Mekânı karakter gibi kullanmak

Açılış sahnesi

Nermin Hanım Emre'ye boş bir karakter kartı uzatıyor. Kartın üstünde alışık oldukları başlıklar var: Ad. Geçmiş. İstek. Korku. Sır. Değişim.

Bunu doldur, diyor.

Emre kalemi alıyor. Kadir için mi, diye soruyor.

Hayır. Babanın evi için.

Emre güler gibi oluyor, sonra duraksıyor. Kartı masaya koyup yazmaya başlıyor.

Ad: Babanın evi. Geçmiş: iki çocuk orada büyüdü, kapı çerçevesinde boylarının çizgileri var. Huy: soğuk, kalorifer kışın gürlüyor ama ısıtmıyor. Kapılar gıcırdıyor, mutfak musluğu damlıyor. Sır: çekmecede bir fotoğraf ve bir defter. Korku: Emre burada kalemi tutup bekliyor.

Ev neden korkar ki, diye mırıldanıyor.

Nermin Hanım sandalyesini yaklaştırıyor. Boş kalmaktan, diyor. Satılmaktan. Kimsenin dönmemesinden. Takvimi düşüş gününde durmuş bir ev, zamanın ilerlemesinden korkuyor olabilir.

Emre son satıra bakıyor. Değişim: buz gibi bir evden, akşam sofrası kurulan bir eve.

Kartı bitirince uzun süre ona bakıyor. Bu evin de bir yayı var, diyor.

Bir mekân bir karakter gibi yazılabilir: bir geçmişi, kuralları, ruh hâli, sırları ve bir değişim yayı olur; kaybedilebilir ve ona geri dönülebilir.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir mekânı bir karakter gibi kurmanın yollarını inceleyeceğiz. Mekânın geçmişine, kurallarına, ruh hâline ve sırlarına bakacağız. Mekânın değişimini ve karakterler üzerindeki etkisini konuşacağız. Sonra iki büyük duyguya geçeceğiz: bir mekânın kaybı ve bir mekâna dönüş. Son olarak mekânın tematik anlamını bu kavramlarla birlikte düşüneceğiz. Nöbet'in iki büyük mekânını, babanın evini ve hastane odasını birer karakter gibi okuyacağız. Beş film mekânı bir karakter kadar canlı yazıyor. Her birinde mekânın kişiliğini, tutumunu ve yayını ayrı ayrı adlandıracağız. Dersin sonunda kendi hikâyendeki en önemli mekân için bir karakter kartı doldurabileceksin.

Sıfır noktası

Bu modül boyunca mekânın birçok yüzünü gördük. Mekânın dramatik işlevlerini, karakterle ilişkisini, kamusal ve özel yanını, kapalılığını ve açıklığını, tek mekânın haritasını. Hafıza mekânını, dönüşen mekânı, tematik mekânı tanıdık. Bu ders bunları tek bir fikirde topluyor: mekânı bir karakter gibi yazmak.

"Mekân bir karakter gibiydi" cümlesi film eleştirisinde sık kullanılır. Çoğu zaman da boş bir övgüdür. Bir yer güzel çekilmişse, bir şehir fotojenikse, bu cümle söylenir. Ama bir mekânın gerçekten bir karakter gibi işlemesi için güzel olması yetmez. Bir karakterin taşıdığı şeyleri taşıması gerekir.

Bir karakter neyi taşır? Bir geçmişi vardır. Kuralları, alışkanlıkları vardır. Bir ruh hâli vardır ve bu ruh hâli değişir. Sırları vardır. Başkalarını etkiler, onlardan etkilenir. Bir yayı vardır: başta bir şeydir, sonda başka bir şey. Kaybedilebilir. Ona geri dönülebilir.

Bir mekân bunların hepsini taşıyabilir. Bir ev, bir okul, bir fabrika, bir köy, bir gemi. Yazar onları bir karakter kartıyla kurduğunda, mekân sahne sahne yaşamaya başlar. Seyirci ona bir yüz gibi bakar, onun hâlini merak eder, onun kaybına üzülür.

Ama dikkat: mekân bir insan değildir. Konuşmaz, karar vermez. Onun karakteri, insanların onunla ilişkisi üzerinden görünür. Mekân bir karakter gibi yazılır, ama bir karakterin yerine geçmez.

Bir mekânın karakter olup olmadığını anlamanın basit bir testi var. Onu hikâyeden çıkar ve başka bir yerle değiştir. Hikâye aynı kalıyorsa, mekân bir dekordu. Hikâye bir şey kaybediyorsa, mekân bir işlevdi. Hikâye bir karakterini kaybetmiş gibi eksiliyorsa, mekân bir karakterdi. Nöbet'te babanın evini başka bir evle değiştir: boy çizgileri, çekmece, durmuş takvim gider. Film yalnızca bir mekânı değil, bir yüzü kaybeder.

Bu testi geçen mekânlar azdır. Çoğu filmde bir ya da iki mekân bu yükü taşır. Yazar bu mekânları erken seçmeli ve onlara diğerlerinden daha çok emek vermeli.

Mekanizma

Mekânın kişiliği

Babanın evinin bir mekân kişiliği var. Yaşlı, inatçı, biraz huysuz. Kalorifer gürlüyor ama ısıtmıyor. Kapılar her açılışta gıcırdıyor. Mutfak musluğu damlıyor. Bu ev, sahibine benziyor: eski bir usta gibi, kendi düzeninden vazgeçmiyor. Kadir eve ilk girdiğinde bu kişilikle karşılaşıyor. Ev ona bir yabancıya bakar gibi bakıyor.

Mekânın geçmişi, kişiliğinin kaynağıdır. Mutfak kapısının kasasında kurşun kalemle çekilmiş çizgiler var. Her biri iki çocuktan birinin bir yaşını gösteriyor. Bir noktada çizgiler kesiliyor. O noktadan sonra bu evde bir şey değişmiş. Seyirci bunun ne olduğunu bilmiyor, ama evin kendi tarihini taşıdığını görüyor.

Mekânın kuralları da onun kişiliğinin parçası. Babanın evinde takvim, babanın düştüğü günde duruyor. Kimse onu ileri çevirmiyor. Bu, evin bir kuralı gibi: zaman burada o günde kaldı. Bir mekânın kuralları, onu yaşayanların kurallarıdır. Ama sahibi yokken bile o kurallar duvarlarda kalır.

Mekânın tutumu ve sırları

Babanın evinin tutumu film boyunca değişiyor. Kadir'in ilk gelişinde ev düşmanca: soğuk, karanlık, durmuş bir takvim, masanın altında süpürülmemiş bir cam kırığı. Kadir kaloriferi onardığında ev biraz yumuşuyor. Perdeler asılıyor, ışık içeri giriyor. Son bölümde ev, çayın demlendiği, sofranın kurulduğu sıcak bir yer. Mekânın tutumu, Kadir'in onunla kurduğu ilişkinin aynası.

Ama aynı ev Murat'a karşı başka bir tutum taşıyor. Murat ceketini çıkarmıyor, dolapları açmaya çekiniyor. Ev ona soğuk davranıyor ya da Murat öyle hissediyor. Mekânın tutumu herkese aynı değil. Aynı oda bir karaktere sığınak, ötekine yabancı olabilir.

Çekmece babanın evinin mekân sırrı. Fotoğraf, defter, bir köşeye yazılmış tarih, numaralar. Bu sır ortaya çıktığında yalnızca baba değil, ev de yeniden tanımlanıyor. İki kardeşin büyüdüğü ev, bir zamanlar başka iki genç adamın da yeri olmuş. Ev, kardeşlerin sandığından daha yaşlı, daha dolu bir geçmiş taşıyor.

Mekânın karakterler üzerindeki etkisi bu ders boyunca gördüğümüz her şeyin özeti. Ev Kadir'i değiştiriyor: onu bir onarıcıya, bir bakıcıya çeviriyor. Hastane odası onu sabırlı ve yorgun bir adama çeviriyor. Mekânlar, karakterlerin içinde iz bırakıyor.

Kayıp ve dönüş

Nöbet'te beklenmedik bir kayıp mekân var: hastane odası. Kadir için o oda başta bir hapis. Ama geceler geçtikçe onun yeri oluyor. Sandalyesi, termosu, battaniyesi, yatak başı lambası. Son gece taburcu formu imzalandığında, Kadir bu odayı kaybediyor. Ertesi sabah başka bir hasta o yatağa yatacak. Kadir dolabı boşaltıyor, battaniyeyi katlıyor, termosu çantasına koyuyor. Bir oda, bir yuvanın sessizliğiyle elinden gidiyor. Seyirci bu kaybı bir yas gibi hissediyor.

Nöbet'te iki mekâna dönüş var. Biri babanın dönüşü. Eve, pencerenin önündeki yatağa geliyor. Ev artık onun bıraktığı ev değil. Alt kata indirilmiş bir yatak, yeni perdeler, onarılmış bir kalorifer. Baba bir şey söylemiyor, ama gözleri odayı dolaşıyor. Değişen evi okuyor.

Öteki Murat'ın dönüşü. Murat çocukluk evine yıllar sonra giriyor. Ev aynı, o değişmiş. Ceketini çıkarmayışı, bir dönüşün tamamlanamayışı. Son bölümde kalmayı uzatıyor. Dönüşü ilk kez o zaman tamamlanmaya başlıyor.

Mekânın tematik anlamı bütün bu kavramları birleştiriyor. Nöbet bir evin neyle ayakta kaldığını soruyor. Film boyunca ev kapalı kapılarla korunmaya çalışılıyor: çekmeceler kapalı, adlar anılmıyor, takvim durmuş. Sonunda evi koruyan şeyin, birinin geceleri başında kalması olduğu ortaya çıkıyor. Evin karakter yayı, temanın cevabını taşıyor.

Filmlerden okuma

Beş filmi yan yana okuyunca mekânın karakter gibi işlemesinin üç yolu görünüyor. Birincisi ikizlik: Grey Gardens'ta ev ve sakinleri aynı çürümeyi yaşıyor. İkincisi yas: Son Sinema Gösterisi ve Leopar bir mekânın kapanışını bir ölüm gibi anlatıyor. Üçüncüsü tutum: Withnail and I'ın kulübesi ve Fanny ve Alexander'ın piskopos evi karakterlere karşı bir duruş alıyor. Her birinde mekân, insanlar kadar akılda kalıyor.

Nöbet'te de bu üç yol var. Babanın evi babanın ikizi: yaşlı, inatçı, düşmüş ve yavaşça ayağa kalkan. Hastane odası bir yas: Kadir onu kaybettiğinde seyirci bir veda yaşıyor. Ve evin tutumu, Kadir ile Murat'a karşı ayrı ayrı kuruluyor. Emre'nin karakter kartı, filmin ikinci bir başkarakterini ortaya çıkardı.

Bu filmlerde bir yöntem ortak. Yazarlar mekânı tarif etmek için uzun cümleler kurmuyor. Onu karakterlerin davranışıyla tanıtıyor. Withnail and I'da kimsenin dokunmaya cesaret edemediği lavabo, dairenin bütün kişiliğini veriyor. Grey Gardens'ta rakunlara bırakılan ekmek, evin vahşi doğaya teslim olduğunu söylüyor. Leopar'da prensin odadan odaya dolaşması, sarayın genişliğini ve yalnızlığını aynı anda gösteriyor. Mekânı karakter yapan, ona dair yazılan sıfatlar değil, içindeki insanların ona yaptıkları.

Bir de zaman ölçeği var. Son Sinema Gösterisi ve Leopar bir mekânın ölümünü uzun bir zamana yayıyor. Fanny ve Alexander bir mekâna dönüşü yılların sonuna koyuyor. Mekânın karakter yayı çoğu zaman insanınkinden yavaştır. Senarist bu yavaşlığı sabırla yazmalı.

Usta katmanı

Mekân için bir karakter kartı doldur. Hikâyendeki en önemli mekân için bir kart yaz. Geçmiş, kurallar, huy, sır, korku, değişim. Kartı doldurduktan sonra mekânın sahnelerini yeniden oku.

Mekânın kişiliğini üç duyuyla kur. Bir mekânı yalnızca görüntüyle değil, sesle ve dokuyla da tarif et. Gıcırdayan bir kapı, soğuk bir duvar, damlayan bir musluk. Kişilik bu küçük ayrıntılardan doğar.

Mekânı sahibine benzet. Bir evin, bir dükkânın, bir odanın sahibi varsa, mekânı onun ikizi gibi yaz. Seyirci sahibini görmeden önce mekânından tanısın.

Mekânın tutumunu karaktere göre ayır. Aynı mekân iki karaktere farklı davranabilir. Biri için sıcak, öteki için soğuk. Bu fark, iki karakterin mekânla ve birbirleriyle ilişkisini gösterir.

Mekânın sırrını erken ek. Bir çekmece, bir kilitli kapı, bir duvardaki iz. Onu erken göster, geç aç. Açıldığında mekânın kimliği değişsin.

Kaybı yas gibi yaz. Bir mekân kapanıyorsa, satılıyorsa, terk ediliyorsa, ona bir veda sahnesi ver. Karakter son kez etrafa baksın, bir eşyaya dokunsun, ışığı kapatsın.

Dönüşü bir ölçüm anına çevir. Bir karakter bir mekâna döndüğünde, neyin değiştiğini ve neyin aynı kaldığını yan yana koy. Fark, geçen zamanın hikâyesini anlatır.

Mekânın yayını karakterin yayına bağla. Mekân değişiyorsa, bu değişim bir karakterin değişimiyle eşzamanlı olsun. Böylece mekân, iç dünyanın dışa vurumu olur.

Mekânı konuşturmadan anlat. Bir mekânın karakteri ona dair söylenen cümlelerle değil, insanların ona nasıl davrandığıyla kurulur. "Bu ev çok soğuk" diye yazma. Ceketini çıkarmayan bir adam yaz.

Mekânın korkusunu düşün. Bir mekân neyden korkar? Boş kalmaktan, yıkılmaktan, unutulmaktan. Bu soru tuhaf görünür, ama mekânın hikâyedeki tehlikesini bulmanı sağlar.

Mekânın son görüntüsünü bir karakter vedası gibi yaz. Filmin son karesinde mekân görünüyorsa, onu bir yüz gibi düşün. Seyirci o yüzde hikâyenin sonucunu okur.

Değiştirme testini uygula. Önemli mekânını başka bir yerle değiştirmeyi dene. Hikâye bir yüzünü kaybediyorsa, o mekân bir karakterdir ve ona emek vermelisin.

Mekânın yasını tut. Kayıp bir mekânın arkasından bir sahne bırak. Boş bir oda, kapanmış bir kepenk, başka birinin oturduğu bir sandalye. Bu sahne yasın sessiz hâlidir.

Mekânın sırrını karakterin sırrına bağla. Bir evin çekmecesindeki fotoğraf, yalnızca evin değil bir babanın da sırrıdır. Mekân sırrı açıldığında iki şey birden açılsın.

Abartıdan kaçın. Mekân bir karakter gibi yazılır, ama bir canavar gibi değil. Çok fazla anlam yüklenen bir mekân, sembolik ve yapay görünür. Ölçülü ol.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Mekân bir karakter gibi yazılabilir, ama bir insanın yerine geçmez.
• Mekân kişiliği geçmişten, düzenden, sesten ve dokudan doğar.
• Mekânın kuralları, sahibi yokken bile duvarlarda kalır.
• Mekân tutumu karakterlere göre değişebilir.
• Mekân sırrı açıldığında mekân yeniden tanımlanır.
• Kayıp mekân bir yas doğurur.
• Mekâna dönüş, geçen zamanı ölçer.
• Mekânın yayı karakterin yayıyla eşzamanlı yürümelidir.
• Mekânın tematik anlamı çoğu zaman değişiminde okunur.
• Karakter yükü en önemli bir ya da iki mekâna verilir.
• Değiştirme testi, dekoru, işlevi ve karakteri birbirinden ayırır.
• Mekânı karakter yapan sıfatlar değil, insanların ona davranışıdır.
• Mekânın yayı çoğu zaman insanınkinden yavaştır.
• Mekânın sırrı çoğu zaman bir karakterin sırrıdır.
• Bir kapı kasasındaki çizgi, geçmişi bugünün içinde taşır.

Sonraki derse köprü

Emre kartı katlarken son gecenin bir anını düşünüyor. Kadir koridorda, taburcu formu elinde. Bir an çıkış kapısına bakıyor. Sonra imzalıyor. O kapı, o koridor, o eşik bütün filmin ağırlığını taşıyor. Kapıdan çıkmak bir şey demek, kalmak başka bir şey. Bir eşiğin önünde duran adam, bir karar verir. Sonraki ders giriş, çıkış ve eşikleri inceliyor: kapılar, koridorlar, merdivenler ve bir eşiği geçmenin anlamı.