Mizahi diyalog

Açılış sahnesi

Selim geçen hafta Nöbet için tek bir cümle kurmuştu: çok ağır. Emre bu hafta yeni sayfalarla geldi. Senaryoya espri eklemiş. Kadir kaloriferin önünde bir laf ediyor: babamın da bu kaloriferin de havasını almak lazım. Babanın her sahnede hazır bir cevabı var.

Okuma masasında Kadir'i Selim okuyor. Murat'ı Emre alıyor. Baba ile Figen Nermin Hanım'a kalıyor. Sayfalar dönüyor, espriler birer birer geliyor. Masada kimse gülmüyor. Kalorifer cümlesinde Selim'in sesi bile düşüyor, sanki bir yabancının lafını okuyor.

Sonra ilk akşamın hemşire masası geliyor. Emre, Murat'ın satırını toplantıdaki gibi rahat okuyor. Gece kimin kalacağını kardeşiyle netleştireceklerini söylüyor. Nermin Hanım, Figen olarak, başını sayfadan kaldırmadan cevap veriyor. Netleştirin. Gece tek kişi.

Selim kahkahayı tutamıyor.

Emre şaşırıyor. O espri değil ki, diyor. Figen yorgun, o kadar.

Nermin Hanım kalemini bırakıyor. Senin güldürmek için yazdıkların düştü, diyor. Güldüren satırı ise ciddi yazmışsın. Şimdi ikisine bak. Kalorifer lafını kim söylüyor, Kadir mi, sen mi? Figen'in cümlesini kim söylüyor?

Emre iki sayfayı yan yana tutuyor. Birinde kendi sesini duyuyor. Ötekinde bir hemşirenin gece yarısı yorgunluğunu.

Mizahi replik, karakter onu ciddiyetle söylediğinde çalışır; gülmeyi karakterin niyeti değil, seyircinin gördüğü fark üretir.

Bu derste ne olacak

Bu derste ağır bir dramın içinde mizahın nereden çıktığına bakacağız. Bir esprinin hangi karakterin gözünden komik olduğunu soracağız. Statünün bir soruyla nasıl el değiştirdiğini göreceğiz. Yanlış anlamayı, beklenti ile karşılığı, tekrar ve çeşitlemeyi inceleyeceğiz. Kelime oyununun ne zaman karaktere, ne zaman yazara ait olduğunu ayıracağız. Ciddi bir odaya taşınan saçma bir dili, sessizlikle gelen bir esprili cevabı, geç gelen bir gülüşü yazacağız. Son olarak bir karakterin espri makinesine dönüşmesini nasıl önleyeceğimizi konuşacağız. Nöbet'in ilk akşamı, bir kantin tepsisi ve bir kalorifer bize örnek olacak. Dersin sonunda kendi senaryondaki her komik satırın sahibini bulabileceksin.

Sıfır noktası

Hastane odalarında insanlar güler. Bunu bir refakatçi gecesi geçirmiş herkes bilir. Ölüm kokan bir koridorda biri kahve makinesine kızar, öbürü güler. Bir yaşlı adam serumuna bakıp hemşireyle şakalaşır. Bu gülüşler ciddiyete rağmen değil, ciddiyetin içinden çıkar. Gergin bir beden bir yerden boşalmak ister. Gülüş o boşalmanın en ucuz, en insani yoludur. Senarist bu gülüşü yok sayarsa hastane odası bir vitrine döner.

Yeni yazarlar mizahı çoğu zaman ayrı bir katman sanır. Önce dram yazılır, sonra ağırlığı dengelemek için üstüne espri serpilir. Açılıştaki kalorifer lafı böyle doğdu. Sonuç her seferinde aynıdır. Espri sahneye yapışmaz, sahnenin üstünde yüzer. Seyirci bir an karakteri değil, yazarı görür.

Dramda mizahın iki kaynağı vardır. Birinde karakter bilerek şaka yapar. Baba Murat'ın kravatına bakıp bir soru sorduğunda ne yaptığını bilir. Şakası onun silahıdır, aynı zamanda kalkanıdır. Öbür kaynakta karakter hiçbir şaka yapmaz. Ciddidir, hatta telaşlıdır. Gülen yalnız seyircidir. Çünkü seyirci karakterin göremediği bir şeyi görür. Figen'in yorgun cevabı bu ikinci türdendir.

İki kaynağın ortak bir şartı var. Seyirci karakteri tanımalı. Bir yabancının tuhaf cümlesi bizi güldürmez, şaşırtır. Tanıdığımız birinin her zamanki hâlini yanlış yerde sürdürmesi güldürür. Mizahi diyalog bu yüzden karakter işidir. Önce kişi kurulur, sonra o kişinin alışkanlığı uygunsuz bir duruma çarpar. Murat'ın toplantı dili İstanbul'daki ofisinde kimseyi güldürmez. Aynı dil bir serum askısının yanında birden tuhaflaşır. Komikliği kelimeler değil, kelimelerin düştüğü yer üretir.

Bir ayrım daha gerekiyor: seyirci karakterle mi gülüyor, karaktere mi? Babanın bayram sorusunda seyirci babayla birlikte güler. Murat'ın toplantı dilinde ise Murat'a güler. İkincisi daha tehlikelidir. Seyirci bir karaktere güldükçe ondan uzaklaşır, onu küçümsemeye başlar. Ağır bir dramda bu uzaklık pahalıdır. Murat'a gülen seyirci, birkaç sahne sonra onun acısını da hissetmeli. Yazar bu yüzden her gülüşün ardından karaktere bir onur payı bırakır.

Ağır bir dramda bu çarpışmanın bir işlevi daha vardır. Seyirci bir an nefes alır. Nefes aldıktan sonra gelen darbe daha derine iner. Gülerken savunmasını indiren seyirci, ardından gelen acıya hazırlıksız yakalanır. Nöbet'in mizahı bu yüzden süs değil. Her gülüş, yakınlarda bir yarayı açmaya hazırlanıyor.

Mekanizma

Kimin gözünden komik

Figen o akşam espri yapmıyor. On bir hastası var, ilaç arabası yarı dolu. Karşısında İstanbul'dan gelmiş, takım elbiseli bir adam "netleştirmek" diyor. Figen o kelimeyi geri veriyor, çünkü elinde başka kelime yok. Komiklik iki dünyanın çarpışmasından doğuyor. Seyirci Murat'ın toplantı dilini de, Figen'in gece yorgunluğunu da görüyor. İkisi de kendi dünyasında haklı.

Niyetsiz esprinin gücü buradan gelir. Karakter gülmeyi beklemediği için oyuncu da beklemez. Replik düz söylenir, gülüş seyirciden kendiliğinden çıkar. Yazar burada esprinin değil, karakterin peşindedir. Figen'i doğru kurduğunda cümle komikliğini kendi bulur.

Statünün el değiştirdiği soru

İlk akşam Murat kapıda kravatlı beliriyor. Odada en güçsüz kişi yataktaki adam. Serum kolunda, kalkamıyor, giydiği önlük ona ait değil. Murat ise şehirden gelen, işi yolunda oğul. Baba ona uzun uzun bakıp bayrama mı geldiğini soruyor. Odanın üstünlüğü bir anda el değiştiriyor. Statü kayması tek bir soruyla gerçekleşiyor. Gülüş de buradan çıkıyor: yatağa bağlı bir adam, ayaktaki oğlunu bir kelimeyle indiriyor.

Aynı hamle bir gece Figen'e yöneliyor. Hemşire ilaçla giriyor, baba ona kendisi rahatlatırmış gibi sesleniyor: merak etme kızım. Hasta, hemşiresini teselli ediyor. Rol tersine dönüyor. Adam hâlâ evin sahibi gibi konuşuyor, hastane onun misafiri. Bu tersine dönüş hem komik hem kırıcı. Bir adamın çaresizliği kabul etmemek için hangi rolü sürdürdüğünü gösteriyor.

Yanlış anlama

Komik yanlış anlama ile dramatik yanlış anlama aynı motorla çalışır. İki kişi aynı cümleyi farklı duyar ve ikisi de kendinden emindir. Fark, bedelin büyüklüğünde. Figen'in tek kişi kuralından sonra Murat sabah geleceğini söylüyor. Kadir bunu kaçış olarak duyuyor. Murat ise yerin zaten alındığını düşünüyor. Kimse düzeltmiyor.

Bu sahnenin ilk saniyesi komik. Murat'ın aceleyle bir çözüm bulması, Figen'in kaşının kalkması gülümsetir. Ama gülümseme bitmeden sızı başlıyor. Seyirci yanlış anlamanın ne kadar süreceğini sezer. Ağır bir dramda yanlış anlamanın en iyi kullanımı budur. Önce güldürür, sonra aynı yanlış anlama bir yara olarak geri döner.

Beklenti ve geç gelen karşılık

Murat hastane yemeğini ilk gördüğünde onu yemeyeceğini söylüyor. Cümle bir kural gibi, bir ilan gibi duruyor. Seyirci bir beklenti kurar. Bu adam burada hiçbir şeyi kabullenmeyecek. Karşılık saatler sonra geliyor. Kantin tepsisinin başında Murat'ın çatalı tabağın dibini kazıyor. Kadir karşıda oturuyor ve hiçbir şey demiyor.

Gülüşün gücü aradaki mesafeden gelir. Söz ile davranış art arda gelse bir şaka olurdu. Arada saatler geçince seyirci sözü kendi hafızasından çıkarmak zorunda kalır. O hatırlama anı gülüşü doğurur. Karşılık geciktikçe seyircinin payı büyür. Ama mesafe sınırsız değil. Sözü unutturacak kadar uzun bir ara, karşılığı boşa düşürür.

Tekrar ve çeşitleme

Kadir zor bir soruyla her karşılaştığında kaloriferden söz ediyor. Murat babanın düştüğü günü sorduğunda kaloriferin havasını almaktan bahsediyor. Seyirci ilk seferinde bir kaçış görür. İkinci seferde Murat bir şeyi netleştirmek ister, Kadir peteğin aktığını söyler. Bu kez seyirci gülümser. Nakarat tanınmıştır.

Üçüncü kalorifer kantinde geliyor ve bu kez kimse gülmüyor. Kadir kaloriferin havasını aldığını, bir tas su çıktığını anlatıyor. Kalorifer aylardır gürlüyormuş. Cümle artık bir kaçış değil. Her pazar o evde olan oğlun, bir şeyin aylardır bozuk olduğunu görememesi. Kayan nakaratın en güçlü kullanımı budur. Tekrar seyirciyi güldürmeye alıştırır. Son çeşitleme aynı kalıbın içinden acıyı çıkarır.

Kelime oyunu ve yazar esprisi

Emre'nin kalorifer lafı tipik bir yazar esprisi. Cümle zekice kurulmuş, iki anlamı birbirine bağlıyor. Ama Kadir böyle konuşan biri değil. Kadir babasıyla ilgili hiçbir şeyi adlandırmıyor, kaloriferi de bunun için kullanıyor. Kendi kaçışının farkına varıp ona espri katması, karakteri bozuyor.

Dramda yaşayan kelime oyunu karakterin farkında olmadığı oyundur. Tahlil sabahı Kadir doktora bir yerde kaçak olup olmadığını soruyor. Bir bakım ustası bir bedeni tesisat gibi okuyor. Seyirci ikinci anlamı duyar, Kadir duymaz. Oyun karakterin mesleğinden, kendi kelimelerinden çıkar. O yüzden yazarın imzası gibi değil, karakterin parmak izi gibi okunur.

Ciddiyet içinde saçmalık

Murat'ın iş dili hastane odasında yersiz düşüyor. Bir sabah babasının başında doktorla süreci netleştireceklerini söylüyor. Ardından ekliyor: sana dönüş yaparım. Bir oğul, yatağındaki babasına bir müşteriye konuşur gibi konuşuyor.

Satır komik, çünkü Murat ciddi. Satır acı, çünkü Murat başka dil bilmiyor. Yıllardır babasıyla konuşmamış bir adam, elindeki tek kalıbı kullanıyor. Yersiz dil karakterin nereden geldiğini, neyi kaybettiğini aynı anda gösterir. Seyirci güler ve gülüşünden hemen biraz utanır.

Sessizlikle gelen cevap

Murat dönüş yapacağını söyledikten sonra baba cevap vermiyor. Başını öbür yana, Kadir'e çeviriyor. Boş su bardağını ona uzatıyor. Kadir bardağı dolduruyor. Kimse Murat'ın cümlesine karşılık vermiyor.

Bu hareket bir yorum. Baba oğlunun toplantı dilini duymuş, ona katılmamış. Su isteği bir red. Odadaki asıl işin kim tarafından yapıldığını da söylüyor. Bir replik bunu ancak açıklayarak söyleyebilirdi. Hareket açıklamıyor, gösteriyor. Sessiz vuruş seyirciye güleceği yeri kendisi bulma fırsatı verir. Kendi bulduğu gülüşe seyirci daha çok inanır.

Espri makinesine dönmeyen karakter

Emre'nin yeni sayfalarında baba her sahnede bir laf ediyordu. Nermin Hanım bunları tek tek saydı. Sonra Emre'ye sordu: baba neden şaka yapıyor? Emre düşündü. Hastalığı konuşmamak için. O zaman, dedi Nermin Hanım, hastalığın konuşulmadığı sahnede şakaya gerek yok.

Kural buradan çıkıyor. Bilerek şaka yapan bir karakterin her esprisi bir şeyden korunmalı. Koruyacak bir şey yoksa espri süse döner. Süs tekrarlandıkça karakter bir ses kaydına dönüşür. Babanın bayram sorusu bir sitemi örtüyor. Hemşireye söylediği teselli bir korkuyu örtüyor. Kadir'i başka bir adla çağırdığı gece ise hiçbir şey söylemiyor. Şakanın kesildiği yer, karakterin artık korunamadığı yerdir.

Filmlerden okuma

Bu filmlerin hiçbiri mizahı bir mola olarak kullanmıyor. Iannucci gülüşü korkudan, Oz bir yanlış etiketten çıkarıyor. Hamer bir sandalyenin yüksekliğinden, Kaurismäki bir izmarit yığınından, Robinson ise bir adamın susamamasından güldürüyor. Her birinde komiklik karakterin bir hâlinin uygunsuz bir duruma çarpmasından doğuyor. Hiçbir sahnede yazar karakterin önüne geçip bir laf etmiyor. Withnail'in en parlak cümleleri bile onun sarhoşluğundan, kibrinden, korkusundan çıkıyor. Iannucci'nin adamları da kendi zekâlarını sergilemiyor, yalnız hayatta kalmaya çalışıyor.

Bir başka ortaklık da gülüşün nereye vardığında. Stalin'in Ölümü'nde gülüş bir infaza, Withnail and I'de bir yalnızlığa açılıyor. Sonbahar Yaprakları'nda bir sevgiye, Mutfak Hikâyeleri'nde bir arkadaşlığa varıyor. Cenazede Ölüm'de bile kargaşanın sonu bir yas sözü. Ağır dram için öğretici olan bu. Mizah seyirciyi dramdan uzaklaştırmıyor, dramın kapısını açık tutuyor.

Nöbet'te de her gülüşün arkasında bir oda var. Bayram sorusunun arkasında yıllarca gelmemiş bir oğul. Kaloriferin arkasında on üç pazar. Murat'ın boş tabağının arkasında bu yere ister istemez alışmaya başlayan bir adam. Seyirci güldüğü anda bu odalara bir adım atmış olur. Emre'nin silinen kalorifer lafı hiçbir odaya açılmıyordu. Yalnız yazarın masasına açılıyordu. Fark buradan okunur: kalan her komik satırın arkasında karakterin bir kaybı duruyor.

Usta katmanı

Espriyi değil, çarpışmayı yaz. Komik replik iki dünyanın karşılaşmasından doğar. Önce karakterin dünyasını, sonra çarptığı durumu kur. Doğru çarpışmayı bulduğunda cümle çoğu zaman arkasından gelir.

Komik satırı ciddi oynat. Senaryoda gülme beklenen bir repliğin yanına hiçbir işaret koyma. Parantez içinde alaycı ya da şakacı yazarsan oyuncu esprinin farkına varır ve onu söndürür.

Esprinin sahibini bul. Her komik satırın üstüne bir soru yaz. Bu cümle kimin? Cevap senin adınsa, satırı ya sil ya da karakterin kelimeleriyle yeniden kur.

Statüyü en alttakine ver. Mizahın en keskin hâli, odadaki en güçsüz kişinin üstünlüğü bir an ele geçirmesidir. Yataktaki hasta, kapıdaki hemşire, köşedeki çocuk. Güçlünün esprisi zorbalığa kayar.

Nakaratı üçüncüde çevir. Bir tekrarı ilk iki seferde güldürmek için kur. Üçüncüde aynı kalıbı koru ama içine acıyı koy. Seyirci kalıbı tanıdığı için darbeyi hazırlıksız yer.

Karşılığın mesafesini ölç. Söz ile onu yalanlayan davranış arasındaki süre, seyircinin hatırlama payıdır. Çok kısa olursa şaka olur, çok uzun olursa kaybolur. Sözü en az bir sahneyle ayır, ama bir perdeyle ayırma.

Kelime oyununu meslekten devşir. Dramda yaşayan çift anlam karakterin kendi sözlüğünden gelir. Bir ustanın tesisat dili, bir hemşirenin vardiya dili, bir yöneticinin toplantı dili. Karakter oyunu duymazsa seyirci daha çok duyar.

Yersiz dili bir yaraya bağla. Bir karakterin yanlış odada konuştuğu dil, o odaya ait dili kaybettiğini gösterir. Murat'ın toplantı dili komik olduğu kadar bir yoksunluğu da anlatır. Bu bağ kurulmazsa yersiz dil bir karikatüre döner.

Vuruşu harekete bırak. Bir esprinin son halkasını replikten çıkarıp bir harekete ver. Boş bir bardak, uzanan bir el, çevrilen bir baş. Seyirci gülüşü kendisi bulur.

Komik satırı kısa tut. Bir esprinin vuruşu cümlenin sonuna yakın durmalı. Vuruştan sonra gelen her kelime gülüşü emer. Figen'in cevabı iki kısa cümle, ikincisi bir kural. Sonrasında söz yok.

Şakanın kesildiği sahneyi önceden seç. Bilerek şaka yapan karakterin şakasını hangi sahnede bırakacağına baştan karar ver. O sahne filmin en kırılgan anlarından biri olur.

Sahnede gülmeyen birini tut. Komik bir anda odada gülmeyen bir karakter, seyircinin gülüşünü bir aynaya tutar. Murat dönüş yapacağını söylerken Kadir gülmüyor, bardağı dolduruyor. Seyirci güler, sonra Kadir'in yüzüne bakıp gülüşünü tartar. Gülmeyen tanık mizahı acıya bağlayan en kısa kablodur.

Zamanlamayı satırla yaz. Komik zamanlama oyuncunun işi sanılır, ama sayfada da kurulur. Kısa bir eylem satırı bir duraklama yaratır. Kurulum ile vuruş arasına tek satırlık bir hareket koy. Okur o satırda nefesini tutar, vuruşu sonra okur.

Gülüşün yönünü sahne sahne izle. Seyirci bir karaktere hep güler ve hiç onunla gülmezse, o karakter bir hedefe dönüşür. Murat'a gülünen her sahneden sonra ona bir onur anı ver. Boy çizgilerine uzun bakması, iki şekerli çay. Gülüş ile şefkat aynı karakterde dönüşümlü çalışmalı.

Sahneyi gülüşle kapatma. Bir sahne esprili bir repliğle biterse seyirciye rahatlama izni verilir. Ağır bir dramda bu izin çoğu zaman erken gelir. Gülüşü sahnenin ortasına koy, sahneyi sızıyla kapat. Kantinde Murat'ın tabağı gülümsetir, ama sahne Kadir'in susuşuyla biter.

Gülüşten sonra bir nefes bırak. Ağır bir dramda gülüşün hemen ardından darbe gelirse seyirci kendini kandırılmış hisseder. Gülüş ile acı arasına kısa bir boşluk koy.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Dramda mizah ayrı bir katman değil, karakterin hâlinden doğar.
• Seyircinin karakterle mi, karaktere mi güldüğü sahneyi değiştirir.
• Niyetsiz espride karakter ciddidir, gülen yalnız seyircidir.
• Statü kayması odadaki en güçsüz kişiye verildiğinde en keskin hâlini alır.
• Komik ve dramatik yanlış anlama aynı motorla çalışır.
• Yenilen söz, kesin bir sözün sonradan davranışla geri alınmasıdır.
• Karşılığın gecikmesi seyirciye hatırlama payı bırakır.
• Kayan nakarat tekrarla güldürür, değişen parçayla anlam taşır.
• Yazar esprisi karakterin sesini susturur.
• Yaşayan kelime oyunu karakterin kendi sözlüğünden gelir.
• Yersiz dil ciddiyetin ortasında saçmalık ve yoksunluk üretir.
• Sessiz vuruş esprinin son halkasını bir harekete bırakır.
• Bilerek şaka yapan karakterin her esprisi bir şeyi örtmelidir.
• Şakanın kesildiği yer, karakterin artık korunamadığı yerdir.

Sonraki derse köprü

Emre okuma masasından kalkarken son gecenin sayfalarını eline alıyor. O gece baba hiç şaka yapmıyor. Eli Kadir'in bileğini buluyor, tek söz edilmiyor. Murat da kendi duygusunu bir telefon ekranında kısaltıp siliyor. Emre kendine soruyor: bu gece biri hissettiğini açıkça söylese sahne güçlenir mi, yoksa melodrama mı kayar? Saklanan duygu ne zaman bir seçimdir, ne zaman bir korkaklık? Sonraki ders duygusal diyaloğu inceliyor. Duyguyu doğrudan söylemekle saklamak arasındaki seçimi ve duygusallığı melodramdan ayıran ölçülü dili konuşuyor.