Müzik videosu

Açılış sahnesi

Selim telefonun sesini açıp herkes duysun diye masaya koyuyor. Gelen, kısa bir sesli mesaj. Gönderen Oğuz, Selim'in düğün videosu kurguladığı yıllardan tanıdığı bir davulcu. Eskişehir'de üç kişilik küçük bir grupları var: Orta Kat. İlk kez bir şarkıları için video istiyorlar. Arkada bir prova odasının uğultusu duyuluyor. Mesaj kısa: "Paramız yok. Bir çatımız var. Bir de şarkımız."

Selim şarkıyı açıyor. Davul hızlı, bas neredeyse neşeli. Ilgın'ın sesi ise alçak, konuşur gibi. Şarkının adı "Çamaşır İpi". Nakarat masada iki kez dönüyor: "Toplamadım, toplamam. Yağmur yağsın, yine kurur."

Şarkı bitmeden Emre çizmeye başlamış. Bir balkon. İpte tek bir erkek gömleği. Rüzgâr kollarını sallıyor. Balkonda bekleyen bir kadın. Geri dönüşte gülen bir çift. Son karede yağmur başlıyor ve kadının eli mandala uzanıyor. Kâğıdın köşesine küçük harflerle bir not düşmüş: gece, yağmur, bir oyuncu.

Burcu kâğıda bakarken sözleri mırıldanıyor. Her kare bir dizeye denk geliyor. Kâğıt şarkının sözlerini resim resim tekrar ediyor.

Nermin Hanım kâğıdı ters çeviriyor. "Bir kez daha aç," diyor. "Bu kez sözleri dinleme. Davulu dinle."

Müzik videosu şarkının sözlerini resimlemez. Şarkıyı dinler ve onun söylemeden duyurduğu şeyi gösterir.

Bu derste ne olacak

Önceki derste gönüllü videosunda sözle görüntünün örtüşmesi bir güvenceydi, bu derste aynı örtüşme bir kayba dönüşecek. Orta Kat'ın şarkısını önce bir harita gibi dökeceğiz. Temayı sözlerde değil, sözlerle davulun çekişmesinde arayacağız. Emre'nin balkonunu, Selim'in yalın performansını ve Burcu'nun önerdiği ikinci görüntü hattını tartacağız. Grubun yüzünün videonun neresine düştüğünü konuşacağız. Tek bir çatıda, tek bir günde ne çekilebileceğine bakacağız. En sonda şarkının, çatının ve kadraja giren her şeyin iznini soracağız. Bir karar vereceğiz, ama son sözü grup söyleyecek. Örnekler koşu bantlarından, bir okul spor salonundan, bir Londra kaldırımından, sahte bir polis dizisinden ve kilitlenmiş bir otoyoldan geliyor.

Sıfır noktası

Bir filmde müzik sonradan gelir. Senaryo yazılır, sahne çekilir, müzik sahnenin altına girer. Müzik videosunda sıra tersine döner. Önce şarkı vardır. Kaydı bitmiştir, süresi bellidir, sözleri yazılmıştır. Görüntü onun üstüne kurulur.

Bu tanım senaristin işini değiştirir. Yazacak bir diyalog yoktur. Şarkıcı zaten konuşmaktadır, hem de bütün film boyunca. Süreyi de senarist seçmez. Şarkı ne kadarsa video o kadardır. Hızı, duraklamaları, yükselişi kayıtta hazırdır.

Peki geriye ne kalır? Neredeyse her şey. Şarkının kime, nerede, hangi ışıkta söyleneceği. Videoda bir hikâye olup olmayacağı. Sanatçının görünüp görünmeyeceği. Şarkı videoya bir iskelet verir, eti senarist koyar.

Müzik videosu reklama da benzer. İkisi de kısadır ve bir şeyi duyurur. Ama reklamın ürünü sonda bir kez görünür. Videonun ürünü baştan sona çalar. İzleyici reklamı bir kez görüp geçer. Sevdiği şarkının videosunu ise defalarca açar. Bu yüzden video ikinci izleyişte de ayakta kalmak zorundadır.

Videoyu çoğu zaman bir plak şirketi ya da sanatçının kendisi ısmarlar. Ismarlayan, şarkının kime ulaşmasını istediğini bilir. Orta Kat'ın elindeki de tam böyle bir iş. Burada ısmarlayan da çalan da aynı üç kişi. Şarkı hazır, kaydı bitmiş. Grubun istediği şarkının duyulması, kendilerinin de tanınması. Ellerinde bir çatı, bir telefon kamerası ve Selim'in kurgu bilgisi var. Video büyük ihtimalle telefonda, bir video platformunda izlenecek. Çoğu dinleyici onu şarkıyı ilk duyduğu yer olarak açacak. Yani bu video, grubun dinleyiciyle ilk karşılaşması olabilir.

Bu tür işlerde yazılı metin genellikle kısa tutulur, birkaç paragrafı nadiren aşar. Sektörde buna tretman (treatment) denir. Sahne sahne yazılmış bir metin değil, videonun fikrini, mekânını ve akışını anlatan kısa bir yazıdır. Yönetmen bu sayfayla gruba gider, grup evet ya da hayır der. Sayfada diyalog yoktur, ama kararlar vardır. Kim görünür, nerede durur, şarkının hangi bölümünde ne olur. Senaristin işi bu kararları şarkının saatine göre dizmektir. Orta Kat'ın tretmanını da atölye yazacak.

Mekanizma

Şarkıyı dökmek

Nermin Hanım şarkıyı baştan çaldırıyor. Bu kez kimse çizmiyor. Selim tahtaya yatay bir çizgi çekip bölümleri sırayla işaretliyor.

Orta Kat'ın haritası şöyle çıkıyor. Şarkı yalnız basla açılıyor. Sonra ilk kıta geliyor, ses alçak. Nakarat davulla birden patlıyor. İkinci kıta yine alçak, ardından ikinci nakarat. Sonra bir köprü geliyor. Davul susuyor, bas ile ses kalıyor. Kayıtta orada birkaç saniyelik eski bir radyo sesi de var. Son nakarat iki kez dönüyor ve şarkı aniden kesiliyor.

Selim haritanın altına iki satır yazıyor. Sözler: yalnızlık, giden biri, bırakılmış bir gömlek. Ritim: hızlı, inatçı, neredeyse dans ediyor. İki satır birbiriyle kavga ediyor.

Tema nerede

Emre gömleğin kime ait olduğunu soruyor. Selim Oğuz'a yazıyor. Cevap Ilgın'dan geliyor: "Sorma diyor ya şarkı."

Nermin Hanım cevabı tahtaya yazıyor. Şarkının teması gömleğin sahibi değil. Tema, toplamamakta. İnat mı bu, yoksa bekleyiş mi? Şarkı ikisinin arasında duruyor. Sözler bekleyişe, davul inada çekiyor. Videonun işi bu soruyu kapatmak değil, onu taşımak.

Balkon neden olmuyor

Emre'nin balkonu tam bir söz resimlemesi. Dize gömlek diyor, kare gömlek gösteriyor. Dize rüzgâr diyor, kare rüzgâr gösteriyor. Selim tek bir soru soruyor: "Gömleği zaten duydum. Bir de görünce ne kazanıyorum?"

Balkonun bir sorunu daha var. Geri dönüşteki çift, gömleğin kime ait olduğunu söylüyor. Şarkının sakladığını video açık ediyor. Emre itiraz ediyor: dinleyici hikâye sever. Nermin Hanım katılıyor ama bir koşul koyuyor. Hikâye şarkının yanında yürüyebilir. Şarkının sırrını çözen bir hikâye ise ilk izleyişte biter.

Hikâyenin bir de faturası var. Bir oyuncu, bir geri dönüş mekânı, gece, yağmur. Orta Kat'ın çatısı bunların hiçbirini karşılamıyor.

Bir cümlelik fikir

Emre'nin kâğıdında bir konsept yok, yalnız kareler var. Nermin Hanım herkesten tek cümle istiyor. Cümlede şarkının bir kelimesi geçmeyecek.

Emre ilk cümlesini okuyor: "Bir kadın gidenin gömleğini bekler." Gömlek şarkıdan geliyor, cümle yeniden balkona dönüyor. Selim'in cümlesi daha kısa: "Bir grup bir çatıda çalar." Nermin Hanım bunun bir yer olduğunu söylüyor, bir fikir değil. Çatıda ne olacak? Neden o çatı?

Selim'in çatısı

Selim'in önerisi yalın. Grup çatıda çalar, Ilgın kameraya söyler, tek plan. Ucuz, dürüst, grubun yüzünü gösteriyor. Burcu'yu rahatsız eden bir şey var. Üç kişi üç dakikayı aşkın aynı yerde duruyor. İkinci izleyişte izleyiciye yeni bir şey kalmıyor.

Burcu'nun ikinci hattı

Burcu'nun fikri çatının kendisinden geliyor. Apartmanın bütün çamaşır ipleri orada. Video başladığında ipler boş. Her nakaratta merdiven kapısı açılıyor ve bir komşu leğeniyle çıkıyor. Bir çarşaf, bir havlu, bir kazak asıp grubun yüzüne bakmadan iniyor. Son nakaratta çatı rengârenk dolu. Yağmur başlıyor. Kimse bir şey toplamıyor. Grup çalmaya devam ediyor.

Burcu konseptini tek cümleyle söylüyor: "Komşular çatıyı doldurur, gökyüzü bozar, kimse ipine dokunmaz." Cümlede gömlek yok, balkon yok, giden adam yok. Şarkının tek bir kelimesi de yok. Ama toplamamak orada, üstelik bütün apartmanın inadı olarak.

Emre gülüyor: "Yağmur gelirken kim çamaşır asar?" Burcu omuz silkiyor: "İnatçı biri." Masada kimse cevap vermiyor. Cevap şarkının nakaratında zaten var.

Emre itiraz ediyor: şarkının hüznü nereye gitti? Bu soru kapanmıyor. Video davulun tarafını tutuyor. Sözlerin hüznünü yalnız Ilgın'ın yüzü taşıyacak.

Ritim

Kesme sıklığı ritmin yalnız bir parçası. Neyin ne zaman olduğu da ritimdir. Selim haritaya dönüyor. Komşular yalnız nakaratın ilk vuruşunda çıkıyor. Kıtalarda çatıya kimse gelmiyor. Köprüde davul sustuğunda merdiven kapısı da kapalı kalıyor. Ilgın tek başına söylüyor, ipler kıpırdamıyor.

Emre her vuruşta kesmeyi öneriyor. Selim karşı çıkıyor: "Her vuruşta kesersek davulu görüntü çalar. Davul zaten çalıyor." Kesmeler yalnız bölüm sınırlarında olacak. Arada uzun planlar kalacak.

Grubun yüzü

Orta Kat'ın henüz bir imajı yok. Bu video ilk tuğlası olacak. Ilgın'ın tek isteği belli: "Balkonda ağlayan kız olmayayım." Emre'nin taslağında Ilgın hiç görünmüyordu. İzleyici oyuncu kadını hatırlayacaktı, grubu değil.

Çatıda grup kendi giysileriyle çalacak. Oğuz'un önerisi bir an: son nakaratta yağmur yüzüne vurunca gülüyor. Grubun tonu bu: üzgün sözler, gülen davulcu.

Tek çatı, tek gün

Tek mekân bir kısıt ama bir de çerçeve. Çatı bütün videoyu taşıyor. Işık gün ışığı, dekor apartmanın kendi ipleri. Kayıt hoparlörden çalacak, grup ona göre çalıp söyleyecek.

Yağmur takvime yazılmıyor. Selim bir bahçe hortumu öneriyor. Can'ın ağabeyi su deposunun arkasından tutacak. Bulutlu bir gün seçilecek, kalanı hortum yapacak.

Kimin izni

Önce şarkının kendisi. Sözler Ilgın'ın, müzik Ilgın ile Can'ın. Ama köprüdeki radyo sesi kimin? Oğuz bilmiyor. Eski bir plaktan kaydetmiş. Kimin olduğunu bilmediğin bir kaydı videoya koyamazsın. Oğuz o saniyeleri çıkarıyor. Yerine hortum suyunun su deposunun saçına vuruşunu kaydedecek.

Sonra çatı. Apartman yöneticisinden yazılı izin alınacak. Çatıya çıkan her komşu kadraja girecek. Her birinden ayrı yazılı onay gerekiyor. İpe asılan çamaşırlar da onların.

Sonra kadraja giren markalar. Uydu çanağında bir şirketin logosu var. Bir leğenin üstünde deterjan etiketi duruyor. Burcu listeyi tutuyor. Logolar ya çevrilecek, ya kadraj dışında kalacak, ya da sahibinden izin istenecek. Komşulardan markasız giysi getirmeleri rica edilecek.

Emre'nin son önerisi aile fotoğrafları: çatının eski yıllarından birkaç kare. Fotoğraflardaki insanlar da birer izin sorusu. Ilgın bunu düşünmek istiyor. Şimdilik fotoğraflar dışarıda.

Deneme kararı tahtada: performans çizgisi ve paralel görsel çizgi, hikâye yok. Emre balkon sayfasını dosyasına koyuyor.

DIŞ. APARTMAN ÇATISI — GÜNDÜZ

Boş çamaşır ipleri. Bulutlu bir gökyüzü. Bas tek başına çalıyor.

İlk nakarat. Merdiven kapısı açılıyor. Bir komşu kucağında leğenle çıkıyor. Bir çarşaf asıyor, gruba bakmadan iniyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Haritayı çizmeden fikir arama. Şarkıyı bir kez dinleyip çizmeye başlayan yazar sözlere takılır. Harita bölümleri, susuşları ve yükselişleri gösterir. Fikir çoğu zaman sözlerde değil, oralarda saklıdır.

Temayı sözle ritmin aralığında ara. Sözler bir şey, ritim başka bir şey söylüyorsa tema o aralıktadır. "Çamaşır İpi" hüzünlü sözlerle hızlı bir davulun kavgası. Video bu kavgada bir taraf seçebilir, ama kavgayı silmemeli.

Konsepti şarkının kelimesi olmadan yaz. Görsel konsept cümlesinde sözlerden bir kelime geçiyorsa söz resimlemesine yakınsın. Burcu'nun cümlesinde gömlek geçmiyor.

Sırrı videoya çözdürme. Şarkı bir şeyi saklıyorsa video da saklar. Gömleğin kime ait olduğunu söyleyen geri dönüş, şarkının en güçlü satırını boşa çıkarır.

İkinci izleyiş için yaz. Sevilen şarkının videosu defalarca açılır. Yalnız bir sürprize dayanan video ikinci kez izlenmez. İzleyiciyi her açılışta ayrıntıyla karşıla: arka planda yeni fark edilen bir komşu, bir leğen, bir bakış.

Ritmi olaylarla kur, yalnız kesmeyle değil. Komşuların nakarat vuruşunda çıkması bir kesmeden daha güçlü bir vuruştur. Köprüde hiçbir şeyin olmaması da bir ritim kararıdır.

İlk videoda yüzü göster. Grubun imajı yoksa önce onu kur. Kostüm, oyuncu, kılık ikinci videonun işidir. İzleyici kimi hatırladığını bilmeli.

Performansa bir görev ver. Kameraya söyleyen sanatçı üç dakika sonra tükenir. Bir görev, bir engel, bir dünya onu ayakta tutar. Koşu bandı, spor salonu, kaldırım, çamaşır ipi.

Ağır çekim istiyorsan kaydı hızlandır. Dudak senkronu ağır çekimde bozulur. Çözüm eski bir set hilesi: kamera yüksek kare hızında çekerken kayıt aynı oranda hızlı çalınır. Sanatçı hızlı söyler, ekranda ağır görünür, dudaklar kayda oturur. Oğuz'un yüzüne vuran su için bu düşünülebilir.

İlk saniyeleri boş bırakma. Telefonda izleyen kişi videoyu birkaç saniyede tartar. Orta Kat'ın şarkısı yalnız basla açılıyor. Görüntü o saniyelere bir soru koymalı: boş ipler, bulutlu gök, kapalı bir merdiven kapısı.

Bütçeyi tretmana baştan yaz. Yağmur, gece, ikinci mekân her biri bir satır maliyettir. Tek çatı kısıtı Burcu'nun fikrini doğurdu. Kısıt yazılmazsa fikir çekim günü ölür.

Dünyanın eşyasını kullan. Çatıdaki ipler, su deposu, merdiven kapısı oradaydı. Getirilen dekor bütçe ister, bulunan dekor yalnız göz ister.

Her saniyenin sahibini sor. Şarkıda başka bir kaydın küçük bir parçası varsa onun da bir sahibi vardır. Sahibi bilinmeyen parça çıkar ya da izni alınır. Kısa olması bir mazeret değildir.

Bir izin listesi tut. Şarkı, mekân, kadraja giren her yüz, her logo, her eski fotoğraf. Burcu'nun listesi çekim gününden önce tamamlanır. Çekimden sonra izin istemek pazarlığı tersine çevirir.

Tretmanı haritanın üstüne yaz. Tretmanda her olay bir bölüme bağlanır: ilk nakarat, köprü, son nakarat. "Bir ara komşu çıkar" yazan tretman çekimde kaybolur. "İkinci nakaratın ilk vuruşunda" yazan tretman kurguda da yerini bulur.

Grubu karardan dışarıda bırakma. Video grubun yüzüdür, atölyenin değil. Ilgın'ın tek cümlesi, balkonu üç kişinin itirazından daha hızlı sildi. Son sözü şarkının sahibi söyler.

Hüznü bir yüze emanet et. Video davulun tarafını tutuyorsa sözlerin ağırlığı bir yerde kalmalı. Ilgın'ın yüzü o yer. Bütün ekranı neşeye veren video şarkının yarısını susturur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Müzik videosunda önce şarkı vardır; görüntü onun üstüne kurulur.
• Şarkı haritası bölümleri, duyguyu ve vurguları sırayla döker.
• Tema çoğu zaman sözlerle ritmin aralığındadır.
• Görsel konsept tek cümleyle söylenir.
• Söz resimlemesi şarkının söylediğini ikinci kez söyler.
• Hikâye şarkının sırrını çözmemeli.
• Performans çizgisi bir görev ya da bir dünya ister.
• Paralel görsel çizgi sözleri tekrar etmez, duyguyla akrabadır.
• Ritim kesmeyle de olaylarla da kurulur.
• İlk videoda sanatçının yüzü öne çıkar.
• Tek mekân kısıtı fikri keskinleştirebilir.
• Şarkının, mekânın, yüzlerin ve logoların izni çekimden önce alınır.
• Sahibi bilinmeyen bir kayıt parçası çıkar.
• Tretman her olayı şarkının bir bölümüne bağlar.
• Video ikinci izleyişte de ayakta kalmalı.
• Konsept cümlesinde şarkının sözlerinden kelime geçmemeli.
• Kesmelerin sıklığı kadar olayların zamanı da ritim kurar.

Sonraki derse köprü

Orta Kat'ın şarkısı her izleyişte aynı saniyede biter. Komşu hep aynı vuruşta çıkar, Ilgın'ın yüzü hep aynı yakın planda kalır. Atölyeye şimdi Çarşı Sahnesi'nden bir istek geliyor: kısa bir tiyatro oyunu. Orada ne kesme var ne yakın plan. Seyirci nereye bakacağını kendisi seçiyor. Oyun her akşam yeniden oynanıyor ve hiçbir akşam ötekine tıpatıp benzemiyor. Sonraki derste sahne ile ekran arasındaki farkı konuşacağız. Kurgunun olmadığı yerde seyircinin bakışını ne yönetir?