Melodramın temelleri

Açılış sahnesi

İSKELE'nin dosyası Selim'in çantasına dönüyor. Masaya bu kez Burcu'nun getirdiği kalın bir klasör geliyor. İçinde iki ayrı tomar var. Biri bir günlük dizinin sezon dökümü, öteki ilk bölümün senaryosu. Kapakta tek kelime yazıyor: YALI.

Burcu ilk bölümü yüksek sesle özetliyor. Adı verilmeyen bir kıyı şehri, denize sırtını vermiş eski bir yalı. Yalının sahibi Vedia Hanım yıllar önce kızını evden kovmuş. Kız sonra ölmüş. Yalıya Feraye adında genç bir yardımcı giriyor. Vedia Hanım'ın torunu. Ama bunu ne kendisi biliyor ne de Vedia Hanım.

Selim kaşlarını kaldırıyor. "Kovulan kız, gizli torun, eski aşçı, zengin oğul. Bunların hepsini daha önce izledim."

"Ben de," diyor Burcu. "Annem de izledi. Yine de akşam yedide televizyonun başına oturdu."

Emre gülüyor ama Burcu ciddi. Sayfaları karıştırıp ilk bölümün ortasını açıyor. Vedia Hanım üst kattaki kapalı bir odanın önünde Feraye'yi yakalıyor. Bağırıyor, kızı merdivenlerden aşağı kovalıyor, sonra trabzana tutunup kalıyor.

"Bu sahne fazla mı?" diye soruyor Burcu. "Bilmiyorum. Yazarken ağladım."

Nermin Hanım sayfayı alıp okuyor. Cevap vermeden önce kendisi soruyor: seyirci o kapının arkasında ne olduğunu biliyor mu?

Melodramda duygunun büyüklüğü sorun değildir; seyirci o büyüklüğün nedenini taşımıyorsa sorun başlar.

Bu derste ne olacak

YALI'nın ilk bölümünü melodramın temel malzemesiyle okuyacağız. Yüksek duygunun abartıdan nerede ayrıldığını tartacağız. Aileyi, aşkı ve sırrı yalının odalarında arayacağız. Fedakârlığın kimin gözünden görüldüğüne, haksızlığın seyirciye nasıl yük olduğuna bakacağız. Ayrılık ile kavuşmanın bu dizide neden yer değiştirdiğini konuşacağız. Ahlaki karşıtlığın yalının mekânına nasıl yerleştiğini göreceğiz. Dökümde atölyenin önüne çıkan bir akrabalık uyarısını da not edeceğiz. Her kavramı Burcu'nun ilk bölümünden bir sahneyle sınayacağız. En sonda dizinin bütün sezonu boyunca seyirciye verdiği sözü, yani duygusal tanınmayı ele alacağız. Filmler bir İngiliz köyündeki kulübeden, bir Kaliforniya mahkemesinden, Kalküta'dan, Moskova'dan ve Busan'daki bir pazardan gelecek.

Sıfır noktası

Melodram kelimesi gündelik dilde çoğu zaman bir suçlama olarak kullanılır. "Melodram yapma" denir. Kastedilen, duyguyu gereğinden büyük göstermektir. Senarist için bu kullanım yanıltıcıdır. Melodram köklü bir anlatı geleneğidir, kendi sözleşmesi ve kendi seyircisi vardır. Tiyatrodan sinemaya, radyodan günlük diziye kadar uzanır.

Duygusal sahne yazımında "melodram eşiği" diye bir ölçü de kullanılır. Bir sahnedeki ifadenin, hazırlanan malzemeyi ve karakteri aştığı noktayı adlandırır. Bu eşik her türde vardır. Bir polisiyede de bir aile dramında da aşılabilir. Adı yüzünden melodramın kendisini bir hata gibi okumak kolaydır. Oysa melodram bu eşiğe en yakın yerde çalışan türdür. Duygusunu saklamaz. O yüzden hazırlığı da herkesten çok yapmak zorundadır.

YALI'nın malzemesi tanıdık. Burcu bunu biliyor ve saklamıyor. Seyirci kovulan kızı, gizli torunu, sırrı bilen hizmetkârı ilk akşamdan tanıyacak. Selim'in itirazı tam bu tanıdıklığa. Ama melodramın seyirciye verdiği söz yenilik değildir. Seyirci olacağını sezdiği bir şeyin nasıl olacağını izlemeye gelir. Vedia Hanım'ın torununu tanıyacağı günü bekler.

Bu bekleyişin içinde birkaç malzeme hep birlikte çalışır. Bir aile, bir aşk, bir sır. Birinin ödediği bir bedel, birinin uğradığı bir haksızlık. Bir ayrılık ve onun karşılığı olan bir kavuşma. Bunların hiçbiri tek başına melodram üretmez. Bir polisiyede de sır vardır, bir romantik filmde de ayrılık. Melodramı ayıran şey, bu malzemenin seyirciye açıkça görünen bir haksızlığa bağlanmasıdır. İyi olan acı çeker ve bunu dünyadan önce seyirci bilir.

Aile bu malzemenin zeminidir. Melodramda aile yalnız bir arka plan değil, kuralları olan küçük bir dünyadır. Kim sofranın başında oturur, kimin adı anılmaz, kim hangi kapıdan girer? Aşk da çoğu zaman bu kuralların sınandığı yerde başlar. Bir sınıf farkı, bir nişan, bir ailenin sözü iki kişinin arasına girer.

Burcu'nun taslağında malzeme eksiksiz. Tartışılacak olan, malzemenin hangi sırayla açıldığı. Merdivendeki çığlık bunun ilk işareti.

Mekanizma

Merdivendeki çığlık

Atölye sahneye geri dönüyor. Feraye ilk gününde üst kattaki koridoru siliyor. Köşedeki odanın kapısı kilitli. Kapının kolunu tutup sarsıyor, toz almak istiyor. Vedia Hanım koridorun öbür ucunda beliriyor. Sesini yükseltiyor, Feraye'yi merdivene kadar kovalıyor. Sonra trabzana tutunup soluklanıyor.

Selim'e göre sahne abartılı. Bir yardımcı bir kapıya dokundu, hepsi bu. Emre'ye göre sahne güçlü. Nermin Hanım ikisine de hak veriyor. Ona göre belirleyici olan, seyircinin elindeki bilgi.

Burcu'nun ilk bölümünde seyirci o odayı ilk kez Feraye ile birlikte görüyor. Kapının arkasında ne olduğunu bilmiyor. Vedia Hanım'ın çığlığı bu yüzden karakterin öfkeli doğasına yükleniyor. Seyirci onu sert bir hanım diye kaydediyor ve geçiyor.

Burcu bir çözüm buluyor. Bölümün başına kısa bir sahne ekliyor. Sabah, yalı uyanmadan önce Vedia Hanım koridordan geçiyor. Kilitli kapının önünde duruyor, elini koluna koyuyor. Açmıyor, yalnız tutuyor, sonra yürüyor. Tek söz yok. Aynı çığlık bu sahneden sonra başka okunuyor. Seyirci hâlâ odada ne olduğunu bilmiyor. Ama çığlığın bir kapıdan değil, bir yaradan geldiğini seziyor.

Yalının iki kapısı

Yalının denize açılan büyük bir kapısı var. Misafirler oradan karşılanıyor, Şahap aile şirketinin işlerini o salonda konuşuyor. Bir de bahçeden mutfağa açılan dar bir kapı var. Feraye yalıya o kapıdan giriyor. Nesibe'nin bahçe kapısının yanındaki küçük evine de oradan gidiliyor.

Melodramda değerler gizlenmez, görünür kılınır. Seyirci kimin neyi savunduğunu çabuk bilmek ister. YALI bunu mekâna yerleştiriyor. Salon gururu, düzeni ve ailenin adını taşıyor. Mutfak emeği, merhameti ve susan hafızayı. İki kapı arasındaki koridor da dizinin en çok yürünen yeri olacak.

Ailenin yazısız kuralları da bu mekâna işlenmiş. Kovulan kızın adı yalıda hiç anılmıyor. Fotoğrafları duvarlardan inmiş, odası kapalı. Kimse bunun bir kural olduğunu söylemiyor, herkes uyuyor. Feraye bu kuralı bilmeden yalıya giriyor. Seyirci de onunla birlikte, kuralı çiğnedikten sonra öğreniyor.

Dramda ahlaki karşıt başkarakterin kendini haklı görme biçimine itiraz eder. Söylediğinde bir doğruluk payı da vardır. Melodramın karşıtlığı daha keskin durur. Burada bir kişi değil, bir değer öbür değerin karşısına geçer. Bu keskinlik insanların düz olmasını gerektirmez. Vedia Hanım salonun değerlerini taşıyor ama o kilitli kapıyı da her sabah tutuyor. Karşıtlık değerlerde nettir, insanların içinde çatlaklar kalabilir.

Kırık kâse

İlk bölümün en uzun sahnesi salonda geçiyor. Eski bir porselen kâse kırık bulunuyor. Bütün gözler yeni gelen yardımcıya dönüyor. Feraye kendini savunmuyor. Sonunda Asım kâseyi kendisinin kırdığını söylüyor.

Burcu sahneyi böyle kurmuş. Seyirci Feraye'nin salona kâse kırıldıktan sonra girdiğini görmüş. Salondakiler görmemiş. Haksızlık duygusu bu iki bilginin arasındaki boşluktan doğuyor. Seyirci bağırmak istiyor ama sesi ekrana ulaşmıyor. Melodramın gerilimi çoğu zaman bu çaresizlikten beslenir.

Asım'ın hamlesi de aynı sahnede başka bir şeye dönüşüyor. Babası Şahap onu herkesin önünde azarlıyor. Mehtap nişanlısının dikkatsizliğine üzülüyor. Kimse Asım'ın yalan söylediğini bilmiyor. Bunu yalnız Feraye ve seyirci biliyor.

Asım'ın bedeli küçük. Bir azar, bir mahcubiyet. Ama seyircinin defterine yazılıyor. Melodram bu defteri dikkatle tutar. Kimin kimin için neyi kaybettiği, bir gün açılacak bir hesabın kalemleridir.

Ağacın dalı

Emre dökümün arkasına küçük bir soy ağacı çiziyor. En üstte Vedia Hanım. Bir dalda Şahap, onun altında Asım. Öbür dalda kovulan kız, onun altında Feraye. Kalemi iki adın arasında duruyor.

"Asım ile Feraye kuzen," diyor.

Burcu'nun dökümünde kâse sahnesi bir aşkın başlangıcı olarak işaretlenmiş. Karakterler akrabalıklarını bilmiyor. Yazar ise biliyor. Nermin Hanım konuyu o gün kapatmıyor, ama geçiştirmiyor da. Bu çizginin hem toplumsal hem etik bir karşılığı var. Seyircinin bir kısmı bunu kabul edilemez bulabilir. Böyle bir çizgi ancak açıkça tartışıldıktan sonra yazılabilir. Burcu kâse sahnesinin kenarına bir not düşüyor: akrabalık, ayrıca konuşulacak.

Kapalı oda ve kavuşma

Melodramın en eski hareketlerinden biri ayrılık ile kavuşmadır. Bir aile dağılır, sevgililer ayrı düşer, bir çocuk kaybolur. Seyirci o andan sonra kavuşmayı bekler. YALI'da ayrılık ilk bölümden önce olmuş. Vedia Hanım kızını kovmuş ve kız ölmüş. Kavuşulacak kişi artık yok.

Burcu'nun dizisi bu boşluğu bir başka kişiyle dolduruyor. Kızın yerine torun geliyor. Vedia Hanım'ın kavuşabileceği tek kişi, kızından kalan bu genç kadın. Ama bu kavuşma kızla barışmanın yerini tutamaz. Vedia Hanım torununu tanıdığı gün, kızına yaptığını da tanımak zorunda kalacak.

Trajedide tanıma anı başkadır. Orada karakter, başına gelenin kendi kusurundan doğduğunu görür. Melodramın tanınması ise önce ötekine yönelir. Gizlenmiş bir kişi görülür, haksızlığa uğramış bir erdem kabul edilir. YALI'da ikisi aynı sahneye düşebilir. Vedia Hanım hem torununu hem kendi eski kararını görecek.

Dökümün son sayfasında tanınma sahnesi için bir satır var. Satırın yeri boş. Yalnız bir soru işareti var. Burcu tanınmanın hangi bölümde geleceğini henüz bilmiyor. Seyircinin sırrı Feraye'den önce mi, sonra mı öğreneceğini de bilmiyor. İlk bölüm yalnız bir işaret bırakıyor. Gece, Nesibe bahçedeki evinde bir çekmece açıyor ve eski bir fotoğrafa bakıyor. Kamera fotoğrafın yüzünü göstermiyor.

Yanlış umut

Selim ilk bölümü bitirince aklına takılanı söylüyor. Tanınma tek bir anda gelmek zorunda mı? Seyircinin umudu bir kez yanlış yere bağlanırsa ne olur?

Burcu öneriyi beğeniyor ama nereye koyacağını bilmiyor. Dökümün ortasına, kurşun kalemle bir satır ekliyor: Vedia Hanım yanlış birine umut bağlar. Kimin olacağını yazmıyor. Yanına küçük harflerle bir kelime düşüyor: belki.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Duygunun nedenini duygudan önce yerleştir. Yüksek duygu ile abartı arasındaki fark çoğu zaman sırayla ilgilidir. Aynı çığlık, öncesinde tek bir sessiz sahne varsa yük boşalması olur. Yoksa karakterin huyuna yazılır.

Sırrın içeriğini saklayabilirsin, varlığını saklama. Seyirci kapının arkasında ne olduğunu bilmeyebilir. Ama orada bir şey olduğunu bilmeli. Vedia Hanım'ın kapı kolunu tutan eli, içeriği açmadan sırrın ağırlığını taşır.

Değerleri mekâna yerleştir. Melodramın ahlaki karşıtlığı konuşmalarla anlatılınca vaaza döner. Bir salon ile bir mutfak, bir ön kapı ile bir arka kapı aynı karşıtlığı sözsüz kurar. Karakter hangi kapıdan girdiğini seçtiğinde bir değer seçmiş olur.

Haksızlıkta seyirciyi tanık yap. Bilinen masumiyet ancak seyirci gerçeği gördüyse çalışır. Masumiyeti sonradan bir diyalogla kanıtlamak, haksızlık duygusunu geriye dönük bir bilgiye çevirir. Seyirci olayı karakterle birlikte görmeli.

Fedakârlığın defterini tut. Görünmeyen her bedeli bir yere yaz. Kim ödedi, kim bilmiyor, kim öğrenecek? Uzun soluklu bir dizide bu defter tanınma sahnesinin hammaddesidir.

Kavuşma imkânsızsa yerine geçeni dürüst kur. Ölmüş birinin yerine gelen kişi onun kopyası değildir. Torun kızın hatalarını bağışlatamaz. Kavuşmanın bir kısmı her zaman eksik kalır. Bu eksiklik sahnenin en güçlü yeri olabilir.

Tanınmanın iki yüzünü tart. Melodramda tanınan yalnız gizli kişi değildir. Tanıyan da kendi geçmişiyle yüzleşir. Margaret tanındığı an Charles da kayıp yıllarını tanır.

Tanınmayı reddetme hakkını unutma. Karakter tanınmayı geri çevirebilir. Vijay'in yaptığı gibi. Bu ret, tanınmanın kendisinden daha çok şey söyleyebilir. Seyirciye verilen söz yerine getirilir, ama beklenmedik bir biçimde.

Sahte tanınmayı ucuz bir oyalama olarak kullanma. Yanlış eşleşmenin bir bedeli olmalı. Karakter umudu yitirdiğinde bir şey kaybetmeli. Bedelsiz bir sahte tanınma seyircinin sabrını tüketir.

Aileyi kurallarıyla tanıt. Bir aileyi seyirciye yazısız kurallarıyla tanıt; üye listesi sonra gelir. Kimin adı anılmıyor, kim sofrada nereye oturuyor, hangi kapı kimin? Yeni gelen karakter bu kuralları çiğnediğinde aile kendiliğinden görünür olur.

Aşkı bir kuralın üstüne kur. Melodramda aşkın gerilimi iki kişinin arasındaki duygudan çok, o duygunun çiğnediği kuraldan gelir. Asım ile Feraye'nin arasına bir nişan, bir sınıf farkı ve henüz kimsenin bilmediği bir akrabalık giriyor. Kuralın adını koyduğunda aşk sahnesi kendi engelini taşır.

Seyircinin bilgisini bir karar olarak ver. Sırrı seyirciye ne zaman açacağın, dizinin bütün tonunu belirler. Erken açarsan her ortak sahne iki kez okunur. Geç açarsan bir şaşkınlık kazanırsın. İkisi de meşrudur. Yalnız kararsızlık, seyircinin elinde ne olduğunu bilmeyen sahneler üretir.

Tanıdık malzemeyi gizleme, işçiliğini göster. Melodramın seyircisi formülü bilir. Onu şaşırtmaya çalışmak yerine bildiği şeyi beklenmedik bir ayrıntıyla yaşatabilirsin. Kirli bir ayakkabı, bir anahtar, bir plak albümü.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Melodram kendi sözleşmesi ve kendi seyircisi olan bir anlatı geleneğidir.
• Yüksek duygu, nedeni önceden sezdirildiğinde abartı değil bir boşalma olur.
• Sırrın içeriği saklanabilir, varlığı seyirciye gösterilir.
• Melodramın ahlaki karşıtlığı değerlerde nettir ve mekânda görünür.
• Bilinen masumiyet, seyircinin bildiği ile dünyanın bildiği arasındaki farktan doğar.
• Görünmeyen fedakârlık seyircinin defterine bir borç olarak yazılır.
• Kavuşma imkânsızsa yerine geçen kişi eksik bir kavuşma taşır.
• Duygusal tanınma hem gizli kişiyi hem tanıyanın geçmişini açığa çıkarır.
• Sahte tanınma bekleyişin bedelini gösterir ve gerçeğini ağırlaştırır.
• Aile, yazısız kurallarıyla görünür olur.
• Aşkın gerilimi çiğnediği kuraldan gelir.
• Karakter tanınmayı reddedebilir; ret de bir tanınma biçimidir.
• Tesadüf, bedeli önceden ödenmiş bir kavuşmayı taşıyabilir.
• Seyircinin sırrı ne zaman öğreneceği, dizinin tonunu belirleyen bir karardır.

Sonraki derse köprü

YALI'nın malzemesi masada. Sır, haksızlık ve bekleyen tanınma yerli yerinde. Ama kadro henüz bir kâğıttaki adlardan ibaret. Şahap'ın gücü nereden geliyor ve neden onu bırakamıyor? Feraye yalnız acı mı çekiyor, yoksa kendi için bir şey de istiyor mu? Vedia Hanım'ın sertliği bir huy mu, yoksa yıllar önce verdiği bir kararı mı savunuyor? Mehtap'ı yalnız bir rakip olarak mı tanıyacağız? Nesibe sırrı kim için saklıyor? Bir melodram karakteri, seyircinin ilk akşam tanıdığı tipten nasıl çıkıp kendi derinliğini kazanır?