Motif geliştirme

Ne yapacaksın

Bugün kendi senaryon için iki motifi baştan sona tasarlayacaksın. Biri gözle görülen bir nesne ya da düzen olacak. Öteki kulağa gelen bir ses. İkisi de senaryonun sorduğu tek bir soruya bağlanacak.

Çalışma bir harita üzerinde yürüyecek. Haritanın tepesinde tematik soru duracak. Altında iki sütun açacaksın, biri görsel motif, biri ses motifi için. Satırlar motifin durakları olacak: ilk kullanım, ikinci kullanım, anlamın değiştiği yer ve final karşılığı. Her hücreye üç şey yazacaksın. Motif hangi sahnede, ne hâlde görünüyor? Kim onunla temas ediyor? O anda soruya ne cevap veriyor?

Çıktı tek sayfalık bir tablo ve tablonun altında birkaç satırlık bir not. Notta iki motifin nerede kesiştiğini yazacaksın. Sonra haritayı senaryonun içine taşıyacak, her durağı kendi sahnesine birer satır olarak yerleştireceksin.

Harita küçük kalacak. Her sütunda dört durak yeter, beşincisi ancak bir gerekçeyle girer. Amaç motifi çoğaltmak değil, her dönüşüne bir iş vermek. Bitirdiğinde bir okur yalnız tabloya bakarak senaryonun neyi sorduğunu tahmin edebilmeli.

Neden bu alıştırma

Motiflerin çoğu planlanmadan doğar. Yazar bir sahneye bir nesne koyar, birkaç sahne sonra onu yeniden kullanır. Üçüncü kullanımda bir anlam taşıdığını fark eder ve onu bir motif sayar. Bu kendiliğinden yol bazen işe yarar. Çoğu zaman ise yarım kalır. Nesne geri döner ama her dönüşte aynı şeyi söyler. Ya da finalde ortadan kaybolur ve seyircinin aklında açık bir hesap bırakır.

Haritanın ilk kazancı bu açık hesabı görünür kılmaktır. Bir motifin bütün duraklarını tek sayfada görünce eksik olanı da görürsün. İkinci kullanım ilkinin tıpkısıysa, satırdaki boşluk bunu söyler. Final hücresi boşsa, motif bir yere varmıyor demektir.

İkinci kazanç soruyla ilgili. Tematik soru olmadan motif bir süs olarak kalır. Güzeldir, tekrar eder, ama hikâyenin derdine dokunmaz. Her durağı bir soruya cevap olarak yazmak, motifi hikâyenin içine bağlar. Seyirci soruyu duymaz, ama cevapların değiştiğini görür.

Üçüncüsü iki duyuyu birbirine bağlamak. Görsel ve işitsel motif ayrı ayrı yazıldığında birbirini tekrar edebilir ya da birbirinin yolunu kesebilir. Aynı haritada durduklarında hangisinin ne zaman konuşacağına karar verirsin. Bazen biri susarken öteki taşır. En güçlü an çoğu zaman ikisinin aynı sahnede buluştuğu yerdir.

Haritanın bir yararı da yeniden yazımda görünür. Senaryo kısalırken sahneler düşer. Düşen sahnede bir motif durağı varsa, motifin yolu da kopar. Harita elindeyse hangi sahnenin kesilemeyeceğini önceden bilirsin. Ya da durağı başka bir sahneye taşırsın.

Hazırlık

Senaryonun tamamını bir kez daha oku, ama bu kez hikâyeye değil, nesnelere ve seslere bak. Birden fazla sahnede geçen her nesneyi ayrı bir kâğıda yaz. Birden fazla sahnede duyulan her sesi de bir başka kâğıda.

Her listenin yanına o nesnenin ya da sesin geçtiği sahneleri not et. Kimin elinde, kimin kulağında olduğunu da yaz.

Sonra senaryonun sorusunu bulmaya çalış. Bu bir konu değil, bir soru olmalı. Karakterlerin cevap veremediği, filmin sonuna kadar taşıdığı bir soru. Birkaç taslak yaz, en kısasını seç.

Son olarak boş bir tablo çiz. Sütunlara durak, görsel motif ve ses motifi yaz. Satırların başına durakları sırala. Ayrı bir köşeye "kesişme" diye küçük bir kutu aç.

Adımlar

Çözümlü örnek

Emre işe sorudan başlıyor. İlk taslağı uzun: "Bir aile, yıllar sonra bir hastane odasında yeniden bir araya gelebilir mi?" Nermin Hanım cümlenin bir konu olduğunu söylüyor. Cevabı evet ya da hayır. Emre soruyu kısaltıyor: "Kim kalır, kim gider?" Filmin başında cevap herkesçe biliniyor. Kalan hep Kadir, gelmeyen hep Murat. Son gecede bu iki cevap da çatlıyor.

Görsel motif için Emre'nin elinde uzun bir liste var. Terlikler, termos, sarı perdeler, sandalyeler. Sorunun içine en çok sandalyeler oturuyor. Bir sandalyede biri ya oturur ya oturmaz. Kalmak da gitmek de bir sandalyede görünür. Ses motifi olarak Emre alyansın korkuluğa vuruşunu seçiyor. Sandalyeler iki kardeş arasındaki mesafeyi gösteriyor. Alyans ise babanın oğluyla kurduğu bağı duyuruyor. Biri uzaklığı ölçüyor, öteki yakınlığı.

Emre tabloyu doldururken Selim her hücrenin altına aynı soruyu yazıyor: bu durakta kim kalıyor?

Tablonun ilk hâlinde anlam değişimi satırı boştu. Emre dördüncü geceyi ikinci kullanım saymıştı. Nermin Hanım iki hücreyi art arda okuyunca sorunu gösteriyor. Ayakla itilen sandalye bir teklif. Dolu sandalye ise bir cevap. Teklifle cevap aynı durak olamaz. Emre satırları ayırıyor ve sandalyenin yolculuğu dört durağa oturuyor.

Selim bir de mesafeye takılıyor. Ayakla itilen sandalye ile dolu sandalye arasında yalnız bir gün var. Bu kadar yakın iki durak seyirciyi yormaz mı? Nermin Hanım farkın büyüklüğüne bakıyor. İkinci durakta sandalye bir karış kayıyor, üçüncüde bir adam oturuyor. Fark büyük olunca iki durak birbirine yaklaşabilir. Küçük farklar ise araya zaman ister.

Alyans sütununda tuzak başka yerde. Emre önce sesi her gece aynı işle yazmıştı. Baba vuruyor, Kadir geliyor. Selim üçüncü hücreyi işaret ediyor. Ses burada kimseyi yataktan çağırmıyor. Kadir zaten sandalyede. Vuruş onu bir yerden yatağa getirmiyor. Kendi kulağının içinden odaya çıkarıyor. Emre hücreye "dönüş" kelimesini yazınca motifin yönü değişiyor.

Kesişme kutusu son geceye düşüyor. Aynı karede boş sandalye ve gelmeyen vuruş. Görsel motif gideni, ses motifi kalanı söylüyor. Emre bu sahnede ikisini tek satıra koymayı deniyor ama sayfa kalabalıklaşıyor. Sonunda önce Murat'ı asansöre bindiriyor. Sandalyede kalan ceket bir satır alıyor, bileğe uzanan el bir sonrakini.

Sahneye taşıma adımında bir çakışma çıkıyor. Dördüncü gecenin dolu sandalyeleri, Murat'ın kendini kesen uzun repliğiyle aynı sahnede. Emre sandalye satırını önce repliğin ortasına koymuştu. Okurun gözü sözden nesneye atlıyordu. Satırı sahnenin başına alıyor. Seyirci iki kardeşi oturur hâlde görüyor, sonra konuşma başlıyor ve kimse sandalyeyi bir daha anmıyor.

Final için Emre bir atölye taslağı getiriyor. Babanın evinde, yatağın yanında bir sandalye. Kadir oturuyor, sonra kalkıp lambayı söndürüyor. Nermin Hanım sandalyeyi siliyor. Motif son gece kapandı, diyor. Finalde aynı nesne bir kez daha görünürse seyirci onu yeniden saymaya başlar. Filmin sonu başka bir şeyle konuşuyor. Önce evde Kadir lambayı söndürüyor. Karanlıkta filmin tek müziği çalıyor ve kesmeden önce bitiyor. Sonra hastanede Figen yeni bir hastanın lambasını söndürüyor. Pencereye yağmur vuruyor, bu kez silen yok.

Emre tablonun altına kısa bir not ekliyor. Sandalyeler ve alyans sorunun cevabını son gecede veriyor. Final ise soruyu başka birine devrediyor.

Kendini değerlendir

Haritayı bitirince bir gün beklet. Sonra yalnızca tabloyu oku, senaryoya bakma.

Tematik soru yedi kelimeyi aşıyor mu? Ana karakter başta ve sonda aynı cevabı mı veriyor?

Görsel motif hikâyenin dünyasında zaten var mıydı? Yoksa onu bu alıştırma için mi getirdin?

Ses motifi bir karaktere bağlı mı? Onu kimin çıkardığını, kimin duyduğunu her hücrede yazabildin mi?

İlk kullanım bir anlam ilan ediyor mu? Etmiyorsa iyi. Ediyorsa satırı yeniden yaz ve yalnızca düzeni bırak.

İkinci kullanımda kaç şey değişti? Birden fazlaysa hangisinin önemli olduğunu sen biliyor musun, seyirci biliyor mu?

Anlam değişimi satırında motifin söylediği şey ilk satırın karşıtı mı? Değişimi nesne mi yapıyor, çevresindeki durum mu?

Final hücresi ilk kullanımı hatırlatıyor mu? İlk satırla son satırı yan yana oku. Aradaki fark tek kelimeyle söylenebiliyor mu?

İki motif aynı şeyi mi söylüyor? Bir sütunu sil ve haritayı yeniden oku. Hikâye bir şey kaybediyor mu?

Kesişme sahnesinde iki motif birbirinin önünü kesiyor mu?

Duraklar arasındaki mesafeye bak. Küçük bir farkın ardından gelen durak çok mu yakın? Büyük bir farkın ardından gelen çok mu uzak?

Her hücrenin sahnesi senaryoda gerçekten var mı? Haritada duran ama sayfada bulunmayan bir durak, yalnızca bir niyettir.

Son olarak her hücrenin altına tematik soruya verdiği cevabı yaz. Cevabı olmayan durak, haritadan çıkarılmayı bekliyor olabilir.

Yaygın tuzaklar

Varyasyonlar

Sonraki adım

Bugün iki motifi sayfada tasarladın ve her durağa bir satır yerleştirdin. Ama sayfa son durak değil. Bir satır sete, oyuncuya, kurgu masasına gider ve oradan değişmiş olarak döner. Sıradaki alıştırmada bir senaryo sayfasını çekilmiş sahnesiyle karşılaştıracaksın. Nöbet'te son gecenin boş sandalyesi böyle bir yolculuğa çıksa ne olur? Ceketi sandalyeye nasıl bırakacağına oyuncu mu karar verir, yönetmen mi? Kurgu boş sandalyede ne kadar kalır? Sayfadaki hangi replik çekim gününde sessizce düşer? Onun yerini hangi görüntü doldurur? Değişikliklerin her biri sahneyi güçlendirir mi, yoksa yazarın kurduğu bir durağı yolda mı bırakır?