Mockumentary dili

Açılış sahnesi

Burcu pilotun ikinci sayfasını yüksek sesle okuyor. Cüneyt röportaj sandalyesinde oturuyor, arkasında kuluçka merkezinin cam bölmeleri.

"Biz bir uygulama yapmıyoruz," diyor Cüneyt. "Bir devrim yapıyoruz. İnsanlar ilk kez ne kadar mutlu olduklarını bilecek."

Bir sonraki satırda Burcu şunu yazmış: Cüneyt toplantı odasına geçer. Telefonu masaya koyar. Ekranda yükleme çemberi döner.

Emre sayfayı çeviriyor. "Burada bir şey kopuyor. Röportajı okurken gülümsedim. Toplantı odasına geçince gülmem söndü."

Selim kurgucu gözüyle bakıyor. "Kopmuyor, sadece yerinde değil. Yükleme çemberi röportajdan hemen sonra gelmeli. Arada başka bir şey olmamalı. Sayfada ikisi arasına Cüneyt'in yürüyüşünü koymuşsun. O yürüyüş şakayı yiyor."

Burcu itiraz ediyor. "Ama gerçek bir belgeselde kamera onu takip ederdi. Yürüyüş de olurdu."

Nermin Hanım sayfayı kalemle işaretliyor. "Gerçek bir belgesel o yürüyüşü kurguda atardı. Senin yazdığın da bir belgesel. Ama kurgusu senin elinde, sahne sahne sayfada duruyor."

İclal'in adı sayfanın altında bir kez geçiyor. Burcu onun için tek bir yön yazmış: İclal kameraya bakar. Kimse bu satırın ne anlattığını henüz sormadı.

Mockumentary'de kesmenin yeri, kameranın gördüğü kadar önemlidir; seyirci sözü ile görüntüyü ancak art arda gelirse çarpıştırır.

Bu derste ne olacak

Belgeselin araçlarını kurmaca bir hikâyenin dili olarak nasıl yazacağımıza bakacağız. Röportajın ne zaman çekildiğinin neden önemli olduğunu konuşacağız. Olaya geç yetişen bir kameranın sayfada nasıl kurulduğunu göreceğiz. Bir karakterin kameraya bakışının kime yöneldiğini tartacağız. Mikrofonun, soru soran sesin, ekibe söylenen bir sözün sayfaya nasıl girdiğini çalışacağız. Sözü görüntüyle çürüten kesmeyi kuracağız. Uydurma bir eski kaydın, ekrana gelen bir ad yazısının ne taşıdığını konuşacağız. Her aracın sayfada nasıl bir yön satırına dönüştüğünü de göreceğiz. Örnekler bir Japon televizyon arşivinden, Quebec'te paylaşılan bir daireden, İngiliz kıyısındaki bir rock grubundan, bir rap turnesinden ve İskoç bir gölün üstündeki bir tekneden geliyor.

Sıfır noktası

Mockumentary, İngilizcede "alay etmek" anlamındaki mock ile "belgesel" demek olan documentary kelimelerinin birleşmesinden doğar. Sahte belgesel adı da kullanılır. Kurmaca bir hikâye belgeselin bütün kılığına girer. Elde taşınan kamera, oturtulmuş röportaj, eski kayıtlar, ekrana yazılan adlar. Seyirci bunun kurmaca olduğunu çoğu zaman bilir. Ama belgeselin alışkanlıklarıyla izler.

Bu kılık rastgele seçilmez. Belgeselin her aracı seyirciyle ayrı bir anlaşma kurar. Röportaj "bu kişi kendini anlatıyor" der. Elde kamera "bu an önceden hazırlanmadı" der. Arşiv kaydı "bu gerçekten olmuştu" der. Ad yazısı "bu kişi resmen buymuş" der. Mockumentary bu anlaşmaların her birini kullanır. Sonra bir yerinden çatlatır.

Gülme, gerilim ya da hüzün o çatlaktan sızar. Röportajda söylenenle kameranın gördüğü tutmaz. Ad yazısındaki unvan, karakterin yaptığı işe uymaz. Eski kaydın hevesi bugünün yorgunluğunu gösterir. Mockumentary'nin dili bu tutmazlıkları yerleştirme sanatıdır.

Bu dil komediye bağlı değildir. Aynı araçlarla korku da kurulur, dram da, aşk da. Ortak olan şudur: hikâye bir kayıt olarak sunulur. Birileri kamerayı tutmuş, birileri kurguyu yapmış, sen de bitmiş filmi izliyorsun.

Yazar için asıl zorluk burada başlar. Belgesel kurguda yazılır, senaryoda değil. Mockumentary yazarı ise hem çekimi hem kurguyu sayfada önceden kurmak zorundadır. Kameranın nerede durduğunu, neyi kaçırdığını, hangi sorunun sorulduğunu, hangi plandan sonra hangisinin geldiğini sayfa söyler.

Burcu'nun pilotu adı verilmeyen bir şehirde, bir girişim kuluçka merkezinde geçiyor. Kuluçka merkezinin köşesinde üç kişi, mutluluğa puan veren bir uygulama yazıyor. Kurucu Cüneyt her şeyi bir devrim gibi anlatıyor. Yazılımcı İclal uygulamanın aslında neyi ölçtüğünü bilen tek kişi. Para vermesi beklenen Gönenç hiçbir toplantıya vaktinde yetişmiyor. Bülent ise belgesel ekibinin yönetmeni, kamerayı tutan el. Pilot şimdilik KUVÖZ adını taşıyor.

Bu derste hicvin hedefini değil, o hedefe ulaşan dili konuşacağız. Burcu'nun pilotundaki her gülüş bir kamera konumundan, bir kesme noktasından, bir ekran yazısından doğuyor. O konumları, noktaları ve yazıları tek tek sayfaya taşıyacağız.

Mekanizma

Sandalyedeki zaman

Burcu'nun röportajları pilotun omurgası. Her karakterin kendi köşesi var. Cüneyt bir beyaz tahtanın önünde, İclal sunucu dolabının yanında, Gönenç ise ilk kez arabasının içinde. Sahne sahne aynı yere dönüyorlar.

Konuşan kafa denen bu düzen belgeselden geliyor. Ama Nermin Hanım başka bir şey soruyor: bu röportaj ne zaman çekildi?

Burcu'nun ilk taslağında röportajlar olaylarla aynı gün geçiyordu. Selim başka bir sıra öneriyor. Cüneyt'in röportajını demo gününden bir hafta sonraya taşıyalım. Böylece Cüneyt, yükleme çemberinin döndüğü toplantıyı çoktan biliyor. Yine de "devrim" diyor.

Cümle aynı kalıyor, ağırlığı değişiyor. Artık bu bir heves değil, bir savunma. Seyirci bunu hemen anlamıyor. Demo sahnesini görünce geri dönüp röportajı yeniden duyuyor. Geriden yorum seyirciye gecikmeli bir ipucu bırakır. Karakter bir şeyi biliyor, seyirci bunu sonradan fark ediyor.

Geç kalan göz

Röportaj sakin bir kadraj. Gözlemsel kamera ise olayların içinde dolaşıyor. Burcu'nun taslağında her gözlemsel plan kusursuz kurulmuştu. Bir sahnede Gönenç kapıdan girerken kamera onu karşıdan karşılıyor.

Emre bunun yanlış olduğunu fark ediyor. Bülent'in ekibi Gönenç'in ne zaman geleceğini bilmiyor. Kimse bilmiyor, adam hep geç geliyor.

Burcu sahneyi yeniden kuruyor. Kapı açılır. Kamera sesin olduğu yere döner, Gönenç'i yarıdan yakalar. Gönenç çoktan oturmuştur. Bir ayrıntı daha ekliyor. Odak bir an masadaki fincanda kalır, sonra Gönenç'e kayar.

Bu satırlar bir kamera talimatı gibi görünse de hikâyenin bir bilgisini taşıyor. Gönenç'in gelişi kimsenin hazırlanamayacağı bir olay. Kamera bile hazırlanamıyor. Yetişen kamera, seyirciye bu dünyada hiçbir şeyin önceden kurulmadığını söyler. Kurmaca bir film için bu, en çok emek isteyen yanılsamadır.

Kime bakıyor?

Burcu'nun tek satırlık yönüne geliyorlar: İclal kameraya bakar.

Selim bu bakışın genelde seyirciye yöneldiğini söylüyor. Karakter dördüncü duvarı aşar, doğrudan hitap eder. Nermin Hanım burada bir fark görüyor. Mockumentary'de kamera boş bir göz değil, bir insan. İclal'in baktığı kişi Bülent.

Sahne şöyle kuruluyor. Cüneyt toplantı odasında yatırımcılara uygulamanın mutluluğu "yüzde yüz bilimsel" ölçtüğünü anlatıyor. İclal masanın ucunda. Konuşma sürerken başını hafifçe çeviriyor ve kameraya bakıyor. Bir saniye. Sonra yeniden ekranına dönüyor.

Bu bakış bir ortaklık teklifi. İclal Bülent'e "sen de duyuyorsun, değil mi?" diyor. Seyirci o teklifi Bülent'in yerinden alıyor. Burcu bir not düşüyor. İclal hiçbir röportajında Cüneyt'i eleştirmeyecek. Söyleyemediğini yalnız bu bakışlarla söyleyecek.

Mikrofonun gölgesi

Emre ekibin sayfada hiç görünmediğini fark ediyor. Burcu'nun taslağında Bülent yalnız karakter listesinde var.

Burcu ekibi önce bir seste gösteriyor. Cüneyt'in röportajında kamera arkasından biri soru soruyor: "Peki ya çalışmazsa?" Cüneyt soruyu duymazdan geliyor. Başka bir sahnede kadrajın üst kenarına uzun bir mikrofon direği giriyor ve hemen çekiliyor. Burcu bunu yön satırına yazıyor, çünkü çekilişin hızı bir mahcubiyet taşıyor.

Ekibin en açık göründüğü yer ise Gönenç'in sahnesi. Gönenç otoparkta telefonla konuşuyor. Ses alçak, yüzü gergin. Kamerayı fark ediyor. Elini kaldırıyor: "Kapat şunu."

Kamera kapanmıyor. Yalnız biraz geri çekiliyor, kadraj bir arabanın camının arkasına sığınıyor. Ses kesiliyor ama görüntü sürüyor. Gönenç'in "kapat şunu" demesi ekibin orada olduğunu tek cümleyle kuruyor. Ekibin devam etmesi ise Bülent'in kim olduğunu.

Sözü yiyen plan

Açılıştaki tartışmaya dönüyorlar. Selim'in itirazı kesmenin yeriyleydi.

Kamera yalanı denen çelişki, karakterin sözü ile davranışı arasındaki farktır. Yalanlayan kesme bu farkı bir zamanlamaya bağlar. Cüneyt "devrim" diyor, kesme, yükleme çemberi dönüyor. Arada yürüyüş yok, kapı yok, koridor yok.

Burcu yürüyüşü siliyor. Sonra sayfada bir şeyi deniyor. Röportajdaki cümleyi yarım bırakıyor. Cüneyt "İnsanlar ilk kez…" diyor, cümle bitmeden kesme geliyor. Yükleme çemberi sözün sonunu tamamlıyor.

Nermin Hanım bu kesmenin pilotta en çok iki üç kez çalışacağını söylüyor. Seyirci kalıbı öğrenince her röportajdan sonra çürütmeyi bekler. O zaman sürpriz söner. Kesmeyi bazen tersine çevirmek gerekir. Gönenç röportajında "Ben insanlara güvenirim" diyor. Sonraki planda gerçekten birine güveniyor: İclal'e. Seyirci yalanlamayı bekliyor, karşısına doğrulama çıkıyor.

Eski heves

Burcu'nun pilotunda üç dakikalık bir eski kayıt var. Girişimin kuruluş yılında çekilmiş tanıtım videosu. Cüneyt dar bir odada, arkasında elle yazılmış bir afiş. Coşkuyla konuşuyor. İclal arka planda bir bilgisayarın başında, yüzü görünmüyor.

Selim bu kaydın dokusunu sayfaya yazmalarını istiyor. Görüntü daha düşük çözünürlüklü. Ses bir telefon mikrofonunun sesi. Afişin bir köşesi bantla tutturulmuş, bant sürekli kalkıyor.

Kaydın asıl işi bir mesafeyi ölçmek. O günkü Cüneyt ile bugünkü Cüneyt arasındaki mesafe. Seyirci onu bugünkü röportajın hemen ardından görünce iki adamı karşılaştırıyor. Aynı kelimeler, aynı jestler. Ama eski kayıttaki adam inanıyor. Bugünkü adam inanmaya çalışıyor.

Ekranın altındaki satır

Her karakter ilk röportajında ekrana gelen bir ad yazısıyla tanıtılıyor. Burcu bunları ilk taslakta yalnız ad olarak yazmıştı.

Emre birer unvan öneriyor. İlk ikisi taslağa giriyor. CÜNEYT — Kurucu ve Baş Mutluluk Sorumlusu. İCLAL — Yazılım Geliştirici. Fark kendiliğinden konuşuyor. Biri kendine bir rol icat etmiş, öteki işinin adını yazmış.

Gönenç'in bandı tartışma yaratıyor. Burcu ilk röportajında bandı hiç koymamayı öneriyor. Gönenç kim olduğunu henüz kimseye söylemiyor. Bant ancak ikinci röportajında geliyor: GÖNENÇ — Yatırımcı (aday). Parantezdeki kelime bir şaka. Ama aynı zamanda Gönenç'in bu hikâyedeki yerini de söylüyor.

Kapının iki yanı

Bütün bu araçlar tek bir yerde birleşiyor: Gönenç'in iki hâli.

Toplantıda Gönenç kalabalık konuşuyor. Vizyondan, ölçekten, geleceğin pazarından söz ediyor. Röportajında da aynı dili kullanıyor. Kamusal benliği, kendisini bir yatırımcı gibi sunan bir adam.

Otopark sahnesi ise başka bir adamı gösteriyor. Telefondaki konuşmada para yok, gelecek yok. Burcu konuşmanın içeriğini yazmıyor. Yalnız Gönenç'in sesinin alçaldığını ve bir kez "tamam, anne" dediğini yazıyor.

Mockumentary bu iki hâlin arasındaki kapıyı kameranın varlığıyla kurar. Gönenç kamerayı gördüğünde kamusal hâline döner. Görmediğinde özel hâli sızar. "Kapat şunu" ikisinin sınırında duran bir cümle. Burcu sona kalan soruyu atölyeye bırakıyor. Kamera ikinci kez geri çekilirse Gönenç'in özel hâline saygı mı gösteriyor, yoksa ondan daha fazlasını mı istiyor?

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Röportajın tarihini kendine yaz. Seyirci her röportajın ne zaman çekildiğini bilmeyebilir. Ama sen bilmelisin. Aynı cümle olaydan önce söylenince umut, olaydan sonra söylenince savunma olur. Röportaj satırının yanına bir not düş: demodan bir hafta sonra. Oyuncu cümleyi o bilgiyle söyler.

Kameranın neyi kaçırdığını planla. Gözlemsel kameranın inandırıcılığı kusurlarından gelir. Ama rastgele kusur değil, hikâyeye hizmet eden kusur. Kamera Gönenç'in girişini kaçırıyorsa, bu onun öngörülemezliğini anlatır. Her kaçırılan anın bir anlamı olsun.

Bakışı ekonomik kullan. Ekibe bakış bir baharat gibidir. Bir pilotta üç dört kez çalışır, sekizinci kez sıkar. İclal'in her bakışı bir şeyin söylenemediği yerde gelmeli. Bakış bir alışkanlığa dönüşürse seyirci onu okumayı bırakır.

Ekibin varlığını bir karakter seçimine bağla. Kadraja giren mikrofon bir teknik kaza gibi durabilir. Ama ne zaman girdiğini sen seçiyorsun. Mikrofon en mahrem anda girerse, ekibin o mahremiyete ne kadar yaklaştığını gösterir.

Kesmeyi bazen ters çevir. Yalanlayan kesme güçlüdür ama tahmin edilebilir. Seyirci kalıbı yakalayınca her röportajı şüpheyle dinler. Bir kez söz doğrulansın. O doğrulama, kalıbı bozduğu için yalanlamadan daha çok etki yapar.

Arşivin dokusunu sahnenin yönüne yaz. Eski bir kayıt yalnız "eski görüntü" diye yazılmaz. Hangi araçla çekildiği, sesinin nasıl olduğu, kadrajda neyin eğreti durduğu yazılır. Bantla tutturulmuş bir afiş, o dönemin bütçesini ve hevesini aynı anda anlatır.

Unvanı karakterin kendisine yazdır. İsim bandındaki unvanı karakterin kendine nasıl baktığına göre seç. Cüneyt kendine "Baş Mutluluk Sorumlusu" der. İclal "Yazılım Geliştirici" der. Bantlar art arda geldiğinde ilişkileri tek bakışta görünür.

Kamusal hâli ilk göster, özel hâli sakla. Seyirci karakteri önce kameraya oynadığı hâliyle tanısın. Özel hâl ancak ilk izlenim yerleştikten sonra sızsın. Sızdığında seyirci bir şeyi keşfetmiş gibi hisseder. Erken gösterilen özel hâl bu keşfi çalar.

Belgeselin kurallarını kendi dünyan için kur. Bülent'in ekibi neyi çekebilir, neyi çekemez? Otoparkta kamera neden orada? Bu soruların cevabı bir yerde yazılı olmalı. Seyirci kuralları bilmez, ama bir kural çiğnendiğinde hisseder.

Ritmi röportaj ile gözlem arasında kur. Mockumentary'nin nabzı röportaj ile gözlem planları arasındaki gidip gelişte atar. Uzun bir gözlem sahnesinden sonra kısa bir röportaj nefes aldırır. Kısa bir röportajdan sonra uzun bir gözlem sahnesi ağırlık verir. Bu ritmi sayfada görerek kur.

İçerideki kurgucuyu unutma. Mockumentary'de iki kurgucu vardır. Biri filmi gerçekten kuran kişi. Öteki hikâyenin dünyasında belgeseli kuran kişi, yani Bülent ya da onun ekibi. Yalanlayan her kesme, o içerideki kurgucunun bir tercihidir. Cüneyt'in sözünü yükleme çemberiyle çürüten Bülent'tir. Seyirci bunu düşünmez, ama hisseder. Bu yüzden her kesme, belgeselcinin konusuna nasıl baktığını da anlatır. Kesmeler hep alaycıysa Bülent de alaycı bir adam olur.

Kurguyu senaryoda bitir. Belgeselci malzemeyi kurgu odasında bulur. Mockumentary yazarı onu sayfada bulmak zorundadır. Çekimde doğaçlama olabilir, oyuncular cümleleri değiştirebilir. Ama hangi röportajın hangi planı yalanlayacağı, hangi arşivin hangi sahneden sonra geleceği yazılı olmalı. Yoksa kurgu odasında bir hikâye değil, bir yığın bulunur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Mockumentary, kurmaca bir hikâyeyi belgeselin araçlarıyla anlatır ve bu araçların kurduğu anlaşmaları bir yerinden çatlatır.
• Geriden yorum, sonucu bilen karakterin röportajıdır; cümlenin ağırlığını çekildiği zaman belirler.
• Yetişen kamera, olaylara hazırlıksız girer; geç kalışı yön satırıyla yazılır.
• Ekibe bakış, kameranın arkasındaki kişiye yönelir; seyirci onu o kişinin yerinden alır.
• Görünen ekip, mikrofonla, kamera arkasından gelen soruyla, ekibe söylenen bir sözle hissettirilir.
• Yalanlayan kesme, sözü çürüten planı hemen ardına koyar; bazen ters çevrilmelidir.
• Kurmaca arşiv, geçmişin dokusunu ve hevesini taşır; kusursuz arşiv inandırmaz.
• İsim bandı, unvanın kendisiyle karakter bilgisi verir.
• Karakterin kamusal ve özel hâli arasındaki sınırı kameranın varlığı çizer.
• Mockumentary yazarı kurguyu sayfada kurar; hangi plandan sonra hangisinin geleceği hikâyenin parçasıdır.

Sonraki derse köprü

Gönenç otoparkta "kapat şunu" dediğinde kamerayı görmüştü. Peki kamerayı görmeseydi? Cüneyt röportajda her cümlesini tartıyor, ama demoda telefonu sallarken kameranın orada olduğunu unutuyor mu? Ya da unutuyormuş gibi mi yapıyor? İclal'in bakışı bir gün Bülent'e "bunu kesme" diyebilir mi? Bir karakter kameranın varlığını bildiğinde nasıl davranır, ondan nasıl kaçar, kendi görüntüsünü nasıl yönetmeye çalışır? Kamera farkındalığı, bu soruların karakteri nasıl kurduğuna ve kameranın bu oyunda ne kadar masum kaldığına bakar.