Motivasyonu güçlendirmek

Açılış sahnesi

On birinci haftanın bir akşamı, atölye. Ayça'nın okuması geldi. Dilber Hanım'ın notları ayrı bir zarfta duruyor. Burcu ikisini de masanın kenarına bırakıp yeni sayfayı açıyor.

Sayfada kısa bir gece sahnesi var. Nüzhet elinde eski bir çantayla evden çıkıyor. Yokuşta park etmiş arabaya yürüyor. Bagajı açıyor, çantayı yerleştiriyor, kapağı kendi eliyle kapatıyor. Sonra eve dönüyor. Tek bir replik yok.

Burcu okumayı bitirince kimse konuşmuyor. Sonra Emre kalemini masaya bırakıyor.

«Sahne güzel. Ama bu kadın bir hafta boyunca “sonra” dedi. Bir gece çantasını taşıyor. Arada ne oldu?»

Burcu sayfaları geriye çeviriyor. Orta bölümün sahnelerini tek tek geçiyor. Sandık, seki, suskun sofra, biriken koliler. Hiçbirinde Nüzhet'in fikrini değiştiren bir an yok.

Selim başka bir yere dokunuyor. «Ceren de öyle. Adı arıyor, sekiye gidiyor, susmayı öğreniyor. Neden? Birkaç gün önce yalnız evi topluyordu.»

Burcu «merak» diyecek oluyor. Sonra kelimenin ne kadar ince olduğunu duyup susuyor.

Nermin Hanım çanta sahnesini Burcu'ya geri itiyor. «Gitme kararı senin final kartından geliyor. Nüzhet'ten gelmiyor. Bu hafta onu Nüzhet'e geri vereceksin.»

Motivasyon güçlendirmek, kişinin kararını onun geçmişinden, değerinden ve bağlarından çıkarıp sahnede görülebilir kılmaktır.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun ikinci turunda iki kişiyi ele alacağız. Önce Nüzhet'in neden kalmak istediğini, sonra neden gittiğini soracağız. Kalış ile gidişin aynı yerden büyüyüp büyüyemeyeceğine bakacağız. Gidişin neden tam o hafta geldiğini bir sahneyle kuracağız. Kişinin kaybedeceği şeyi elle tutulur bir nesneye bağlayacağız. Sonra Ceren'e geçeceğiz ve aramasının arkasına incecik bir meraktan daha sağlam bir bağ koyacağız. Gerekçeyi söyleyen replikleri silip yerlerine davranış yazacağız. En sonda çelişen iki isteği aynı kişide nasıl taşıyacağımızı tartacağız. Filmler bir uzay limanından, bir uçak gemisinden, bir favela çatısından, bir maden kasabasından ve bir laboratuvardan gelecek.

Sıfır noktası

Motivasyon bir kişinin istediğini neden istediğidir. İstek görünür, motivasyon çoğu zaman görünmez. Seyirci onu kişinin seçimlerinden okur.

İlk taslakta motivasyon genellikle yazarın kafasında kalır. Yazar kişiyi tanır, ne hissettiğini bilir. Sayfaya yalnız kişinin yaptıkları geçer. Okur o yapılanların arkasında bir neden göremezse kişiyi tutarsız bulur. Ya da daha kötüsü, ona hiç inanmaz.

Yapı turları bu sorunu derinleştirebilir. Yazar bir finali yeniden kurar ve kişiye yeni bir karar verir. Karar yapı açısından doğrudur. Hikâyenin sorusuna cevap verir, sahneleri bağlar. Ama kişi o kararı vermek için bir nedene sahip olmayabilir. Kararı veren yazardır, kişi değil.

Bu, seyircinin en çabuk sezdiği şeylerden biridir. Kişi bir an önce başka bir şey istiyordu. Şimdi tersini yapıyor. Aradaki köprü yoksa seyirci yazarın elini görür. «Film bitsin diye gitti» der.

Motivasyonu güçlendirmek, kişiye yeni bir neden uydurmak demek değildir. Çoğu zaman neden taslakta zaten vardır, ama dağınık durur. Bir geçmiş sahnesinde yarım kalmıştır. Bir nesnenin içinde susmaktadır. Bir yan kişinin sözüne gömülmüştür. Yeniden yazımda yazar bu parçaları bulur ve kararın önüne dizer.

Bazen de neden gerçekten yoktur. O zaman yazarın kişiyi yeniden tanıması gerekir. Bu kişi neye bağlı? Neyi kaybetmekten korkuyor? Hangi gece onu bugüne getirdi? Cevaplar yeni sahneler doğurabilir. Ama yeni sahne her zaman uzun olmak zorunda değil. Bazen tek bir bakış, bir kararı haklı çıkarmaya yeter.

Bu iş neden yapı turundan sonra gelir? Çünkü yapı değişince kişilerin kararları da yer değiştirir. Final yeniden kurulmadan Nüzhet'in neden gittiğini sormak boşa olurdu; belki kalacaktı. Önce sahneler yerine oturur. Sonra yazar her kişinin önünde durup kararlarını tek tek sorgular. Motivasyon turu bu yüzden bir cila değil, yapının kişilere tercümesidir.

Burcu'nun önünde iki ayrı iş var. Nüzhet'in gidişi bir yapı kararı. Ona bir kişi kararının ağırlığını vermek gerekiyor. Ceren'in araması ise tersinden zayıf. Sahnelerde yaşıyor, ama kökü ince. İkisini de aynı soruyla açacak: bu kişi bunu neden, neden şimdi ve neden bu biçimde yapıyor?

Mekanizma

Ödenmemiş neden

Burcu tahtayı dikine ikiye bölüyor. Bir yarının başına «kalmak», öbürüne «gitmek» yazıyor. Satırları Nüzhet'in hayatından dolduracak.

Kalmak sütunu hızla doluyor. Her hasat sonunda taşa yazılan ad. Önlük cebindeki tebeşir. Yağhanenin kapısına dayanan kulak. Teneke kutuda parmak boyuna inmiş tebeşirler. Ceren'e verilen «Yıkımı göreyim, sonra» cevabı. Film Nüzhet'in neden kaldığını çok iyi biliyor.

Gitmek sütununa Burcu tek satır yazabiliyor: «final».

Çanta sahnesi tam böyle bir borç taşıyor. Final kartı çantayı bagaja koyduruyor. Ama filmin hiçbir sahnesi ona bu çantayı hazırlatmıyor. Emre'nin sorusu bu boşluğu adlandırıyor. Burcu borcun nereden ödenebileceğine bakıyor. Yeni bir neden mi icat edecek, yoksa filmin elindeki nedenlerden birini mi çevirecek?

Gidiş gecesine dönmek

Burcu önce geçmişe bakıyor. Gençlik hattında Nüzhet'in o geceden bir sahnesi var. Raşit kız kardeşini eve yollamış, tozdan uzak tutmak istemiş. Nüzhet söz verip yokuşu çıkmış. Odasında kapının mandalını tutuyor. Aşağıda yağhanenin uğultusu inceliyor ve duruyor. Mandalı ne bırakıyor ne açıyor.

O gece Nüzhet kendisine söyleneni yaptı. Eve gitti. Ağabeyi bir daha dönmedi. Sonraki bütün yılları bu gecenin karşısında duruyor. Kalmak, o bir gecelik gidişe verilmiş uzun bir cevap.

Burcu bu bağı bir açıklama sahnesiyle kurmak istemiyor. Bir görüntü kafiyesi seçiyor. Gençlikte el bir mandalı tutuyor ve karar veremiyor. Bugünde el bir bagaj kapağını tutuyor ve kapatıyor. Seyirci iki eli üst üste koyacak. Kimse ona neden demeyecek. Bu sahne de henüz denemelik olarak günlüğe giriyor.

Aynı yerden iki eylem

Geçmiş, kalışı açıklıyor. Gidişi açıklamıyor. Hatta ters yöne çekiyor. Bir ömür kalmış kadın neden şimdi bıraksın?

Burcu kalmak sütununun altına tek bir değer yazmaya çalışıyor. Önce «sadakat» yazıyor, siliyor. Kelime ağabeye bağlı, taşa değil. Sonra şunu yazıyor: ad toprağa karışmayacak.

Kalırken Nüzhet adı taşla korudu. Her yıl yazdı, yağmur sildi, yine yazdı. Şimdi taş kalkıyor. Yağhane yıkılınca adı taşıyacak bir yüzey kalmıyor. Ad bundan sonra yalnız bir insanla ve bir kâğıtla yaşayabilir. Gitmek, aynı değeri başka bir yolla korumak oluyor.

Böylece gidiş bir ihanet gibi okunmuyor. Seyirci kadının değiştiğini değil, durumun değiştiğini görüyor. Kadın aynı kadın.

Kişisel saat

Değer gidişin nedenini veriyor. Ama zamanını vermiyor. Taş haftanın sonunda kalkacak. Nüzhet bunu ilk günden beri biliyor. Kararı neden o gece veriyor?

Filmin dış saati kapının yanında biriken koliler. Nüzhet'in kişisel saati için Burcu orta bölüme bakıyor. Ceren'in sekide hiçbir şey sormadan oturduğu sabahı buluyor. Taslakta o sabahı yalnız Ceren yaşıyor.

Burcu oraya kısa bir an ekliyor. Nüzhet yokuştan ekmekle iniyor. Sekiyi uzaktan görüyor. Torunu Selahattin'in yanında oturmuş, tavlayı izliyor. Soru sormuyor. Nüzhet yolun ortasında duruyor. Bir süre bakıyor. Sonra ekmeği koluna alıp geri dönüyor.

Bu an, niyet sayfasındaki soruya da dokunuyor. Sessizliğin kuşaktan kuşağa nasıl geçtiğini Nüzhet bu sabah kendi gözüyle görüyor. Köy torununa susmayı öğretmeye başlamış. Kendisi kalırsa ders sürecek. O gece çanta bagaja giriyor.

Kaybedilecek şey

Emre listeye bakıp bir itiraz getiriyor. «Kalırsa ne kaybediyor? Gitse ne kaybediyor? İkisi de çok soyut.»

Burcu iki satır yazıyor. Kalırsa Ceren arabaya tek başına biner. Bagajda koliler, yanında boş koltuk. Ad taşla birlikte molozun altına gider. Giderse Nüzhet kendisi giden olur. Sekide ölülerin adları sayılırken onunki de sayılmayacak. Taşı da yalnız kalkarken görecek, yıkıldığını görmeyecek.

İkinci kayıp ilk kez bir sahneye bağlanıyor. Seyirci sekideki ad sayımını orta bölümde gördü. Bir adın atlandığını duydu. Şimdi aynı sayımda ikinci bir boşluğun açılacağını sezebilir.

Söyleyen replik

Taslağın sofra sahnesinde Nüzhet bir cümle kuruyor. «Ben gidersem o taşa kimse yazmaz.» Burcu cümleyi yeniden okuyor ve kırmızı kalemle işaretliyor.

Cümle doğru. Ama motivasyonu söylüyor, göstermiyor. Üstelik bir kadının bütün yaşamını tek satıra sıkıştırıyor. Burcu satırı siliyor. Yerine bir hareket koyuyor. Nüzhet her akşam önlüğünü asmadan önce cebini yokluyor. Tebeşirin yerinde olup olmadığına bakıyor. Seyirci bu küçük yoklamayı üç kez görecek. Dördüncüsünde cebe çakı da girecek.

Ceren'in kökü

Sıra Ceren'e geliyor. Burcu kartındaki satırı okuyor: «yıkımdan önce adı öğrenmek». Altında da sınır yazılı: adı arar, akıbeti aramaz.

Selim'in sorusu duruyor. Neden yalnız adı? Merak eden biri sonunu da arar. Merak sınır tanımaz.

Burcu Ceren'in köye neden geldiğine dönüyor. Büyükannesini götürmeye geldi. Kente, kendi evine. Sekide yaşlı adam soruyu ona çevirmişti, kimin torunu olduğunu sormuştu; Ceren cevap olarak büyükannesini anmıştı. O an Burcu yeni bir şey okuyor. Ceren götürmek istediği kadının adını biliyor, ama hayatını bilmiyor. Teneke kutu bu bilgisizliği eline verdi.

Ceren'in araması artık bir ilişkiden çıkıyor. Kimi götürdüğünü bilmek istiyor. Akıbet onu ilgilendirmiyor, çünkü ağabeyi değil, büyükannesini arıyor. Kartın sınırı kendiliğinden açıklanmış oluyor.

Kararın imzası

Burcu Ceren'in bu kökünü bir repliğe vermek istemiyor. «Kimi götürdüğümü bilmek istiyorum» satırı taslağa hiç girmiyor. Onun yerine Ceren'e bir alışkanlık veriyor.

Ceren her koliye siyah bir kalemle ne olduğunu yazıyor. «Mutfak.» «Sofa.» «Yatak odası.» Kolilerin hepsinin bir adı var. Sandıktan çıkan teneke kutuya gelince kalem havada kalıyor. Ceren kutuyu hiçbir koliye koymuyor. Kapağını kapatıp sandığa geri bırakıyor.

Bu seçim yalnız Ceren'den çıkabilir. Kente götürülecek her şeyi adlandıran kız, adını bilmediği tek şeyi kolilere karıştırmıyor. Akşam o kutuyu büyükannesi önlüğüne koyduğunda bir kapı kapanıyor. Ceren'in istediği şey de seyirciye görünür oluyor.

İki istek, bir kişi

Selim tabloyu okuyor ve bir sorun buluyor. Ceren artık iki şey istiyor. Büyükannesini götürmek ve adı öğrenmek. İkisi birbirini itiyor. Soru sordukça büyükanne kapanıyor. Büyükanne kapandıkça arabaya binmesi zorlaşıyor.

Burcu bunu silinecek bir tutarsızlık saymıyor. Ceren'in sekide susarak oturması tam bu çekişmeden doğdu. Adı öğrenmek için soruyu bıraktı. Böylece iki isteğin arasında bir sıra kuruluyor. Önce götürmek geliyor. Ad bekleyebilir.

Nüzhet'te de iki istek çekişiyor. Taşın yanında kalmak ve torununu susmaktan korumak. Final bu çekişmeyi bir sırayla çözüyor. Taşın kalkışını görüyor, sonra gidiyor. İki istek de bir an ekranda duruyor. Biri öbürünün önüne geçiyor.

Burcu günlüğe tek satır düşüyor: «Nüzhet: gidiş artık sabahtan doğuyor. Ceren: götürmek önce, ad sonra.» Altına da «deneme» yazıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Yapı kararından sonra bir gerekçe turu yap. Finali ya da bir dönümü yeniden kurduğunda kişinin yeni kararını ayrıca sorgula. Karar yapıya uyuyor diye kişiye uyduğu sanılmasın.

Kalış ve gidiş sütunlarını birlikte doldur. Bir kişinin bir şeyi neden yaptığını yazarken, neden yapmadığını da yaz. Hangi sütun boş kalıyorsa borç oradadır.

Yeni neden icat etmeden önce taslağı tara. Neden çoğu zaman bir geçmiş sahnesinde, bir nesnede ya da bir yan kişinin sözünde gizlidir. Sayfada zaten duran bir anı yeniden kullanmak, sıfırdan bir an kurmaktan daha doğal okunur.

Geçmişi açıklamayla değil, kafiyeyle bağla. Bir geçmiş anını şimdiki bir harekete benzet. Seyirci iki görüntüyü kendi birleştirir ve bağı bir sır gibi değil, bir keşif gibi yaşar.

Değeri bir fiille yaz. «Sadakat» gibi bir isim kişiyi bir duruma kilitler. «Ad toprağa karışmayacak» gibi bir cümle, kişinin farklı koşullarda farklı eylemler seçmesine izin verir.

Zıt eylemlere ortak bir kök ara. Kişi bir anda tersini yapıyorsa, önce değişen şeyin kişi mi durum mu olduğuna bak. Durum değiştiyse değer yerinde kalabilir.

Dış saati kişisel saatten ayır. Son tarih bir baskı kurar, ama kararı tetiklemez. Kişiyi bugün harekete geçiren küçük bir olay olmalı. O olayı kişinin kendi gözüyle görmesi en güçlü yoldur.

Kişisel saati yeni bir olayla değil, var olan bir sahneyle kur. Burcu'nun yokuş anı yeni bir sahne değil. Orta bölümde zaten yaşanan bir sabaha başka bir tanık ekleniyor.

Riski seyircinin görebileceği bir şeye bağla. Boş bir koltuk, sayılmayan bir ad, bir kamara. Soyut risk, kararın anında hissedilmez.

İki seçeneğin de kaybını yaz. Yalnız bir seçeneğin bedeli varsa karar kendiliğinden verilmiş olur. Seyirci o zaman bir seçim değil, bir zorunluluk izler.

Gerekçe repliğini bul ve sor. Kişi nedenini kendi ağzıyla söylüyorsa, aynı nedeni bir hareket taşıyabilir mi? Taşıyabiliyorsa repliği çıkar.

Tekrar eden küçük hareketi sayarak kur. Bir alışkanlık ilk kez görüldüğünde bir ayrıntıdır. Üçüncüsünde bir karakter çizgisidir. Dördüncüsünde değişirse bir karar olur.

Merakı bir motivasyon sayma. Merak bir kişiyi sahneye sokar, ama sınırı yoktur ve bir ilişkiye bağlanmaz. Merakın arkasında hangi bağ duruyor, onu bul.

Kararın imzasını ara. Aynı durumda başka biri ne yapardı? Kişinin seçtiği yol başkasından çıkabiliyorsa motivasyonu henüz ona ait değil.

Çelişen istekleri silme, sırala. Bir kişi iki şeyi birden isteyebilir. Yazarın işi hangisinin önce geldiğini bilmek ve o sırayı bir eylemle göstermektir.

Güçlendirilen nedenin her sahneye yayıldığını kontrol et. Ceren'in yeni kökü, sekideki susuşu da kapıdaki son sözleri de değiştirir. Yalnız tek sahneyi düzeltmek yeni bir tutarsızlık üretir.

Nedeni açık bırakılan kişiyle nedeni bilinmeyen kişiyi ayır. Raşit'in neden gittiği bu filmde açık kalıyor. Bu bir motivasyon eksiği değil, bir sır. Nüzhet'in neden gittiği ise açık kalamaz, çünkü soru onun.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Motivasyon, istenenin neden istendiğidir; seyirci onu seçimlerden okur.
• Yapı turunda verilen kararlar bir gerekçe borcu doğurabilir.
• Neden çoğu zaman taslakta vardır; dağınık durur, bulunur ve kararın önüne dizilir.
• Geçmiş, açıklamayla değil bir görüntü kafiyesiyle bağlanabilir.
• Zıt eylemler aynı değerden büyüyebilir; değer kalır, eylem döner.
• Dış saat baskı kurar, kişisel saat kararı tetikler.
• Risk somut bir kayba bağlanınca hissedilir; iki seçeneğin de kaybı yazılır.
• Gerekçe repliği çoğu zaman tekrar eden bir hareketle değiştirilebilir.
• Merak tek başına zayıf bir köktür; arkasında bir ilişki aranır.
• Çelişen istekler silinmez, sıralanır.
• Kişiye özgü bir seçim, nedeni söylemeden gösterir; aynı seçimi başkası yapabiliyorsa neden henüz ona ait değildir.
• Motivasyon turu yapı turundan sonra gelir; değişen kararlar kişilere tek tek tercüme edilir.

Sonraki derse köprü

Nüzhet'in gidişi artık bir sabahtan doğuyor. Ama o sabah torununa susmayı öğreten kim? Sekideki yaşlıların kuralı yalnız bir engel mi, yoksa kendi amacı, kendi haklı bir yanı olan bir güç mü? Selahattin'in «Vardı» deyişi bir karşı hamle sayılır mı? Filmde bağıran bir kötü yok, yıkım da bir insan değil. Bir kural, Nüzhet'le kişisel bir bağı olan biri tarafından korunursa ne değişir? Sıradaki ders bu karşı gücü arıyor: antagonisti güçlendirmek.