Melodram karakterleri

Açılış sahnesi

Burcu sezon dökümünün kadro sayfasını masaya yayıyor. Sayfada altı ad var. Her adın yanında tek bir kelime duruyor.

Feraye: iyi. Vedia Hanım: sert. Şahap: güçlü. Asım: âşık. Mehtap: kıskanç. Nesibe: sadık.

"Çok net bir liste," diyor Selim. "Okur okumaz herkesi tanıdım."

"Tanıdın, çünkü onları başka dizilerden biliyorsun," diyor Emre.

Burcu itiraz etmiyor, ama savunuyor da. "Melodram böyle çalışmaz mı? Seyirci ilk akşam kimin kim olduğunu anlamalı."

Nermin Hanım sayfayı eline alıyor. "Anlasın. Peki ikinci akşam ne olacak? Yüzüncü akşam?"

Kimse cevap vermiyor. Nermin Hanım kelimelere dokunmuyor. Burcu'dan adların arasına çizgi çekmesini istiyor. Kim kimden bir şey bekliyor? Kim kime borçlu? Kimin sırrı kimin cebinde?

Burcu çizmeye başlıyor. Vedia Hanım'dan Nesibe'ye bir çizgi iniyor. Nesibe'den Feraye'ye bir çizgi uzanıyor. Şahap'tan herkese birer ok gidiyor. Mehtap'tan yalnız Asım'a. Birkaç dakika sonra sayfa bir örümcek ağına benziyor.

Bazı kelimeler artık yanlış yerde duruyor. "Sadık" yazan Nesibe'nin iki ayrı yöne giden iki çizgisi var. Biri salona, biri mutfağa.

Burcu bu iki çizgiye uzun süre bakıyor. "Nesibe kime sadık peki?"

Melodram karakterini, yanına yazılan sıfattan çok ötekilere bağlandığı çizgiler taşır; uzun bir dizide sahneleri bu çizgiler üretir.

Bu derste ne olacak

Melodramın tanıdık yüzlerini birbirine bağlandıkları yerden okuyacağız. Acı çeken bir kadının bir isteğe nasıl kavuştuğunu göreceğiz. Bir aile büyüğünün yıllar önce verdiği kararın bugünkü sofrayı nasıl yönettiğine bakacağız. Güç sahibine kendi gözünde haklı bir neden vereceğiz. Rakibi kendi sahnesine çıkaracağız. Sırrı taşıyan kişinin her gün ödediği bedeli hesaplayacağız. Gizli bir akrabalığın sıradan bir sahneyi nasıl iki kez okuttuğunu göreceğiz. Yasak aşk çizgisinde atölyenin önüne çıkan zor bir soruyu da açıkça konuşacağız. Örnekler Boston'daki bir konaktan, Roma'nın kenar mahallelerinden, Delhi'deki bir malikâneden, Teksaslı bir petrol ailesinden ve bir Çin boyahanesinden geliyor.

Sıfır noktası

Melodram büyük duygular üzerine kurulur. Seyirci kimi seveceğini, kime kızacağını çabuk bilmek ister. Tür bu ihtiyaca tanıdık yüzlerle cevap verir. Haksızlığa uğrayan iyi kalpli kadını, evin kararlarını tek başına veren büyüğü, kıskanç nişanlıyı herkes bir bakışta tanır.

Bu tanıdıklık bir kusur değildir. Günlük dizide seyirci her akşam yeni bir bölüme girer. Bir hafta kaçırmış olsa bile kimin kim olduğunu hemen hatırlamalıdır. Tip bu hatırlamayı kolaylaştırır. Karakterin ilk görünüşünü seyircinin zihnine bir işaret gibi yerleştirir.

Sorun, tipin yalnız kalmasıyla başlar. Tip seyirciye bir şey söyler: bu kadına acı, bu adamdan kork. Bunu bir kez söyler. İkinci kez söylediğinde seyirci önceden bilir. Onuncu kez söylediğinde artık dinlemez. Uzun soluklu bir dizide aynı tip yüz akşam aynı şeyi yaparsa karakter donar.

Melodram karakterleri tek başına da durmaz. Acı çeken kadın, ona acı çektiren biri olmadan acı çekmez. Aile büyüğünün sözü, onu dinleyen bir ev olmadan bir hiçtir. Rakip, bir şeyin paylaşılamadığı yerde rakiptir. Sırdaş, bir sırrın iki ucunda iki ayrı insan durduğu için sırdaştır. Bu yüzden melodramda bir karakteri derinleştirmenin yolu çoğu zaman ilişkiden geçer. Bir karakteri değiştirdiğinde ona bağlı bütün çizgiler de oynar.

Burcu'nun taslağı adı verilmeyen bir kıyı şehrinde, eski bir yalıda geçiyor. Yalının sahibi Vedia Hanım. Yıllar önce kızını bir kavgada evden kovmuş, kızı sonra ölmüş. Yalıya yardımcı olarak Feraye adında genç bir kadın giriyor. Feraye, Vedia Hanım'ın torunu. Kan bağını iki kadın da henüz bilmiyor. Vedia'nın oğlu Şahap aile şirketinin başında. Şahap'ın oğlu Asım, Mehtap'la nişanlı. Yalının eski aşçısı Nesibe ise sırrı bilen kişi.

Burcu'nun kadro sayfası her karakterin ilk görünüşünü doğru yakalamış. Sezon dökümünde ise hiçbiri o ilk kelimeden dışarı çıkmıyor. Feraye ağlıyor, katlanıyor, kurtarılıyor. Mehtap tuzak kuruyor. Şahap emir veriyor. Kırkıncı bölümde de ilk bölümde ne yapıyorlarsa onu yapıyorlar.

Mekanizma

Acıdan isteğe

Burcu'nun ilk bölümünde Feraye'nin büyük sahnesi bir suçlama. Salonda, vitrindeki eski kâse parçalanmış. Şüphe ilk iş evin en yeni yüzüne yöneliyor. Feraye ağlıyor, kendini savunmuyor. Sonunda suçu Asım üstleniyor, kâseyi kendisi kırmış gibi konuşuyor.

Haksızlık melodramın en eski motorlarından biri. Feraye ise bu sahnede bir hedeften ibaret. Haksızlık başına geliyor, kurtuluş başkasının elinden.

"Feraye ne istiyor?" diye soruyor Selim.

"Yalıda kalmak. İşini kaybetmemek."

"Bu korkusu. İsteği ne?"

Burcu taslakta küçük bir ayrıntı buluyor. Feraye geceleri mutfak masasında telefonundan ders dinliyor. Uzaktan okuduğu bir bölüm var. Sınavları perşembe akşamları.

Yeni taslakta Feraye bir sabah Vedia Hanım'ın kahvaltı masasına gidip perşembe akşamı için izin istiyor. Yalıda kimse Vedia Hanım'dan bir şey istemez. Feraye'nin sesi titriyor, ama cümlesini bitiriyor. Cevap hayır. Feraye o perşembe yine de çıkıyor. Gece döndüğünde mutfak kapısı kilitli.

Artık başına gelenlere katlanan biri yok karşımızda. Bir şey isteyen ve onun için ceza ödeyen bir kadın var. Fedakârlık da ancak bundan sonra görünür hâle geliyor. İlk taslakta Feraye her şeyini veriyordu, ama hiçbirinin ağırlığı yoktu. Bir gün sınavı yerine yalıda kalmayı seçerse, seyirci neyi bıraktığını tam olarak bilecek.

Kapıdaki eski hüküm

Vedia Hanım'ın sertliği taslakta bir huy olarak duruyor. Atölye kaynağını biliyor: kovulan kız. Oysa bir kaynak sahnede görünmedikçe geçmişte kalır. Emre onu bugüne taşıyacak bir kural buluyor. Bu kapıdan giden geri dönmez.

Taslağa bir sahne ekleniyor. Yıllarca yalıda çalışmış bahçıvan bir yaz başka bir şehre gitmiş, şimdi dönmek istiyor. Bahçe kapısında bekliyor. Vedia Hanım onu içeri almıyor. "Bu kapıdan giden dönmez." Feraye mutfak penceresinden bahçıvanın şapkasını elinde evirip çevirdiğini görüyor.

Seyirci bu cümlenin asıl kime söylendiğini biliyor. Vedia Hanım kızını bir kez daha kovuyor. Hükmü bozarsa o gece yaptığının yanlış olduğunu kabul edecek.

Çelişki de buradan doğuyor. Vedia Hanım'ın anahtarlığında bir anahtar ötekilerden ayrı duruyor: kızının odası. Oraya kimse giremiyor. Her bahar ise odanın pencereleri Nesibe'ye açtırılıp havalandırılıyor. Kovduğu kızın odasını yaşatan bir anne bu. Kendi verdiği hükmün en uzun süreli tutsağı.

Gücün kendi hikâyesi

Şahap ilk taslakta bir duvar. Emrediyor, açıklama yapmıyor. Seyirci ondan korkuyor ama onu anlamıyor. Nermin Hanım soruyor: "Şahap kendi hikâyesinde kim?"

Burcu Şahap'a bir geçmiş veriyor. Babası öldüğünde şirket borç içindeymiş. Şahap okulu bırakıp başına geçmiş. Yalı da şirket de onun imzasıyla ayakta kalmış. Gücü bir kez başkasına bıraksa her şeyin yeniden çökeceğinden korkuyor.

Bu gerekçe Şahap'ı iyi biri yapmıyor, tutarlı biri yapıyor. Asım'ın nişanı da Mehtap'ın ailesiyle kurulan bir ortaklığı güvenceye alıyor. Şahap bunu açıkça söylemiyor. Bir akşam yemekte şirketin eski kötü günlerini anlatıyor. Asım tabağına bakıyor. Babasının hikâyesinin bir sonu olduğunu ve o sonun kendisi olduğunu anlıyor.

Güç sahibinin bir de sessizliği var. Şahap kız kardeşinin adını hiç anmıyor.

Rakibin odası

Mehtap ilk taslakta Feraye'nin karşısına hep kıskançlıkla çıkıyor. Selim onun bütün sahnelerini işaretliyor. Hepsinde Feraye de var. "Mehtap hiç yalnız kalmıyor."

Burcu Mehtap'a bir gece veriyor. Mehtap arabasında, yalının kapısının önünde. Motor çalışıyor. Asım'a bir mesaj yazıp siliyor. Dikiz aynasına bakıp bir cümle deniyor: "Sen söyle, ben söylemeyeyim." Sonra vitese takıp gidiyor.

Asım'ın uzaklaştığını herkesten önce Mehtap fark etmiş. Onu kaybetmekten çok, bu evde bırakılan kadın olmaktan korkuyor. Feraye, onun korkusunun bir yüzü. Seyirci artık Mehtap'ın neyi koruduğunu biliyor.

Sırrı taşıyan

Nesibe yalının bahçe kapısının yanındaki küçük evde oturuyor. Mutfağı Feraye'ye bırakmış, ama Vedia Hanım'ın çayını hâlâ kendisi demliyor. Burcu onu "sadık" diye yazmıştı. Ama kime? Otuz yıl hizmet ettiği hanımına mı, o hanımın kovduğu kıza mı, mutfakta bulaşık yıkayan torununa mı?

Vedia Hanım bir akşam yeni yardımcıyı soruyor. "Bu kız kim, nereden bulduk?" Nesibe bardağı dolduruyor. "Temiz bir kız, hanımım." Yalan söylemiyor, doğruyu da söylemiyor. Bardak taşıyor, Nesibe fark etmiyor.

Kapı kilitli kaldığı perşembe gecesi Feraye Nesibe'nin evine gidiyor. Nesibe ona kendi yatağını veriyor, sabah ezanından önce yalıya geri gönderiyor. İki kadını da koruyor, ikisinden de bir şey saklayarak. İki sadakatin de her gün ödenen bir faturası var.

Kanın ironisi

Vedia Hanım ile Feraye'nin ortak sahneleri sessiz bir gerilim taşıyor. Biri büyükanne, öbürü torun. İkisi de bilmiyor.

Vedia Hanım Feraye'ye çayın nasıl demleneceğini gösterip onu azarlıyor. Seyirci önce bir hanımın yardımcısını azarlamasını izliyor. Akrabalığı bildiği anda aynı sahnede bir büyükanne torununa ilk dersini veriyor. Bu ikinci okumayı sahneye kimse eklemiyor. Seyircinin bilgisi yetiyor.

Atölyeyi bir karar bekliyor. Seyirci akrabalığı erken öğrenirse her ortak sahne ikinci okumayla dolar. Sona saklanırsa bir sürpriz kazanılır, ama ikinci okuma kaybolur. Burcu kararı sezonun motorunu kurarken verecek. Şimdilik belli olan şu: Vedia Hanım kızına söyleyemediklerini torununa söylüyor ve ikisinin de bundan haberi yok.

Yasak çizgi

Taslakta Asım ile Feraye arasında bir yakınlık başlıyor. Gece mutfakta uzayan bir konuşma. Perşembe akşamı otobüs durağına bırakılan bir şemsiye. Engeller belli: Asım nişanlı, Feraye yalının yardımcısı, Şahap bu birliğe asla izin vermez.

Emre soy ağacını hatırlatıyor. Feraye, Şahap'ın kız kardeşinin kızı. Asım ile Feraye kuzen. Karakterler bilmese de yazar biliyor.

"Melodramda böyle şeyler hep olur," diyor Burcu.

Nermin Hanım konuyu kapatmıyor, açıyor. Kuzenler arasındaki aşkın hukuki ve toplumsal karşılığı ülkeden ülkeye, aileden aileye değişiyor. İzleyenlerin önemli bir bölümü bu çizgiye sırt çevirir. Bir kısmı da böyle bir aşka bağlandığını sonradan öğrenince kendini kandırılmış hisseder. Yazar bunu göze alabilir. Bu ancak açıkça konuşulduğunda bir tercihe dönüşür.

Atölyenin önünde iki yol var. Sır, aşk başlamadan açılabilir; Asım ile Feraye birbirlerinin kim olduğunu bilerek yakınlaşır ve aralarındaki şey başka bir bağa döner. Ya da aşk çizgisi aileyle kan bağı olmayan başka bir karaktere taşınır. Burcu henüz seçmiyor. Şimdilik mutfaktaki konuşmalar bir dostluk sınırında kalıyor.

Tipin içinden

Burcu'nun aklında bir kaygı var. Herkese gerekçe verirse melodramın keskin renkleri solar mı?

Haftalar sonra Vedia Hanım'ın yüzüğü kayboluyor. Gözler yine Feraye'ye dönüyor. Bu kez onu savunan Mehtap. Vedia Hanım onu da yıllardır tartıyor; bu evde yargılanmanın ne olduğunu biliyor. "Bu evde herkes bir kere hırsız oldu, Vedia Hanım." Sonra Feraye'nin yüzüne bakmadan salondan çıkıyor.

Mehtap hâlâ Asım'ı istiyor, hâlâ rakip. Seyirci ise o tipin arkasında bir insan görmeye başladı.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Kadroyu sıfatla değil, çizgiyle yaz. Kadro sayfasında her adın yanına bir sıfat yerine bir ok koy. Ok kimden kime gidiyor, ne taşıyor? Para, sır, borç, korku. Sıfat ilk bölümü taşır. Oklar sezonun sahnelerini üretir.

Her karaktere bir korku ve bir istek ver, ikisini ayrı tut. Tip çoğu zaman korkudan kurulur. Feraye işini kaybetmekten korkar. Karakter ise istekten doğar. Feraye okulunu bitirmek ister. Korku karakteri yerinde tutar, istek onu yürütür.

Aile büyüğünün hükmünü bugünkü bir olaya bağla. Geçmişteki karar anlatıldığında bir bilgi olur. Bugün yeniden uygulandığında bir sahne olur. Bahçıvanın kapıda beklediği sabah, eski gece bir kez daha yaşanır.

Güç sahibine bir hikâye ve bir sessizlik ver. Hikâye onun neden gücü bırakmadığını anlatır. Sessizlik ise neyi bilerek görmediğini gösterir. Şahap'ın şirket hikâyesini herkes bilir. Kız kardeşinin adını ise ağzına almaz.

Rakibin sahnesinden yeni bir bilgi çıksın. Rakibe yalnız kaldığı bir sahne vermek yetmez. O sahne seyirciye başkarakterin bilmediği bir bilgi vermeli. Mehtap'ın arabası, Asım'ın uzaklaştığını herkesten önce bize gösterir.

Sırdaşı aynı gün iki kez sına. Sabah bir taraf sorsun, akşam öbür taraf. İki cevabın arasındaki fark sırdaşın gerçek yükünü gösterir. Nesibe'nin taşan bardağı bu farkın bedenidir.

Derinliği kadroda bir bütçe gibi düşün. Bir karakteri derinleştirdiğinde eşi sığlaşabilir. Mehtap'a gerekçe verdiğinde Feraye'nin ahlaki üstünlüğü incelir. Şahap'a bir geçmiş verdiğinde Vedia Hanım'ın sertliği yeniden ayarlanmak ister. Derinleştirdiğin her karakterin karşısındaki çizgiyi de yeniden oku.

Aile büyüğüne bir çelişki nesnesi ver. Sert büyük ancak kendi kuralını çiğnediği bir yer olduğunda derinleşir. Bu yer bir söz olmak zorunda değil. Bir anahtar, havalandırılan bir oda, atılmayan bir mektup olabilir. Nesne büyüğün ağzından çıkmayanı her sahnede yerinde tutar.

Yasağın kaynağını adlandır. Yasak aşkı ilginç kılan çoğu zaman aşkın kendisi değil, yasağı kimin koyduğudur. Engel bir babadan, bir nişandan, sınıf farkından ya da töreden gelebilir. Seyirci yasağın kaynağına bakarak o dünyanın nasıl işlediğini öğrenir. Akrabalık bu kaynaklardan biriyse onu kendin adlandır, seyirciye bırakma. Atölyede açıkça konuşulmamış bir akrabalık ekranda bir kaza gibi görünür.

Fedakârlığı isteğin arkasına koy. Seyirci karakterin neyi bıraktığını bilmiyorsa fedakârlık bir iyilik olarak kalır. Önce isteği kur, sonra onu bıraktır. Charlotte önce kendi hayatını savunur, Tina'yı ancak ondan sonra üstlenir.

Kimin neyi bildiğini bir tabloya yaz. Gizli akrabalık taşıyan bir dizide her karakteri tabloda kendi satırına yaz. Kim biliyor, kim seziyor, kim hiç bilmiyor? Seyirciyi de bu tabloya bir satır olarak ekle. Kan ironisinin gücü, o satırın ötekilerden ne kadar önde olduğuna bağlı.

Günlük dizide tipin işini küçümseme. Tip seyircinin karakteri bir bakışta tanıdığı ilk işarettir. Boyut bu işaretin üstüne adım adım eklenir. Karakter bir bölümde baştan aşağı değişirse haftayı kaçıran seyirci onu tanıyamaz.

Tip karşıtı anı seyrek kullan. Böyle bir an sezonda bir iki kez gelirse seyirciyi sarsar. Her bölümde gelirse yeni bir tip doğar: hep beklenmedik davranan karakter. Seyrek gelen an, araya giren bölümlerde tipin yeniden okunmasını sağlar.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Tip, karakterin seyircinin zihnindeki ilk işaretidir; uzun soluklu dizide yalnız kalırsa donar.
• Melodram karakteri ötekilere bağlandığı çizgilerle derinleşir.
• Kendi istek anı, acı çeken karakteri bir hedeften özneye çevirir.
• Eski hüküm, aile büyüğünün geçmişini bugünün sahnesine taşır.
• İktidar gerekçesi güç sahibini anlaşılır kılar, haklı çıkarmaz.
• Rakip sahnesi rakibe kendi isteğini ve korkusunu verir.
• Çift sadakat sırdaşın bedelidir; susması birine sadakat, öbürüne ihanettir.
• Kan ironisi sıradan sahneleri ikinci kez okutur; seyircinin ne zaman bildiği bir karardır.
• Yasak aşkta önce yasağın kaynağı yazılır; akrabalık açıkça tartışılır.
• Fedakârlık, seyircinin bildiği bir istekten sonra görünür.
• Tip karşıtı an tipi bozmaz, derinleştirir; seyrek gelmelidir.
• Derinlik kadroda dolaşır: bir karakteri derinleştirince karşısındaki çizgiyi de yeniden oku.

Sonraki derse köprü

Yalının kadrosu artık ayakta. Herkesin bir isteği, bir korkusu, bir sessizliği var. Ama günlük bir dizi bunları yüzlerce akşam taşımak zorunda. Feraye'nin kim olduğunu ilk kim öğrenecek? Bu bilgi yalıda bir gecede mi patlayacak, yoksa bölüm bölüm mü sızacak? Yalı ve şirket bir gün kime kalacak? Mutfaktaki torun ile salondaki varis arasındaki uçurum bir sezonu nasıl besler? Bir sırrın aşamalı açılmasından uzun soluklu bir hikâye motoru nasıl kurulur?