Montaj ve seri çekimler

Açılış sahnesi

Selim kırmızı kalemi hazırlık haftasının sayfasında durduruyor. Sayfanın üstünde tek bir kelime var: MONTAJ. Altında tireyle başlayan on bir kısa satır.

Satırları sesli okuyor. Üst katta bir dolap kapağı gıcırdıyor. Alt katta bir yatak tahtayı çiziyor. Katlı sarı perdeler bir sandalyenin üstünde bekliyor. Beşinci tirede duruyor: "Merdiven. Kardeşler tartışır."

Selim başını kaldırıyor. Bu tartışma ne kadar sürüyor?

Emre iki sayfa kadar sürdüğünü söylüyor. Eski dosyada tam bir sahneydi. Şablona geçerken haftayı tek bir montajda toplamış, tartışmayı da bir satıra indirmiş. Replikler ayrı bir dosyada duruyor.

Selim sayfayı çeviriyor. On birinci tirenin hemen altında hastanenin başlığı var. Arada hiçbir şey yok. Hastane de mi montajın içinde?

Nermin Hanım iki soruyu tahtaya yazıyor. Montaj nerede bitiyor? Tartışma nereye sığıyor? Sonra sayfayı yönetmen yardımcısının gözüyle okumayı öneriyor. "Kardeşler tartışır" satırı için kaç oyuncu, kaç replik, kaç dakika yazacak? Bir satırlık tire ona iki sayfalık bir sahneyi haber vermiyor.

Emre replik dosyasını açıp ilk iki satırı okuyor. Yukarısı daha sessiz. Banyo aşağıda. Selim kalemi bırakıyor. Bu iki cümle bir tireye sığmaz.

Montajın ortasında bütün bir sahne gerekiyorsa montaj durur, sahne kendi başlığıyla yazılır, sonra montaj kaldığı yerden sürer.

Bu derste ne olacak

Bu derste montajın sayfadaki biçimine bakacağız. Montaj başlığını, maddeleri ve montajın bitişini yazacağız. Her maddenin kendi mekânını ve vaktini nasıl taşıdığını göreceğiz. Tekrarlanan davranışı, iki katta aynı anda ilerleyen işleri ve geçen günleri sayfaya dökeceğiz. Montajı seri çekimden ayıracağız. Montajın içine giren tam sahnenin nasıl bölündüğünü, sesin maddelerin üstünden nasıl geçtiğini konuşacağız. Her biçimin döküm kâğıdına nasıl geçtiğine de bakacağız. Bir sinema salonunda başlayıp biten bir şehir günü, budanan çitler, bir avuç hap, bir kütüphanede dans ve bir göldeki tapınak eşlik edecek. Sonunda Emre'nin hazırlık haftası okunabilir bir sayfaya dönüşecek.

Sıfır noktası

Montajın ne işe yaradığını biliyoruz. Kısa görüntüler bir süreci sıkıştırır ve başı ile sonu arasındaki farkı gösterir. Zor bir kararın montajın içinde kaybolması da bilinen bir tehlike. Bu ders başka bir soruya bakıyor. Montaj kâğıtta neye benzer?

Sayfanın olağan birimi sahnedir. Her sahnenin bir başlığı vardır: içeride mi dışarıda mı, nerede, günün hangi vakti. Başlığın altında zaman gerçek hızıyla akar. Bir sayfa kabaca bir dakika sayılır. Okur zincirindeki herkes bu varsayımla okur.

Montaj bu varsayımı bozar. Birkaç satırda günler geçer. Mekân her satırda değişebilir. Sayfa bu yüzden okura bir uyarı borçludur. Buradan sonra zaman sıkışıyor. Buradan sonra yine olağan hızına dönüyor. Montajın başlığı ve bitiş satırı bu uyarıyı taşır.

Uyarı her okura başka bir şey söyler. Yapımcının okuyucusu bir haftanın birkaç dakikaya indiğini anlar. Yönetmen yardımcısı dökümü çıkarırken maddelerin her birini ayrı bir çekim yeri sayar. Sayfada yarım sayfa tutan bir montaj, çekimde bir günü alabilir. Oyuncu hangi maddede hangi gün olduğunu, ne giydiğini sorar. Kurgucu sırayı ve süreyi kendisi kuracak. Ama hangi maddenin hangisine cevap verdiğini sayfadan öğrenir.

Montajın bir de yakın akrabası var. Bazı diziler kısa planlardan oluşur ama zaman atlamaz. Tek bir olayı birkaç parçaya böler. Bunlar da sayfada maddelerle yazılır, ama başka bir başlıkla. İkisini karıştıran yazar okura yanlış bir saat verir.

Emre'nin en eski taslağında bu hafta tek bir cümleydi. Kelime işlemcideki dosyada şöyle duruyordu: "Bir hafta boyunca kardeşler evi babaları için hazırlar." Cümle doğruydu ama hiçbir kameraya bir şey söylemiyordu. Hangi oda, hangi gün, kim nerede? Okur haftayı yalnız bir özet olarak öğreniyordu. Şablona geçerken Emre o cümleyi tirelere böldü. Bu doğru bir adımdı. Ama tireler yalnız bir liste kurdu. Listenin nerede başlayıp nerede bittiğini, içine neyin girip neyin giremeyeceğini sayfa ayrıca söylemeli.

Bugünkü sayfada hepsi bir arada. Günler geçiyor, iki kat aynı anda çalışıyor, bir ses haftanın altından geçiyor. Ortada tam bir sahne duruyor. Haftanın sonunda da zamanı hiç sıkışmayan tek bir yürüyüş var. Hepsini sırayla sayfaya koyacağız.

Mekanizma

Montajı açan satır

Emre montajı tek bir kelimeyle açmıştı. Selim kelimeyi bırakıyor ama yanına bir ad istiyor.

Yazarlar bu satırı farklı biçimlerde kurar. Bazıları önce olağan bir sahne başlığı yazar, montajı onun altında açar. Bazıları tek satırla yetinir. Emre tek satırı seçiyor, çünkü bütün maddeler aynı evde geçiyor. Ana mekân başlıkta bir kez yazılınca maddelere yalnız kat ve vakit kalıyor. Konunun adı da yönetmen yardımcısına yarıyor. Döküm kâğıdında bu yarım sayfa artık bir adla anılıyor.

MONTAJ — BABANIN EVİ, HAZIRLIK HAFTASI

Maddeler

Emre'nin tireleri harfe dönüyor. Selim'in gerekçesi kurgu masasından geliyor. Notlarında "C maddesi" diyebilecek. Tireli bir listede "dördüncü tire" demek zorunda kalırdı. Harfler bir sıra da vaat ediyor. Okur A'dan sonra B'yi bekler ve maddelerin bir yöne aktığını sezer.

Her maddenin başında yer ve vakit duruyor. Ev aynı, kat değişiyor. Günler de değişiyor.

A) ÜST KAT, SABAH. Murat eski odasının dolabını açar. Kapak gıcırdar. Askılar boş.

B) ALT KAT, SABAH. Kadir yatağı duvardan ayırır. Ayaklar tahtayı çizer.

C) ÜST KAT. Murat elinde bir askıyla durur. Alttan gelen sesi dinler.

D) ALT KAT, AKŞAMÜSTÜ. Kadir yatağı pencereye doğru çeker, yarı yolda bırakır. Sandalyede katlı sarı perdeler.

C maddesinde vakit yok. Selim bunun bilerek yapıldığını görüyor. C, B ile aynı an. Vakit yazılmayınca okur bir önceki maddenin saatini taşır. Böylece iki kat tek bir sesle birbirine bağlanıyor.

Aynı ses haftada birkaç kez dönüyor. Yatak her seferinde biraz daha ilerliyor. Murat her seferinde başka bir işin ortasında duruyor. Tekrarlanan davranış sayfada kısaltılmaz. "Kadir yine yatağı çeker" yazılmaz. Her tekrar neyin değiştiğini söyler: yatağın nerede durduğunu, Murat'ın elinde ne olduğunu. Okur farkı ancak sayfada görürse arar.

İki kat sırayla geliyor. Paralel gelişim sayfada böyle kuruluyor. Maddeler üst ile alt kat arasında gidip geliyor. Kardeşler uzun süre aynı karede görünmüyor. Okur bunu bir kural gibi öğreniyor: bu evde iki kişi çalışıyor ama aynı yerde durmuyor. Kural ancak sona doğru, balkondaki çayla bozuluyor.

Maddelerin altındaki ses

Emre'nin ilk montaj başlığının altında bir satır daha vardı: "Müzik başlar." Nermin Hanım onu siliyor. Filmin tek müziği finale ayrılmış. Ama montajın altında bir ses gerekiyor. Evin kendi sesi var.

Musluk damlar. Damla maddelerin altında sürer.

Emre damlayı her maddeye ayrı ayrı yazmıyor. Bir kez yazmak yetiyor. Kat değişse de okur musluğun aynı yerde damladığını biliyor. Sesin bittiği yer de yazılacak. Yoksa okur onu montajdan sonraki sahneye de taşır. Montajın içine bir sahne girerse ses o sahnenin sesi olur. Merdivende damla konuşmanın altında kalıyor ve Emre onu yazmıyor.

Montajın içindeki sahne

Merdiven tartışması bir maddeye sığmıyor. Kardeşler konuşuyor, aralarında bir şey değişiyor, Kadir bir karar veriyor. Emre montajı durduruyor ve sahneyi kendi başlığıyla açıyor.

İÇ. BABANIN EVİ, MERDİVEN — GÜNDÜZ

ÜST KAT

Murat merdivenin başında. Kucağında katlı çarşaflar.

MURAT

Yukarısı daha sessiz.

ALT KAT

Kadir yatağın ayak ucunda. Başını kaldırmaz.

KADİR

Banyo aşağıda.

Sahne tutamakla, ısıtmayan petekle ve cevapsız bir soruyla sürüyor. Kadir'in misafir odası sözüyle bitiyor. Sonra Emre montaja geri dönüyor.

MONTAJA DÖNÜŞ

Damla geri gelir.

E) ÜST KAT. Murat çarşafları yatağın üstüne bırakır. Yatağı yapmaz. Elini peteğe koyar, çeker.

F) ALT KAT, SABAH. Kadir sandalyeye çıkar. Perdenin ilk kancasını takar.

G) BALKON, AKŞAM. İki kardeş, iki bardak çay. Konuşmazlar.

H) ALT KAT, SABAH. İki perde takılı. Oda sarı. Yatak pencerenin önünde.

Emre bir an ikinci bir montaj başlığı açmayı düşünüyor. Nermin Hanım ona hafta aynı, ses aynı diyor. Dönüş ibaresi okura aynı montajın sürdüğünü söylüyor. Yeni bir başlık yeni bir süreç vaat ederdi.

Montajı kapatan satır

MONTAJ SONU

Bitiş satırı damlayı da kapatıyor. Sonraki başlık artık bir madde gibi okunmuyor. Son madde de bir değişimle duruyor: sarı ışık ve pencere önündeki yatak. Okur haftanın nereye vardığını görüyor.

Zamanı sıkışmayan dizi

Bir sabah Kadir evde yok. Murat aşağı iniyor. Emre bu inişi de maddelerle yazmış ve başına MONTAJ koymuş. Selim itiraz ediyor. Burada hiç zaman geçmiyor.

SERİ ÇEKİM — MURAT ALT KATTA

A) Murat merdivenin son basamağında. Ceketi üstünde.

B) Mutfak kapısının kasası. Boy çizgileri. Murat uzun bakar.

C) Alt kattaki odanın kapısı. Sarı perdeden süzülen ışık. Murat eşikte durur.

Maddeler arasında saat geçmiyor, birkaç adım geçiyor. Seri çekim başlığı okura bunu söylüyor. Bazı yazarlar böyle bir anı ara başlıklı olağan bir sahne olarak yazar. Emre maddeleri tutuyor, çünkü her parça sözsüz ve ayrı bir görüntü. Bir bitiş satırı ise yazmıyor. Zaman sıkışmadığı için yeni başlık yeterli.

Filmlerden okuma

Vertov ile Kim maddeyi ve sahneyi iki ayrı uca yerleştiriyor. Kameralı Adam'da hiç tam sahne yok, her şey madde. Kim'in filminde ise neredeyse hiç madde yok, zaman sahnelerin arasında atlıyor. Emre'nin haftası ikisinin arasında duruyor. Çoğu an bir madde, merdiven ise bir sahne.

Burton ile Aronofsky tekrarı farklı ölçeklerde kuruyor. Burton'da tekrar bir montajın içinde, aynı hareket başka bahçelerde. Aronofsky'de tekrar filmin bütününe yayılmış, aynı dizi başka nöbetlerde. Okur tekrarı her iki filmde de değişen ayrıntıdan izler. Sayfadaki "yine" kelimesi o ayrıntının yerini tutmaz.

Hughes'un dansı montaja en çok benzeyen seri çekim. Kesmeler hızlı, müzik sürekli, köşe köşe yer değişiyor. Ayrıldığı tek nokta zamanın akışı. Emre'nin Murat dizisi de montaj başlığını bu yüzden kaybetti. Murat merdivenden kapıya birkaç saniyede yürüyor. Dizi bir haftayı değil, bir sabahın birkaç saniyesini anlatıyor.

Usta katmanı

Maddeyi bir çekim yeri olarak düşün. Yönetmen yardımcısı her maddeyi ayrı bir kurulum sayar. Aynı odada geçen iki maddeyi arka arkaya dizmek zorunda değilsin. Ama aynı odada geçtiklerini açıkça yaz ki döküm onları birleştirebilsin.

Harfleri taslak boyunca sabit tut. Kurgucu ve oyuncu notlarını harfle verir. Araya yeni bir madde girerse listeyi bir sonraki taslakta yeniden harfle. Değişikliği taslak satırında belirt.

Uzayan madde bir sahne saklıyor olabilir. İki üç kısa cümleyi geçen madde çoğu zaman bir sahneyi saklıyor. Konuşma başladığı anda madde sahneye dönüşür.

Kısa söz serbest, karşılıklı konuşma montajı durdurur. Bir maddede tek bir kelime ya da yarım cümle duyulabilir. İkinci replik geldiğinde montajı durdur ve sahneye başlık ver.

Vakti yalnız değiştiğinde yaz. Vakti olmayan madde bir öncekinin saatini taşır. Bunu bilerek kullanırsan iki maddeyi aynı ana bağlarsın.

Ana mekânı başlığa, alt mekânı maddeye koy. Bütün maddeler aynı evdeyse evin adını her satırda tekrarlama. Kat ya da oda yeter.

Montaj üstü sesin sonunu yaz. Sesin bittiği yer, başladığı yer kadar okurun bilgisidir. Bitişi yazılmayan ses bir sonraki sahneye sızar.

Montajı müzikle başlatma alışkanlığını sorgula. Montaj müziksiz de kurulur. Dünyanın kendi sesi daha az şey açıklar, daha çok şey taşır. Emre'nin damlası evin yaşını ve sabrı aynı anda duyuruyor.

Montajın içindeki sahneye tam başlık ver. Sahne montajın evinde geçse bile İÇ./DIŞ., mekân ve vakit yazılır. Döküm onu ayrı bir sahne olarak sayacak.

Dönüş ibaresi ile yeni başlık arasında süreci sor. Sahneden sonra aynı süreç sürüyorsa dönüş ibaresi yazılır. Yeni bir süreç başlıyorsa yeni bir montaj başlığı açılır.

İlk maddeyi başlığa yakın tut. Başlıkla ilk madde arasına uzun bir açıklama koyma. Okur montajın ilk görüntüsünü hemen görmeli. Montaj üstü ses yazılacaksa tek satır yeter.

Dönüşte sesi yeniden kur. Sahne montajın sesini kesmişse dönüş ibaresinin altına sesin geri geldiğini yaz. Emre'nin damla satırı bu işi görüyor.

Montajda ilk kez görünen karakteri yine tanıt. Bir karakter ilk kez bir maddede çıkıyorsa adı orada büyük harfle yazılır. Montaj tanıtım satırını atlatmaz.

Seri çekimi başlıkla değil zamanla ayırt et. Maddeler arasında saatler geçiyorsa montajdır. Yalnız göz yer değiştiriyorsa seri çekimdir.

Seri çekimin sonunu çoğu zaman yeni başlık yazar. Zaman sıkışmadığı için ayrı bir bitiş satırı gerekmeyebilir. Montajda ise bitiş satırı zamanın olağan hızına döndüğünü söyler.

Son maddeyi değişimin kanıtı yap. Montajın son satırı haftanın nereye vardığını göstermeli. Sarı ışık ve pencere önündeki yatak bunu sözsüz söylüyor.

Zamanı kenar notuyla anlatma. "Burada zamanın geçtiği anlaşılır" gibi bir satır okura hiçbir şey göstermez. Zamanı maddelerdeki ışık, nesne ve vakit taşır.

Gün adlarını bindirme yazıyla karıştırma. Maddenin başındaki SABAH okur içindir. Ekranda "PAZARTESİ" okunacaksa bu bir bindirme yazıdır ve ayrı bir karardır. Nöbet'te bindirme yok; günleri ışık ve perdeler sayıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Montaj başlığı okura zamanın sıkışmaya başladığını söyler.
• Montaj sonu ibaresi zamanın olağan hızına döndüğünü söyler.
• Her montaj maddesi tek bir kısa an taşır ve kendi alt mekânını yazar.
• Vakit yalnız değiştiğinde yazılır; yazılmayan vakit önceki maddeden taşınır.
• Harfli maddeler notlarda adıyla anılabilir.
• Tekrarlanan davranışın her tekrarı neyin değiştiğini söyler.
• Aynı anda ilerleyen işler maddelerin sırasıyla kurulur.
• Konuşma ya da karar içeren an montajı durdurur ve tam sahne olur.
• Montaja dönüş ibaresi aynı sürecin sürdüğünü bildirir.
• Montaj üstü ses bir kez yazılır; bitişi de yazılır.
• Seri çekim tek bir sürekli anı böler ve zaman atlamaz.
• Seri çekimin sonunu çoğu zaman yeni başlık bildirir.
• Son madde montajın vardığı değişimi gösterir.

Sonraki derse köprü

Murat'ın dizisi bitince Selim boy çizgilerine geri dönüyor. Burada bir anlık eski bir görüntü ister miydin, diye soruyor. Kasaya yaslanmış küçük bir çocuk, yarım saniye. Emre istemiyor. Filmin tek geri dönüşü banyodaki tıraş anısı. Ama o anıya sayfada nasıl giriliyor, şimdiye hangi satırda dönülüyor? Yanlış ad gecesine bir etiket gerekir mi, yoksa sayfa onsuz da okunur mu? Sonraki ders, Geri dönüş, rüya ve hayal, geçmişe ve öznel olana girişin ve çıkışın sayfadaki biçimini konuşuyor.