizma

Aralığı okumak

Sahne kartları yüksek sesle okunduğunda her kart kendi içinde doğru görünür. Sorun kartların içinde değil, aralarında saklanır.

Burcu'nun masasında bu tarama bir harita bırakıyor. Bugün hattı çoğunlukla «ama» almış. Ceren her istediğinde bir engel çıkıyor. Gençlik hattının başı da sağlam. Raşit'in sözüyle uğultunun kesilişi arasında «bu yüzden» var.

Kopukluklar bir bölgede toplanmış. Gidiş sabahından ilk tebeşire kadar neredeyse her aralıkta «ve sonra» yazıyor. Burcu bu bölgeyi taslak yazarken en hızlı geçtiği yer olarak hatırlıyor. Sahneler doğru sıradaydı. Aralarındaki ipler hiç bağlanmamıştı.

Sebepsiz sessizlik

Taramada bir aralık başka bir sorunu ortaya çıkarıyor. Okuma sabahı Burcu bir gençlik hasadında takılmıştı. O gecenin sahnesinde taş dönmüyordu. Burcu bunu bir devamlılık kayması diye işaretlemişti.

Kayma yalnız bir karışıklık değil. Gençlik hattında taşın perdede sustuğu tek gece, Raşit'in sözünü verdiği gece olmalı. Uğultu orada inceliyor ve duruyor, çünkü bir el onu durduruyor. Seyirci o susuşu sesin kendisinden okuyacak. Daha önceki bir gecede taş sebepsiz yere susarsa bu okuma zayıflıyor. Seyirci sessizliği daha önce de duymuş oluyor.

Burcu o hasat gecesine uğultuyu geri koyuyor. Bir satırlık bir düzeltme. Ama onun sayesinde gidiş gecesinin sessizliği bir sonuç olarak kalıyor.

Olaydan karara

Jandarma kartına dönüyorlar. Selim sorusunu tekrarlıyor. «Kim haber verdi?»

Burcu sabah kartının önüne kısa bir an ekliyor. Gün ağarmadan Mükerrem başörtüsünü bağlıyor ve yokuştan aşağı iniyor. Kimseye bir şey söylemiyor. Bir sonraki kartta jandarma yağhanenin kapısında.

Aralıktaki not değişiyor: «bu yüzden». Jandarma artık kendiliğinden gelmiyor. Nüzhet'in tek sırdaşı bir şey yapmış. Bu karar bir başka eklemi de onarıyor. Taslakta ilk tebeşir gecesinde Mükerrem fenerle içeri giriyordu ve neden orada olduğu belli değildi. Artık seyirci onu bir kez yürürken gördü. Fener bir rastlantı değil, bir sadakatin devamı.

Köyün hamlesi

Jandarma sahnesinin bir sorunu daha vardı. Okumada kenarına büyük bir T düşmüştü. Sahne bir sorgu odası gibi kurulmuştu. Sorular, cevaplar, bir deftere yazılan ifade. Ton bir polis dizisine kaymıştı.

Burcu sahneyi yeniden kuruyor. Jandarma kapıya geldiğinde adamlar orada toplanmış. Jandarma daha Nüzhet'e ulaşmadan adamlardan biri ona kelimeyi veriyor: «kaçtı». Jandarma deftere yazıyor. Sonra Nüzhet'in önüne geliyor. Adı söylemiyor. Defterdeki satırı parmağıyla gösteriyor. Nüzhet satıra bakıyor, bir şey demiyor. Jandarma defteri kapatıyor.

Kamera kapı eşiğinde, Nüzhet'in boyunda duruyor. Sorgu yok, ifade yok. Tonu kaydıran şey gidiyor, çünkü sahnenin işi değişiyor. Artık bir soruşturma anlatmıyor. Köyün bir hamlesini gösteriyor.

Nermin Hanım çıkarken bir sınır çizmişti. Kapıdaki adamlar bir sırrın bekçisi gibi durmamalı. Sahne ne olduğunu söylemiyor. Yalnız kimin hangi kelimeyi seçtiğini gösteriyor.

Sabahtan hasada

Sıradaki aralık bir yıl atlıyor. Bir sonraki hasadın başında Zekai işçileri adlarıyla tek tek çağırıyor. Bir adın sırası geldiğinde o adı söylemeden bir sonrakine geçiyor.

Taslakta bu iki sahnenin arasında «ve sonra» yazıyordu. Ad okuma sahnesi kendi başına bir gelenek gibi duruyordu. Burcu ona kapıdaki sabahı bağlıyor. Kelimeyi jandarmaya verenlerin arasında Zekai de vardı. Ağzını açmamıştı. Şimdi adları okuyan o.

Seyirci atlanan adı duymuyor. Ama sabahki defteri hatırlıyor. Zekai'nin sesi o boşluğun üstünden geçerken bir an inceliyor. Sahne aynı kaldı. Yalnız kendinden önceki sahneyi taşıyor.

Tebeşirin geçmişi

Şimdi en zor aralık. Zekai'nin çuval sahnesi artık ilk tebeşirden önce duruyor. Ama Nüzhet'in elindeki tebeşir hâlâ cebinden çıkıyor.

Burcu Zekai'nin sahnesine iki satır ekliyor. Zekai çuvalları işaretlerken genç Nüzhet'e bir tebeşir parçası uzatıyor. Kız her ailenin çuvalına o ailenin harfini çiziyor. Harflerden birini ters yazıyor. Zekai bakıyor, düzeltmiyor. Çuvalı taşa doğru itiyor.

Bir yıl sonra ilk tebeşir gecesinde Nüzhet'in elindeki parça o parça. Ters harf de oradan geliyor. Bir nesne ve bir alışkanlık, aynı yarım sayfada kaynağını buluyor.

Selim bir şeyden çekiniyor. Okuma sabahı bu yarım sayfa Burcu'yu duygulandırmıştı. Şimdi bir işe koşuluyor. İş yüklenen sahneler bazen o sıcaklığı yitirir. Burcu günlüğe açık bir satır yazıyor: çuval sahnesi hâlâ dokunuyor mu? Cevabı taze okur verecek.

Gören göz

Son aralık ilk tebeşirle ertesi sabah arasında. Taslakta Zekai taşa bakıp geçiyordu. Okuma sabahı ilk tebeşir sahnesi kenarda işaretsiz kalmıştı: düzgün, ama sıcak değil.

Burcu sabah kartını yeniden yazıyor. Zekai taşın başında duruyor. Adın içindeki ters harfe bakıyor. Bu harfi bir yıl önce bir çuvalda görmüştü. Kimin yazdığını biliyor. Bezi eline alıyor, sonra yerine koyuyor.

Ad yine ilk yağmurla silinecek. Ama yazılmış olmak artık silinmiyor. Köyde adları okuyan adam onu gördü. Tebeşir gecesi bir sırdan bir eyleme dönüyor. Gece geriye doğru ısınıyor, çünkü onun bir bedeli olduğu ertesi sabah anlaşılıyor.

Burcu sıraya dönüp notları sayıyor. Gidiş sabahından ilk tebeşire kadar sarı kâğıtların üstünde artık başka kelimeler var.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Kartları değil, aralıkları oku. Kartın içinde her şey doğru görünür. Taramayı yüksek sesle yap ve her aralıkta dur. Cevabı düşünmeden yazabildiğin aralıklar sağlamdır.

Kopukluğun haritasını çıkar. «Ve sonra» notları dağınıksa yerel sorunlardır. Bir bölgede toplanıyorsa o bölge taslağın en hızlı yazılan yeridir. Burcu'nunki gidiş sabahıyla ilk tebeşir arasındaydı.

Nefesi kopukluktan ayır. Her «ve sonra» onarılmaz. Bir kahvaltı ya da bir yol sahnesi zinciri kırmadan nefes aldırabilir. Sorulacak şey, sahnenin çıkardığın zaman bir şeyin eksilip eksilmediği.

Önce karar ver, sonra neden ekle. Bir olaya neden eklemek çoğu zaman bir açıklama doğurur. Bir karar eklemek ise sahneye bir sahip verir. Mükerrem'in yokuştan inişi tek bir replik içermiyor.

Kararı kimin vereceğini seç. Kararı başkişiye vermek her zaman en iyisi değildir. Mükerrem'in kararı jandarmayı getiriyor, aynı zamanda fenerini de açıklıyor. Bir karar iki eklemi birden onarıyorsa doğru kişidedir.

Nedeni sonucun hemen önüne koyma. Neden bir sahne önce gelirse seyirci onu bir ipucu gibi okur. Arada bir iki sahne olsun. Zekai'nin tebeşiri bir yıl bekliyor.

Kökeni açıklama, göster. Bir nesneye geçmiş verirken onu kimseye söyletme. Bir el, bir bakış, bir harf yeter. Seyirci bağı kendi kurunca nesne ağırlaşır.

Karşı hamleyi kötülükle karıştırma. Karşı güç bir şey saklamak zorunda değildir. Köy yalnızca bir soruyu kapatıyor. Hamleyi seçilmiş bir kelime, bir sessizlik, bir kapı da yapabilir.

Onarımın güzelliği öldürüp öldürmediğine bak. Bir sahneye iş yüklemek onun sıcaklığını alabilir. Burcu çuval sahnesi için açık bir satır bıraktı. Taze bir okurun cevabını bekle.

Geri alınamaz anı bir tanıkla kur. Gizli bir eylemi kimse görmezse eylem geri alınabilir kalır. Önemi bilen biri gördüğünde kapı kapanır. Tanığı seçerken onun neyi bildiğine bak.

Onarımı günlüğe yaz. Her eklemi neyle onardığını tek satırla kaydet. Sonraki turda bir sahne yer değiştirirse hangi ipin koptuğunu oradan bulursun.

Tersten de oku. Sondan başa doğru yürü ve her sahneye «Bu nereden geldi?» diye sor. İleriye okurken görmediğin kökensiz unsurlar geriye okurken çıkar.

Yeni nedenin yeni bir soru doğurmadığına bak. Eklediğin karar seyirciye «Neden o?» diye sordurursa bir kopukluğu ötekiyle değiştirmiş olursun. Mükerrem'in yokuştan inişi bu soruyu sordurmuyor. Seyirci Nüzhet'in içini yalnız ona açtığını zaten biliyor.

Taramayı onarımdan sonra yinele. Bir eklemi onarmak komşu eklemi gevşetebilir. Mükerrem'in sabahı eklenince fenerli gecenin aralığı da değişti. Notları yeniden yapıştır, hepsini baştan oku.

Karşı hamleye bir yüz ver, ama bir kötü yaratma. Kalabalık bir güç tek bir ağızdan konuşunca görünür olur. Kelimeyi veren adamın adı bile olmayabilir. Önemli olan kelimenin bir ağızdan çıkması.

Ses de bir neden taşır. Bir sesin sustuğu yer seyirciye bir şey söyler. Bu susuşu harcamamak için öncesinde sebepsiz sessizlik bırakma.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Nedensellik onarımı sahnelerin içine değil, aralarına bakar.
• Bağlaç taraması her aralığa «bu yüzden», «ama» ya da «ve sonra» yazar.
• Kopukluklar çoğu zaman taslağın en hızlı yazılan bölgesinde toplanır.
• Her «ve sonra» hata değildir; omurga sağlam olmalı.
• Eklenen karar bir olaya sahip verir.
• Karşı hamle karşı gücü davranan bir tarafa çevirir.
• Devreden sonuç bir sahneyi sonraki sahnenin başlangıç koşulu yapar.
• Kökensiz unsura bir geçmiş verilir, ama bu geçmiş söyletilmez, gösterilir.
• Görülme eşiği gizli bir eylemi geri alınamaz kılar.
• Sebepsiz bir sessizlik anlamlı bir sessizliği harcar.
• Eklenen neden yeni bir «Neden?» sordurmamalı.
• Onarımdan sonra tarama yinelenir; bir eklem komşusunu gevşetebilir.
• Onarımlar küçük olur ve var olan sahnelerin içinde yapılır.

Sonraki derse köprü

Gençlik hattının aralıkları artık başka kelimeler taşıyor. Burcu bugün hattının taramasına geçince bir kişide duruyor. Hümeyra çayı sekiye getiriyor, sonra bir sözü eve taşıyor. İki sahnede iş görüyor, sonra perdeden çıkıyor. Onun küçük hattı ana hikâyeye bir şey katıyor mu, yoksa yalnız bir köprü mü? Bir yan hat ne zaman ana hatla birleşmeli, ne zaman filmden çıkmalı? Sıradaki ders bu soruya bakıyor: alt öykü revizyonu.