Mekân metaforu

Açılış sahnesi

Selim, Emre'nin yeni sayfalarını kırmızı kalemle okumuş. Kenarlarda düzeltme yok, yalnız küçük halkalar var. Her halkanın içinde aynı kelime duruyor: gibi.

Emre sayfaları masaya diziyor ve halkalı cümleleri sırayla okuyor. Gece koridor bir labirent gibi uzanıyor. Hastane odası bir bekleme salonu gibi. Babanın evinde merdiven, iki kardeşin arasında bir sınır gibi duruyor.

Hepsi doğru, diyor Emre. Film bunları anlatıyor zaten.

Nermin Hanım ilk cümleyi parmağıyla gösteriyor. Nöbet'te kim kayboluyor? Emre cevap bulamıyor. Kadir koridordaki her kapıyı biliyor. Murat bile ilk akşam odayı sormadan buluyor. Labirent başka bir filmin cümlesi.

İkinci cümleyi siliyor ve sahneyi bir daha okutuyor. İki sandalye, aralık kalan bir kapı, hep başka birinin adını çağıran bir anons. Kimse orada kalmak için gelmemiş. Herkes bir haberi bekliyor. Cümle gidince bekleme salonu yerinde kalıyor. Sayfa onu zaten kurmuş.

Üçüncüde Selim söz alıyor. Merdiven sayfada var, sınır yok. Murat yukarıda, Kadir aşağıda, o kadar. Bir evde iki kişinin iki ayrı katta durması her zaman olur. Bu sahnede onu sınır yapan ne?

Emre kalemi alıyor. Sınırı cümleyle değil, merdivenle yazması gerekecek.

Mekân metaforu sahne açıklamasındaki bir benzetmeyle kurulmaz. Yerin düzeni ve karakterlerin onu kullanışı yazılır, benzetmeyi seyirci kendisi yapar.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir yerin başka bir şey olarak okunmasını inceleyeceğiz. Ev, oda, labirent, hapishane, köprü, sınır, yol, ada, yeraltı, yükseklik ve boşluk kültürün bize hazır verdiği mekânlar. Her birinin taşıdığı bir anlam var. Bu anlamı nasıl kullanacağımızı, nasıl bükeceğimizi göreceğiz. Sonra mekânın anlamının film içinde nasıl tersine döndüğüne bakacağız. Güvenli yer tehdide, yabancı yer eve, kalabalık yalnızlığa dönebiliyor. Nöbet'in hastanesini, babanın evini, merdiveni ve koridorun sonundaki yeşil kapıyı bu gözle okuyacağız. Meksika'da bir salon, Burma'da bir köprü, Yokohama'da bir tepe, Belgrad'da bir mahzen ve Londra'da bir daire de yanımızda olacak.

Sıfır noktası

Mekânın dramatik işlerini biliyoruz. Bir yer çatışma üretir, eylemi kısıtlar, bir geçmişi saklar. Bunların hepsi mekânın ne yaptığıyla ilgili. Bu ders başka bir soru soruyor: mekân neye benziyor?

Metafor bir şeyi başka bir şeyin adıyla söylemektir. "Bu ev bir müze" dediğimizde ev müzeye dönüşmez. Ama evin bir yanı görünür olur. Dokunulmayan eşyalar, durmuş bir saat, ziyaretçi sessizliği. Mekân metaforu aynı işi sözsüz yapar. Yer kendisi olarak kalır. Ama karakterlerin durumunu başka bir yerin adıyla okutur.

İşlevle metafor ayrı katlarda çalışır. Hastane odası Kadir'in hareketini kısıtlar. Bu bir işlevdir ve sahnenin içinde iş görür. Aynı oda bir bekleme salonu olarak da okunur. Bu ise bir metafordur ve filmin bütününde iş görür. Seyirci işlevi izlerken hisseder. Metaforu çoğu zaman sonradan fark eder, filmi düşünürken.

Bazı mekânlar metaforla doğar. Labirent kaybolmayı, hapishane kapanmayı, köprü bağlanmayı çağırır. Ada kopukluğu, yol değişimi, yeraltı saklananı anlatır. Yükseklik gücü de tehlikeyi de taşıyabilir. Bu anlamları kültür yüzyıllardır biriktiriyor. Yazar onları sıfırdan kurmak zorunda değil. Ama hazır anlamı olduğu gibi almak da kolay bir tuzaktır.

Senaryo sayfası metaforu iki yoldan kurabilir. Birincisi cümleyle: merdiven bir sınır gibi. Bu kısa yol çoğu zaman boşa çıkar. Okur benzetmeyi yazardan alır ama filmde göremez. İkincisi düzenle: kim nerede duruyor, kim hangi kapıdan geçmiyor, ışık nereden geliyor. Bu yol uzundur ama kalıcıdır. Sayfadaki düzen kamerada da var olur. Sahne açıklamasındaki "gibi" ise çekilemez.

Mekânın bir nesneden farkı da burada. Nesne elde tutulur, el değiştirir, kırılır. Mekânın ise içinde durulur. Karakter bir yerin metaforunu taşımaz, onun içinde yaşar. Bu yüzden mekân metaforu sahne boyunca kesintisiz çalışır. Kadir sandalyesinden kalkmasa da bekleme salonunun içindedir. Kamera nereye dönerse dönsün metafor kadrajdadır.

Bir şartı da baştan koymak gerek. Mekân önce kendisi olmalı. Nöbet'in hastanesi gerçek bir hastane. Kuralları, anonsları, gece tek refakatçi kuralı doğru. Metafor ancak inandırıcı bir yerin üstüne oturur. Yalnız anlam taşısın diye kurulan bir yer dekor gibi durur. Seyirci de ona inanmaz.

Mekanizma

Yer ve benzediği şey

Nöbet'in hastane odası bir bekleme salonu. Bunu filmde kimse söylemiyor, oda kendisi söylüyor. Kapısı hiç tam kapanmıyor. Oda ne tam içeride ne tam dışarıda. Sandalyeler dinlenmek için değil, beklemek için konmuş. Anons hep birini başka bir yere çağırıyor. Kadir her gece aynı sandalyede bir şeyin olmasını bekliyor. Bir tahlil, bir doktor, bir karar. Eski inanışlardaki arafa benziyor bu oda: ne iyileşme ne son, yalnız bekleyiş. Emre bu kelimeyi sayfaya hiç yazmıyor. Yazmasına gerek kalmıyor.

Kültürden gelen yük

Emre'nin ilk taslağında koridor bir labirentti. Labirentin yükü ağırdır: yolunu yitirmek, çıkışı bulamamak. Ama Nöbet'in derdi kaybolmak değil. Kadir yolu biliyor. Koridorun sonundaki yeşil levhalı çıkış kapısı her gece yanıyor. Çıkış belli, Kadir gitmiyor. Labirent bu filmin tersini söylerdi. Emre yükü yanlış taşıyan kelimeyi sildi. Yerine doğru yükü taşıyan kapıyı bıraktı: açık bir yol ve yürünmeyen bir koridor.

Yolun yükü değişim, kaçış ve geri dönüş. Nöbet'te yol hiç görünmüyor ama hep masada. Murat İstanbul'dan geldiği ilk akşam Kadir saatine göz atıyor ve yolun kısa sürdüğünü söylüyor. Kantinde Murat'ın araba anahtarı tepsinin yanında duruyor. Yol bir anahtara sıkışmış. Murat'ın gitmesi için tek gereken onu eline almak. Seyirci bütün sahne boyunca anahtarı görüyor ve yolun açık olduğunu biliyor. Murat anahtarı almadığı her dakika, kalmayı yeniden seçiyor.

Hapishanenin yükü de filmin içinde duruyor, ama Emre onu tersinden kullanıyor. Kadir'i odada tutan bir kilit yok. Kapı zaten tam kapanmıyor. Onu tutan, babasını yalnız bırakmama kararı. Kapısı açık bir hücre, kendi isteğiyle girilmiş bir hapis.

Adayı ise Emre hiç adlandırmadan buluyor. Son gece odayı tek bir başucu lambası aydınlatıyor. Işık yatağın çevresinde küçük bir daire çiziyor, ötesi karanlık. Baba ile Kadir o dairenin içinde kalıyor. Oda karanlığın ortasında bir adaya dönüyor. Sayfada ada kelimesi yok, yalnız bir lamba ve bir düğme var.

Yukarısı ve aşağısı

Babanın evi iki katlı. Üst katta kardeşlerin çocukluk odaları var. Alt katta mutfak, salon ve artık babanın yatağı. Hazırlık haftasında Murat yukarıda eski odasını hazırlıyor. Babanın o merdiveni nasıl çıkacağını kimse söylemiyor. Merdivene bir tutamak taktırmaktan söz ediliyor, kimin taktıracağı ise cevapsız kalıyor. Yukarının peteği ısıtmıyor, oda soğuk kalıyor. Kadir aşağıda yatağı pencerenin önüne çekiyor. Havası alınmış kalorifer alt katı ısıtıyor. Yukarısı soğuk bir geçmiş, aşağısı ısınan bir bugün. Murat'ın emeği kimsenin yatmayacağı bir odaya gidiyor. O oda filmin en dolu boşluğu.

Merdiven bu eksenin ortasında bir sınır oluyor. Murat kucağında katlı çarşaflarla yukarıda, Kadir yatağın ayak ucunda aşağıda. Tartışma yukarıdan aşağıya, aşağıdan yukarıya yapılıyor. Kimse basamaklara inmiyor. Emre bunu sayfada bir kurala çeviriyor. O hafta iki kardeş merdivende hiç karşılaşmıyor. Kadir yukarı hiç çıkmıyor. Murat aşağı ancak Kadir evde yokken iniyor. Seyirci sınırı bir cümleden değil, boş basamaklardan okuyor.

Hastanenin de ekseni var. Son gecenin ortasında Murat asansörle kat kat aşağı iniyor. Kadir aynı katta kalıyor. Bir de filmin görünmeyen bir yeraltı var. Baba düştüğü gün Kadir bir kazan dairesindeydi, telefonu çantadaydı. Film oraya hiç inmiyor. O yeri yalnız kabul gecesi Figen'e söylenen bir cümlede duyuyoruz.

Aynı yer, iki benzetme

Babanın evi Murat için bir müze. Evde ceketi hep sırtında, durduğu yer hep kapının dibi. Mutfak kapısının kasasındaki boy çizgilerine uzun uzun bakıyor. Kendi çizgileri bir yerde bitiyor. Eşyalara dokunmuyor, yalnız bakıyor. Kadir için aynı ev bir makine. Kaloriferin havasını alıyor. Buzdolabının kompresörü teklediğinde hemen duyuyor. Damlayan musluğun aralığını tanıyor. Ev onun için onarılacak bir beden. Duvarlar aynı, evler ayrı. Seyirci bunu eşyalarla kurdukları temastan anlıyor: biri bakıyor, öteki dokunuyor.

Cümlenin tuzağı

Emre'nin ilk taslağında Murat kantinde bir benzetme yapıyordu. Burayı bir tren istasyonuna benzetiyordu: herkes bir treni bekliyor, kimse binmiyor. Selim cümleyi okuyunca kalemini bıraktı. Bunu Murat değil yazar söylüyor, dedi. Murat iş diliyle konuşan bir adam. Benzetme onun ağzına yabancı. Asıl sorun cümlenin yaptığı iş. Seyirci bekleme salonunu kendisi bulsaydı, onu filmden çıkarken yanında taşırdı. Ona söylenince yalnızca onaylıyor. Emre repliği sildi. Kantinde Murat artık yemeğine bakıyor.

Anlamın tersine dönmesi

Kadir'in gözünde hastane odası başta bir hücre. Kurallar dışarıdan geliyor: tek refakatçi, ziyaret saati, imzalar. Geceler geçtikçe oda onun oluyor. Kitabı komodinin üstünde kalıyor. Tavan ışığını artık kendisi söndürüyor. Yabancı yer bir eve dönüyor. Babanın evi ise ters yolda yürümüş. Bir zamanlar en güvenli yer, şimdi yaşlı bir adam için tehlike. Takvim düşüş gününde kalmış, masanın altında cam kırığı duruyor. Merdivenin tutamağı yok. Güvenli ev bir tehdit alanına dönmüş.

Hastane gündüz kalabalık. Ziyaretçiler, temizlik arabası, sabah vizitesi. Gece koridor boşalıyor ve Kadir yalnız kalıyor. Kalabalıktan yalnızlığa geçiş her akşam yeniden yaşanıyor. Düzenli bir yerin çöküşü de filmlerin sık kullandığı bir yol. Nöbet onu tersine işletiyor. Çökmekte olan ev hazırlık haftasında yavaş yavaş düzene giriyor. Alt kat ısınıyor, pencereye sarı perdeler takılıyor.

Taburcu sabahı otomatik kapı açılıyor. Kapalı yerden açık havaya çıkış bir özgürlük gibi beklenir. Nöbet bu kolay anlamı reddediyor. Kesme, kapıyı evin aşınmış ahşap eşiğine bağlıyor. Kadir için çıkış bir serbestlik değil, yeni bir nöbetin başı.

Filmlerden okuma

Bu filmlerde metaforu taşıyan şey hiçbir zaman bir cümle değil. Buñuel'in konukları salonun neye benzediğini konuşmuyor, çıkmaya çalışıp çıkamıyor. Kurosawa'nın stajyeri tepedeki evi bir sınıf simgesi diye anlatmıyor. Sıcak ve daracık bir odadan her gün yukarı bakıyor. Anlam her seferinde bir bedenin o yerde nasıl durduğundan doğuyor. Seyirci önce bedeni görüyor, metaforu sonra kendisi kuruyor.

Bir de yerlerin gerçekliği var. Hiçbir mekân yalnız metafor için kurulmamış. Kurosawa'nın tepesi gerçek bir şehrin yamacı. Lean'in köprüsü gerçekten taşıyor, gerçekten çöküyor. Polanski'nin dairesi bir Londra dairesi, kirası ve ev sahibiyle. Metafor her seferinde inandırıcı bir yerin üstüne biniyor.

Emre gibi'leri sildiği sayfaları bu gözle bir kez daha okuyor. Bekleme salonu yerinde. Merdivenin kuralı yazılmış. Ada bir lambadan ibaret. Labirent ise filmden çıkmış ve bir eksiklik bırakmamış.

Usta katmanı

Metaforu bir kurala bağla. Yer, iç durumla örtüşen bir kural kazandığında metafora dönüşür. Buñuel'in salonunda kural geçilemeyen eşik. Nöbet'te hiç tam kapanmayan kapı. Kural ne kadar basitse metafor o kadar sağlam taşınır.

Bir mekâna tek metafor ver. Aynı hastane hem hapishane hem ada hem labirent hem bekleme salonu olursa, benzetmeler birbirini siler. Filmin sorusuna en yakın olanı seç. Ötekiler ya tek bir sahneye kalsın ya da hiç gelmesin. Nöbet'te ada yalnız son gecenin lambasına ait.

Metaforu bir bedenden geçir. Ev Murat için müze, ama bunu evin kendisi söylemiyor. Hiç çıkarılmayan ceket söylüyor. Yer metaforunu çoğu zaman ona bakan kişinin duruşuyla kazanır. Önce karakterin o yerde nasıl durduğunu yaz.

Yüklü mekânı küçük bir yerde bul. Gerçek bir ada ya da gerçek bir hapishane anlamını bağırarak söyler. Bir hastane koridoru, bir lambanın çizdiği daire aynı anlamı fısıldar. Gündelik yerin metaforu daha geç fark edilir ama daha uzun kalır.

Reddettiğin yükü bil. Her film bazı hazır anlamları geri çevirir. Nöbet labirenti ve kapalıdan özgürlüğe çıkışı reddediyor. Neyi reddettiğini bilen yazar, seyircinin beklentisiyle oynayabilir. Taburcu sabahının otomatik kapısı bu yüzden bir özgürlüğe değil, bir eşiğe açılıyor.

Dikey hareketi karara bağla. Kim yukarı çıkıyor, kim aşağı iniyor? Murat son gece asansörle aşağı iniyor, Kadir katında kalıyor. Bir karakterin dikey yönü, verdiği kararı sözsüz özetler.

Boşluğa önce emek koy. Boş bir oda kendi başına bir şey söylemez. Biri onu hazırlamış, çarşafını sermiş olmalı. Murat'ın yukarıdaki odası bu yüzden çalışıyor. Boşluk, ona harcanan emekle anlam kazanıyor.

Terslenmeyi bir eşyayla işaretle. Yer aynı kalırken anlamı döndüğünde seyircinin bir tutamağa ihtiyacı var. Kadir'in komodinde kalan kitabı odanın onun olduğunu gösteriyor. Bir eşya, terslenmenin tanığı olur.

Metaforu filmin fiiline bağla. Her filmin bir ana fiili vardır. Nöbet'inki kalmak. Bekleme salonu, kapısı açık hücre, yolun sıkıştığı anahtar aynı fiilin çevresinde dönüyor. Mekânın metaforu bu fiile değmiyorsa, parlaklığı onu kurtarmaz, film onu dışarıda bırakır.

Metaforu yeniden yazımda ara. İlk taslağa bir metaforla başlayan yazar çoğu zaman bir alegori yazar. Karakterler anlamın hizmetine girer. Önce yerleri ve olayları yaz. Sonra taslağı okurken hangi yerin kendiliğinden bir şeye benzediğini bul. Emre'nin bekleme salonu böyle bulundu. Sonra onu düzenle güçlendir.

Karşı mekânla keskinleştir. Bir yerin metaforu, karşısında duran yerle netleşir. Hastanede herkes bekliyor. Evde Kadir iş yapıyor: kalorifer, perde, yatak. Bekleme salonunun karşısında bir atölye duruyor. İki mekân birbirini açıklıyor ve film ikisinin arasında gidip geliyor.

Sahne başlığına metafor sokma. Sahne başlığı yeri ve zamanı söyler, yorumu değil. "Araf" diye bir sahne başlığı yazılmaz. Başlık hastane odasını söyler, gerisini sahne kurar.

Gibi'leri silerek sına. Taslağı bitirince sahne açıklamalarındaki bütün benzetmeleri sil. Metafor ayakta kalıyorsa sayfa onu kurmuş. Çöküyorsa eksik olan cümle değil, düzendir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Mekân metaforu, gerçek bir yerin başka bir yerin adıyla okunmasıdır.
• Metafor sahne açıklamasındaki benzetmeyle değil, yerin düzeniyle kurulur.
• İşlev sahnenin içinde, metafor filmin bütününde çalışır.
• Labirent, hapishane, köprü, ada ve yeraltı kültürden yüklü gelir.
• Yazar bu yükü ya bilerek kullanır ya da büker.
• Dikey eksen yükseklik ve derinlikle güç, geçmiş ve saklananı anlatır.
• Aynı yer her karaktere başka bir şeye benzeyebilir.
• Replikle söylenen metafor, seyircinin kuracağı anlamı küçültür.
• Yer aynı kalırken anlamı karşıtına dönebilir.
• Mekân metafordan önce kendisi olmalıdır.
• Bir mekâna tek ana metafor yeter.
• Boşluk, ona harcanan emekle anlam kazanır.
• Metafor çoğu zaman yeniden yazımda bulunur, ilk taslakta değil.
• Karşı mekân, bir yerin metaforunu keskinleştirir.
• Sahne başlığı yeri söyler, metaforu söylemez.

Sonraki derse köprü

Lambanın çizdiği daire Emre'nin aklından çıkmıyor. Ada bir lambadan ibaret. Odanın ötesi karanlık, koridorun zemininde yalnız yeşil çıkış levhasının ışığı var. Hastanenin bütün ışığı soğuk mavi-beyaz. Evde sabah sarı perdelerden süzülüyor. Bu renkler kendiliğinden mi tekrar ediyor, yoksa her biri bir karaktere mi bağlı? Ve senarist ışığı ne kadar yazmalı, ne kadarını görüntü yönetmenine bırakmalı? Her ışığı biri yakıyor ya da söndürüyor; o düğme de bir seçim. Sonraki ders, Renk ve ışık motifleri, bu sorulara bakıyor.