Mekân çeşitliliği

Açılış sahnesi

Burcu duvardaki kartları söküp masaya diziyor. Kartlarda seralar, geçit, orman, dere, boğaz, sis ve yayla yazıyor. Her kartın altına ilk taslaktan bir satır iğnelemiş.

Selim kartları sırayla okuyor. Seraların kartında güneş plastik çatıların ardında batıyor. Ormanın kartında güneş çamların arasından batıyor. Derenin kartında da batıyor, suyun üstünde.

"Bu yolda her akşam aynı güneş batıyor," diyor Selim.

Burcu güler gibi oluyor, sonra vazgeçiyor. Selim iki kartın yerini değiştiriyor: ormanın güneşini seralara, seraların güneşini yaylaya koyuyor. Kimse farkı görmüyor.

"Mekânlar değişiyor," diyor Emre. "Ama Ela hep aynı yerde duruyor. Kervanın en arkasında, telefonuna bakarak."

Nermin Hanım güneş satırlarını tek tek çıkarıp bir zarfa koyuyor. Kartlarda yalnız yer adları kalıyor. Sonra her kartın altına aynı iki soruyu yazıyor. Burada kural ne? Bu yer Ela'nın hangi yanını sınıyor?

Burcu seraların kartını eline alıyor. Uzun süre bakıyor. "Burada kural Kâmil Dede'nin bilmediği bir kural," diyor. "Ela'nın bildiği."

"Ela ne biliyor ki?" diyor Emre. "Yaz tatilini kaybettiğini biliyor."

"Okumayı biliyor," diyor Burcu ve kartın altına tek kelime yazıyor: bilgi.

Bir durak ancak kahramandan başka hiçbir durağın istemediği bir şeyi istediğinde yolculuğa bir mekân ekler.

Bu derste ne olacak

Bir yolculuk taslağının duraklarını tek tek açıp her birinin kahramandan ne istediğini soracağız. Önce sınavın yönünü ayıracağız: bir yer bedeni, öbürü bilgiyi, bir başkası onuru zorlar. Ardından ölçeğe geçeceğiz; kadrajın insanı ne kadar büyük ya da küçük gösterdiğine. Sonra her yerin kendi kurallarına, oranın insanlarına ve o insanların kendi hesaplarına bakacağız. Turistik bakışın tuzağını ayrıca konuşacağız. En sonda her durağın kahramanın değişimine ne bıraktığını izleyeceğiz. Göç taslağının duraklarını tek tek birer sınav olarak yeniden kuracağız. Ölçümüz manzaranın güzelliği olmayacak. Her durakta aynı soruyu soracağız: bu yer Ela'dan ne istedi ve ona ne bıraktı? Beş film de durakları bu soruyla okuyacak.

Sıfır noktası

Yolculuk anlatısı izleyiciye bir değişim vaat eder. Yola çıkan kişi, vardığı yere aynı kişi olarak varmayacaktır. Bu değişim bir anda olmaz. Yolun her parçası ondan bir şey alır, ona bir şey öğretir. Duraklar bu yüzden vardır.

Ama durak sayısı değişimi kendiliğinden getirmez. Yedi farklı manzara, yedi kez aynı sınav olabilir. Kahraman her yerde yorulur, her yerde söylenir, her yerde biraz daha ileri yürür. İzleyici üçüncü durakta kalıbı öğrenir. Dördüncüde artık manzaraya bakar, kahramana değil. Mekân değişir, hikâye yerinde sayar.

Bunun karşı ucunda farklı sınavlar üreten duraklar durur. Bir yer kahramanın bacaklarını zorlar. Bir başkası bildiği her şeyi geçersiz kılar. Bir başkası onu yabancıların bakışına çıkarır. Her yer ayrı bir kapı açar. Kahraman o kapılardan geçtikçe izleyici onun yeni bir yanını görür.

Yolculuk filmlerinde mekânın üç ayrı işi vardır. Görülür: geniş bir ova, dar bir geçit, sisli bir boğaz. Yaşanır: her yerin kendi düzeni, kendi insanları, kendi tehlikesi vardır. Hatırlanır: kahraman bir duraktan öbürüne bir şey taşır. Kartpostal görüntü bu üç işin yalnız ilkini yapar. Yeri gösterir ama kimseyi sınamaz.

İzleyici bir yolculuk filmini izlerken kahramanı hep iki şeyle ölçer. Bir yanda yolun ondan istediği, öbür yanda onun verebildiği. Bir durak yeni bir şey isterse izleyici öne eğilir. Kahraman bunu verebilecek mi? Verirse neyi kaybedecek? Durak tanıdık bir şey isterse izleyici cevabı zaten bilir ve arkasına yaslanır.

Mekân çeşitliliği bu yüzden bir zenginlik gösterisi sayılmaz. Bir yolculuğun durakları, kahramanın karakterini parça parça açan bir dizi deneydir. Her deney başka bir soruyu sorar. Sorular birbirini tekrar etmediğinde, son durağa varan izleyici kahramanı bütün yanlarıyla tanımış olur.

Burcu'nun ilk taslağında bu deneyler yoktu. Duraklar güzeldi, sırası doğruydu, yolu bilen bir dede vardı. Eksik olan tek şey, her durağın Ela'ya başka bir soru sormasıydı.

Mekanizma

Her durak başka bir yanı sınar

Burcu'nun ilk taslağında Ela her durakta aynı şeyi yaşıyordu. Yoruluyor, söyleniyor, annesine kasabaya dönmeyi soruyordu. Seralarda da, ormanda da aynı üç satır vardı.

Burcu kartların altına eksenleri yazıyor. Seralar bilgiyi sınıyor, çünkü yolun kuralları değişmiş. Otoyol geçidi bedeni ve sabrı sınıyor. Benzinlik onuru sınıyor: kervan ilk kez yabancıların bakışına çıkıyor. Çam ormanı otoriteyi sınıyor, kimin sözünün geçtiğini. Dere güveni, sis hafızayı. Yayla kartının altı boş kalıyor.

Eksen tablosu bir tekrarı da yakalıyor. Burcu'nun taslağında hem dere hem boğaz Ela'nın bedenini sınıyordu. İkisinde de kayıyor, ikisinde de birileri onu tutuyordu. Burcu boğazdaki kaymayı siliyor. Boğaz artık sisin durağı oluyor ve hafızayı sınıyor.

Ölçek kimi gösteriyor

İlk taslakta her durak geniş bir planla açılıyordu. Develer, dağ, gökyüzü. Kervan her karede aynı boydaydı: manzaranın içinde küçük bir çizgi.

Burcu ölçeği eksene göre değiştiriyor. Seralarda kamera alçak duruyor. Plastik çatılar ufka kadar uzanıyor, Sarıkız beyaz bir denizin içinde küçülüyor. Otoyol geçidinde oran tersine dönüyor. Deve beton tavana sığmıyor, başını eğerek giriyor. Siste ise dünya bir ip boyuna iniyor. Ela, ipin öbür ucundaki keçiyi zor görüyor. Geniş planı Burcu yalnız bir kez kullanıyor: Ela yaylaya baktığında. O zaman da önce Ela'nın yüzü geliyor.

Her yerin kendi düzeni

Kâmil Dede ovayı ezbere biliyor. Hangi tarlanın kenarından geçileceğini, hangi pınarda durulacağını biliyor. Ama ova artık onun bildiği ova değil. Tarlalar kiralanmış, aralarına seralar kurulmuş.

Burcu'nun yeni denemesinde kervan bir tarlanın kenarına yaklaşıyor. Toprağa dikilmiş küçük bir tabela var. Kâmil Dede ona bakmıyor bile. Ela tabelayı okuyor: o sabah ilaçlama yapılmış. Keçiler kenardaki otu yerse zehirlenecek. Ela sesleniyor, dede duruyor. Kervan geri dönüp asfaltın kenarından yürüyor. Yol bir saat uzuyor. Dede o bir saat boyunca tek kelime etmiyor.

Bu eşik Ela için bir ilk. Kentten getirdiği tek beceri, okumak, burada işe yarıyor. Dedenin yolu bilmesi yetmiyor. Yolun bugünkü kurallarını okuyabilmek gerekiyor.

Yanlış okunan işaret

Benzinlikte kervan su için duruyor. Benzinci hortumu uzatıyor, keçiler kovaya üşüşüyor. Sonra benzinci telefonunu çıkarıp develeri çekmeye başlıyor. Ela sırtını dönüyor. Yüzü kızarıyor.

Burcu'nun denemesinde bu sahnede iki yanlış okuma var. Benzinci kervanı bir şenlik sanıyor; "Yakında festival mi var?" diye soruyor. Ela da benzinciyi alaycı sanıyor. Oysa benzinci fotoğrafı oğluna göndermek istiyor. Kendi babası da bir zamanlar hayvanlarını bu yoldan yaylaya çıkarmış. Bunu Ela'ya değil, Kâmil Dede'ye söylüyor. Ela cümlenin yalnız sonunu duyuyor.

Ormanda yanlış okuma yön değiştiriyor. Orman muhafızı keçilerin ormana girmesine izin vermiyor. Fidanlar daha yeni dikilmiş, yangından sonra. Kâmil Dede itiraz etmiyor, başını eğip kervanı orman yoluna çeviriyor. Ela dedesinin bu susuşunu yenilgi sanıyor. Burcu bu yanlışı düzeltmiyor. Ela'nın onu kendi başına düzeltmesine birkaç durak daha var.

Yerin insanı

İlk taslakta yerel insanlar yol kenarında duruyordu. Bir seracı el sallıyor, bir köylü kadın çeşmeden su dolduruyordu. Kimse kervandan bir şey istemiyordu.

Burcu şimdi her yerel karaktere kendi derdini veriyor. Seracı kervana bağırıyor, ama keçilerden korktuğu için değil. Bir hafta sonra mahsulünün denetimi var; ilaçlı ota giren hayvan onun da başına iş açar. Benzinci kervanın öğle trafiğinden önce gitmesini istiyor. Dere kıyısındaki kadın kervanı geçidin aşağısına gönderiyor. Yukarıdaki sığ yer onun bostanının hemen yanında. Kimse kötü değil. Herkes kendi gününü yaşıyor ve kervan o günün içinden geçiyor.

Turistin gözü

Çam ormanında kervana Koray katılıyor, kentten gelmiş bir belgeselci. Develeri ışığa göre yeniden yürütmek istiyor. Muhafız kameranın önüne elini koyuyor. Koray'ın bakışı Burcu'nun ilk taslağının bakışıyla aynı: güzel bir yer, kaybolan bir hayat, uzaktan.

Burcu bu bakışı taslaktan silmiyor, bir kişiye veriyor. Koray kartpostal görüntüyü topluyor, Ela ise aynı yerden geçmenin bedelini ödüyor. İzleyici iki bakışı da görüyor. Kervanın kimden ibaret olduğunu, kimin dışarıdan baktığını bu farktan anlıyor.

Durağın arkasında kalan

Burcu'nun son sorusu en zoru. Ela bir duraktan çıktığında elinde ne kalıyor?

Seralarda Ela bir tabelayı okudu ve dedesinin bir şeyi bilmediğini gördü. Otoyol geçidinde Sarıkız eğilirken onun yanında o yürüdü. Geçidin üstündeki asfalt kasabaya gidiyordu; Ela dönebilirdi, dönmedi. Derede o ip yeniden elinde. Sarıkız suya Ela'nın arkasından giriyor; geçitte yanında yürüyen o olmuştu. Ormanda dedesinin susuşunu yanlış okudu. Siste aynı susuşun bir bilgi olduğunu öğreniyor: dede sesi dinliyor, yolu kulağıyla buluyor. Bu kez Ela da susup dinliyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Ekseni yazmadan durağı yazma. Bir durağın kartına önce yeri değil, sınadığı yanı yaz. Yer sonra gelir. Aynı ekseni sınayan bir yer daha güzelse bile birini seç.

Ölçeği eksen belirlesin. Geniş plan her durağa uymaz. Kahramanın küçüldüğü yer, ona bir şeyin elinden alındığını söyler. Büyüdüğü yer, bir şeye sığamadığını. Sarıkız'ın beton tavanın altında eğilen başı, bir manzaradan daha çok şey anlatıyor.

Kuralı tek bir nesneye bağla. Yeni bir kural uzun bir açıklamayla gelmez. Toprağa dikilmiş bir tabela, kameranın önüne konan bir el, sınıftaki bir yak yeter. Okur kuralı nesneden öğrenir, karakter onu nesnenin karşısında çiğner ya da tanır.

Yerel karaktere kahramandan bağımsız bir saat ver. Seracının bir haftası, benzincinin bir öğle trafiği, kadının bir bostanı var. Kervan gittikten sonra onların günü sürüyor. Okur bunu sezdiğinde dünya karton olmaktan çıkar.

Bilmediğin geleneği yazma, bildiğin çıkarı yaz. Yolculuk anlatısı yabancı bir kültüre girdiğinde yazar renk katmak ister. Bilmediği bir töreni, bir sözü, bir giysiyi uydurur. Okurun güveni orada kırılır. Burcu bunun yerine çıkarları yazıyor: kim neyi satacak, kim neyi koruyor. Çıkar her kültürde okunur ve uydurma gerektirmez.

Turistin bakışını bir karaktere ver. Taslağın kartpostala kaydığını görüyorsan o bakışı silme. Onu bir kişiye ver ve karşısına bedel ödeyen birini koy. Koray kamerasıyla aynı dereden geçiyor, ama ıslanan Ela.

Yanlış okumayı hemen düzeltme. Kahraman bir durakta yanlış okursa düzeltmeyi başka bir durağa bırak. Ela'nın dedesinin susuşunu yanlış okuması sis gelene kadar sürüyor. Düzeltme geç geldiğinde bir değişim gibi okunur.

Mirası bir nesneyle taşı. Bir duraktan ötekine taşınan şey görünür olsun. Bir ip, bir şarkı, bir yara. Okur nesneyi tanıdığında iki durak arasındaki bağı kendisi kurar.

Durakları önce eksene göre, sonra coğrafyaya göre sırala. Yolun sırası çoğu zaman araziden gelir: ova aşağıda, yayla yukarıda. Ama eksenlerin sırası da bir şey söyler. Bilgi sınavı erken gelirse kahraman bir beceri kazanır. Onur sınavı ortada gelirse o beceri bir utançla sınanır. Coğrafya izin veriyorsa eksenleri bir merdiven gibi diz. Vermiyorsa aynı durağın içinde sınavın ağırlığını değiştir.

Durağın kuralını kahramanın en zayıf yerine koy. Bir mekânın kuralı kahramanın güçlü yanına denk gelirse durak kolay geçilir. Ela'nın okuma becerisi seralarda işe yarıyor, ama benzinlikte hiçbir işe yaramıyor. Orada sınanan şey bilgisi değil, görülmeye katlanması. Her yeni kural, kahramanın elindeki aletlerden birini geçersiz kılmalı.

Yolu tersinden de oku. Taslak bittikten sonra durakları sondan başa doğru oku. Son durakta kahramanın kullandığı her şeyin hangi duraktan geldiğini işaretle. Hiçbir şey taşımayan durak, ya gereksizdir ya da mirası henüz yazılmamıştır.

Son durağın eksenini açık bırakabilirsin. Son durak her zaman bir sınav vermek zorunda değildir. Bazen bütün eksenlerin toplamıdır. Burcu yayla kartının altını boş bıraktı. Ela'nın yaylaya varıp varmayacağı, vardığında neyi taşıyacağı henüz yazılmadı.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Her durak, öbür durakların sormadığı bir soruyu sorduğunda yolculuğa katılır.
• Sınav ekseni durağın kahramanın hangi yanını zorladığını gösterir.
• İnsan ölçeği her mekânda kahramanın dünyaya göre konumunu görünür kılar.
• Kural eşiğini fark etmeyen yolcu bedel öder.
• Kültürel yanlış okuma iki dünyanın arasındaki mesafeyi gösterir.
• Yerel çıkar, yerel karakteri dekor olmaktan çıkarır.
• Turistin bakışı bir karaktere verildiğinde taslak kartpostala dönmez.
• Durak mirası, durakları bir değişim zincirine çevirir.
• Aynı ekseni sınayan iki durak, okura aynı cevabı iki kez verir.
• Bilinmeyen geleneği uydurmak yerine kişilerin çıkarını yazmak daha sahicidir.
• Yanlış okuma geç düzeltildiğinde bir değişim gibi okunur.
• Yerel karakterin günü kahraman gittikten sonra da sürer.
• Manzara ancak biri ona baktığında ve bir bedel ödediğinde hikâyeye girer.

Sonraki derse köprü

Burcu dosyayı kapatıyor. SON GÖÇ bundan sonra rafın üst gözünde duracak; Burcu onu yalnız başka bir yolculuğu tartarken indirecek. Ela'nın yolunda tehlike her durakta başka bir yüzle geldi ve geçip gitti: ilaçlı ot, beton geçit, kabaran dere. Peki tehlike gelip geçmezse? Açık arazide sürüp giden bir tehlike ile kapıya adım adım yaklaşan tek bir tehlike, izleyicide aynı bekleyişi mi yaratır? İzleyici tehlikeyi kahramandan önce gördüğünde bu bekleyiş nasıl değişir?