Komik sahne

Açılış sahnesi

Burcu dosyasına yeni bir sayfa eklemiş. Üstüne kurşun kalemle "Yedinci nikâh" yazmış. Sayfayı masanın ortasına koyuyor ve sesli okuyor.

İkinci şahit gelmiyor. Fotoğrafçı şahit olmaya gönüllü oluyor. Damadın amcası iki kez imza atmaya kalkıyor. Kapıyı sıradaki çift çalıyor. Necmi Bey'in mührü masadan yuvarlanıyor. Gelinin annesi bir mendil arıyor. Seda bir ara dışarı çıkıp geri geliyor.

Okuma bitince Emre gülümsüyor, ama gülmüyor. Selim kâğıdı alıp bir kez daha okuyor.

"Her satır komik," diyor. "Sayfa komik değil."

Burcu itiraz ediyor. Bunların hepsi gerçekten olabilir. Bir nikâh salonunda şahit gecikir, akrabalar karışır, kapı çalınır.

"Olabilir," diyor Selim. "Ama hangisi hangisinden doğuyor?"

Burcu sayfaya yeniden bakıyor. Satırların yerini değiştirse hiçbir şey bozulmayacak. Amca başa geçse de olur, mühür sona kalsa da. Necmi Bey sahnenin başında nasıl duruyorsa sonunda da öyle duruyor.

Nermin Hanım tahtaya şunu yazıyor: Necmi Bey bu sahnede ne istiyor?

"Nikâhın bitmesini," diyor Burcu. Sonra duruyor. Bu cevap on bir nikâhın hepsi için geçerli. Yedinci nikâhı öbürlerinden ayıran bir şey söylemiyor.

Sayfada yedi aksilik vardı, ama hiçbiri bir öncekinden doğmamıştı.

Bu derste ne olacak

Komik bir sahneyi tek tek esprilerden değil, bir makineden kuracağız. Makinenin ilk parçası karakterin net amacı ve o amaca duyduğu ciddiyet. Sonra komplikasyonların birbirini doğurduğu bir zincir gelecek. Statünün el değiştirişini, seyircinin karakterden önde oluşunu ve yanlış anlamanın kendini nasıl beslediğini konuşacağız. Tekrarın ve varyasyonun ritmini, herkesin gördüğü ama karakterin kaçamadığı rezaleti çalışacağız. En sonda sahnenin kapanırken yeni bir sorun devretmesine geleceğiz. Burcu'nun yedinci nikâhını baştan kurup bir sayfa olarak yazacağız. Örnek bir deneme. Çiftlere gülmeyeceğiz; gülme memurun inadına ve salonun düzenine yönelecek. Beş film her parçanın bir sahnesini açacak: bir saray duvarı, bir mutfak, bir akşam yemeği, bir yolculuk ve bir casus dairesi.

Sıfır noktası

Bir sahne, bir karakterin bir şey istediği ve o isteğin bir engelle karşılaştığı en küçük anlatı birimidir. Bu tanım komedide de değişmez. Komik sahne de bir istekle başlar ve bir engelle büyür.

Fark başka yerde. Dramatik bir sahnede seyirci karakterin acısına yaklaşır. Komik sahnede seyirci karakterin çabasını biraz uzaktan izler. Karakter çok ciddidir, seyirci ise o ciddiyetin neye çarpacağını görür. Gülme bu iki bakış arasındaki mesafeden doğar.

Bu yüzden komik sahnenin karakteri kendini komik sanmaz. Necmi Bey şaka yapmıyor. Gün boyu tek bir espri yapmasa da olur. O yalnız işini yapmak istiyor. Otuz yılı aşkın memuriyetinin son gününü kusursuz bitirmek. Gülünen şey bu isteğin kendisi değil. Bu isteğin dünyayla karşılaşma biçimi.

Komik sahne ile espri arasındaki ayrımı da burada koymak gerekiyor. Espri bir cümlede ya da bir harekette biter. Kurulur, vurulur, geçilir. Komik sahne ise bir süre boyunca işler. İçinde espriler olabilir, ama sahneyi taşıyan şey espriler değil. Sahneyi taşıyan, karakterin isteğini her adımda biraz daha zor hâle getiren bir düzenektir.

Burcu'nun sayfası bu farkı gösteriyor. Sayfada yedi tane espri var. Her biri tek başına güldürebilir. Ama aralarında bir neden sonuç bağı yok. Şahit gecikiyor, çünkü gecikiyor. Amca imza atmaya kalkıyor, çünkü öyle biri. Kapı çalınıyor, çünkü sıradaki çift geldi. Her olay dışarıdan geliyor ve Necmi Bey'e hiçbir şey yaptırmıyor.

İyi bir komik sahnede olaylar karakterin kendi hamlelerinden doğar. Necmi Bey bir kurala sarılır, kural yeni bir sorun çıkarır. Sorunu çözmek için daha sıkı sarılır, sorun büyür. Seyirci bir noktadan sonra sonucu tahmin eder. Gülme o noktada artar, azalmaz. Çünkü artık soru "ne olacak?" değil, "ne zaman ve nasıl olacak?" sorusudur.

Atölyenin bu dersteki işi yedinci nikâhı böyle bir düzeneğe çevirmek. Aynı olaylar, aynı salon, aynı memur. Ama her olay bir öncekinin bedeli olacak.

Mekanizma

Net amaç

Komik sahnenin amacı genel olamaz. "Nikâhı bitirmek" bir sahne amacı değil, bir iş tanımı. Sahnenin amacı o sahneye özgü, ölçülebilir ve saate bağlı olmalı.

Atölye yedinci nikâhı yeniden kuruyor. Gelin Derya, damat Okan. Damadın amcası birinci şahit olarak yerinde. İkinci şahit yok. Saat ilerliyor, sekizinci çift kapıda bekliyor. Necmi Bey'in bu sahnedeki amacı artık açık: yedinci nikâhı vaktinde, iki şahitle, hiçbir kuralı esnetmeden kıymak.

Cümlenin her parçası sahneye ayrı bir iş verecek. Vakit, sekizinci çiftin kapıyı çalmasını anlamlı kılıyor. İki şahit, eksik sandalyeyi sahnenin merkezine koyuyor. Kural esnetmemek ise Necmi Bey'in bütün çözümleri reddetmesine zemin hazırlıyor.

Karakterin ciddiyeti

Komik karakter amacına bir dramın kahramanı kadar ciddi sarılır. Seyirci bu ciddiyeti paylaşmaz, ama ciddiyetin gerçek olduğuna inanmalıdır. Necmi Bey için yedinci nikâh bir oyun değil. Her imzanın bir yasal karşılığı var. Bir şahitsiz nikâh, otuz yılın ilk kusuru demek.

Bu ciddiyetin sahnede bir adresi olmalı. Necmi Bey'in her şeyi değil, belirli bir kuralı savunması gerekir.

Necmi Bey o gün iki kurala yaslanıyor. İki şahit olmadan defter açılmaz. Salonda telefon konuşulmaz. İkisini de yıllardır uyguluyor. İkisi de kendi başına makul. Sahne bu iki makul kuralın aynı anda birbirini kilitlemesiyle işleyecek.

Artan komplikasyon

Komplikasyon, karakterin planını zorlaştıran ve onu yeni bir karar vermeye iten gelişmedir. Komik sahnede tek bir komplikasyon yetmez. Komplikasyonların birbirinden doğması gerekir.

Yedinci nikâhın zinciri şöyle kuruluyor. Damat Okan şahidini aramak için telefonunu çıkarıyor. Necmi Bey salonda telefona izin vermiyor. Okan dışarı çıkmak istiyor, ama Necmi Bey nikâh başladıktan sonra çiftin salondan çıkmasını uygun bulmuyor. Gelin Derya fotoğrafçıyı öneriyor. Fotoğrafçının kimliği arabada. Amca kendini ikinci kez yazdırmak istiyor. Bir kişi iki şahit olamaz. Bu sırada sekizinci çiftin kapıyı vuruşu ikinci kez duyuluyor.

Her halka bir öncekinin çözümünden çıkıyor. Telefon yasağı olmasa şahit bulunurdu. Fotoğrafçı önerisi telefon yasağı yüzünden doğdu. Burcu'nun ilk sayfasındaki olaylar şimdi bir sıraya girdi ve sıra değiştirilemiyor.

Statü değişimi

Statü, iki kişi arasındaki o an geçerli güç dengesidir. Sahne içinde el değiştirebilir. Komik sahnede bu değişimin özel bir yolu var: yüksek statülü karakter statüsünü savundukça kaybeder.

Sahnenin başında masa Necmi Bey'in. Seda kürsünün yanında, elleri önünde, bekliyor. Necmi Bey her yasakta biraz daha yüksek sesle konuşuyor. Ama her yasak salondaki herkesi biraz daha Seda'ya döndürüyor. Gelinin annesi Seda'ya fısıldıyor. Amca Seda'ya kimliğini uzatıyor. Sahnenin ortasında masa hâlâ Necmi Bey'in, ama salonun soruları artık Seda'ya gidiyor.

Bilgi farkı

Dramatik ironi, seyircinin bir karakterden önde olmasının ürettiği gerilimdir. Komedide bu gerilim gülmeye döner. Seyirci karakterin bilmediğini bilir ve onun doğru cevaba bir adım uzakta dolaşmasını izler.

Atölye bunun için altıncı nikâha bir sahne ekliyor. Arka sırada mavi kravatlı bir adam telefonla konuşuyor. "Kapıdayım," diyor, "Okan'ın şahidiyim, birazdan girerim." Necmi Bey nasihatini kesiyor. "Salonda telefon yok," diyor. Seda'dan adamı dışarı çıkarmasını istiyor. Adamın adı Tuncay. Erken gelmiş, açık kapıdan girip sırasını beklemiş.

Seyirci bu andan itibaren yedinci nikâhın kayıp şahidinin kim olduğunu biliyor. Necmi Bey bilmiyor. Ama bilginin sahneye nasıl dağıldığı da önemli.

Yedinci nikâhta sıra belli. Önce seyirci biliyor. Sonra Seda fark ediyor, çünkü adamı dışarı kendisi götürdü. Necmi Bey en son öğreniyor. Seda'nın fark ettiği an ile Necmi Bey'in öğrendiği an arasındaki aralık, sahnenin en uzun gülme payıdır.

Yanlış anlama

Yanlış anlama, karakterin bir durumu yanlış okumasıdır. Komik sahnede yanlış okuma hemen düzelmez. Tam tersine, her yeni ayrıntı onu güçlendirir.

Seda bekleme salonuna çıkıp "Okan Bey'in şahidi?" diye sesleniyor. Tuncay ayağa kalkıp salon kapısına geliyor. Necmi Bey onu kapıda görüyor. Gördüğü şey bir şahit değil, az önce kovduğu adam. Tuncay telefonunu havaya kaldırıyor, mesajı göstermek istiyor. Necmi Bey bunu yeni bir saygısızlık sayıyor. Tuncay "Ama ben…" diye başlıyor. Necmi Bey bunu da bir itiraz sayıyor. Her işaret doğruyu gösteriyor, Necmi Bey her işareti yanlışın kanıtı olarak okuyor.

Tekrar ve varyasyon

Komik sahnede tekrar bir ölçü kurar. Seyirci ilk seferde bir cümleyi duyar, ikincide tanır, üçüncüde bekler. Varyasyon bu beklentiyi küçük bir değişiklikle karşılar. Gülme, tanıdık kalıbın beklenmedik bir yere oturmasından gelir.

Necmi Bey'in tekrarlanan cümlesi belli: "Salonda telefon yok." Altıncı nikâhta Tuncay'a söylüyor. Yedinci nikâhta Okan'a söylüyor. Üçüncüsü sahnenin sonunda geliyor ve konuşan kişi değişiyor. Cümle aynı kalıyor; sahibi değişiyor. Şimdi çalan telefon memurun kendi ceketinde. Arayan belediyenin özlük birimi; emeklilik plaketi için saat soruyor. Seda sakin bir sesle aynı cümleyi kuruyor. "Salonda telefon yok, Necmi Bey."

Üçüncü tekrar statü değişimini de tamamlıyor. Kural aynı, ama kuralı söyleyen artık Seda.

Kaçınılmaz rezalet

Bazı komik anların gülmesi sürprizden değil, bekleyişten gelir. Seyirci rezaletin geleceğini sahnenin başından beri bilir. Karakter ondan kaçmaya çalıştıkça bekleyiş uzar ve gerilim artar.

Seyirci Tuncay'ın şahit olduğunu öğrendiği anda rezaleti de görüyor. Necmi Bey, kovduğu adamı geri çağırmak zorunda kalacak. Hem de iki ailenin önünde. Sahnenin geri kalanı bu anın ertelenmesi. Necmi Bey fotoğrafçıyı dener, amcayı dener, kuralları sayar. Sonunda Seda kimliği masaya koyuyor. Necmi Bey kimlikteki adı okuyor, sonra kapıdaki adama bakıyor. Ayağa kalkıyor ve Tuncay'ı içeri buyur ediyor. Bunu yaparken sesi hiç değişmiyor. Rezaletin ağırlığı bu ciddiyette.

Sahne sonu dönüşü

Bir komik sahne çözümle bitebilir, ama çözümle kapanan sahne seyirciyi bir sonrakine itmez. Güçlü bir komik sahne, son anında yeni bir sorun açar.

Yedinci nikâh kıyılıyor. Tuncay imzasını atıyor, aileler alkışlıyor. Necmi Bey mührü basıyor ve sekizinci çifti içeri çağırıyor. Sekizinci çiftin damadı Tuncay'ı görünce sevinçle sarılıyor. Tuncay onların da şahidi. Sonra özür diler gibi telefonunu gösteriyor. Dışarıda önemli bir arama bekliyormuş. Hemen gelecekmiş. Necmi Bey saate bakıyor.

Sayfada bütün sahne

Atölye sahnenin son bölümünü bir sayfa parçası olarak yazıyor. Burcu yazıyor, Selim okuyor.

İÇ. BELEDİYE NİKÂH SALONU — GÜNDÜZ

Masada nikâh defteri, mühür, ıstampa. NECMİ BEY dimdik oturuyor. DERYA ile OKAN ayakta. Damadın AMCASI şahit sandalyesinde. Yanındaki sandalye boş.

Kapı vuruluyor. İkinci kez.

NECMİ BEY

İki şahit olmadan defter açılmaz.

SEDA kapıdan girer. Bir kimlik kartını masaya bırakır.

SEDA

Okan Bey'in şahidi geldi.

Necmi Bey kimliği okur. Başını kaldırır. Kapıda mavi kravatlı TUNCAY duruyor. Elinde telefonu.

Necmi Bey ayağa kalkar. Ceketinin düğmesini ilikler.

NECMİ BEY

Buyurun beyefendi.

Tuncay oturur. Kalemi alır. Necmi Bey'in ceket cebinde bir telefon çalar.

Salon susar. Herkes Necmi Bey'e bakar.

SEDA

(alçak sesle)

Salonda telefon yok, Necmi Bey.

Selim parantezi soruyor. Burcu açıklıyor: oyuncu yönergesi (parenthetical) repliğin nasıl söyleneceğini değil, salondaki durumu belirtiyor. Seda bağırmıyor. Kuralı ilk kez o söylüyor, ama Necmi Bey'in sesiyle değil.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Amacı sahneye kilitle, güne değil. "Son günü kusursuz bitirmek" bütün filmin amacı. Yedinci nikâhın amacı bundan küçük ve keskin olmalı. Sahne amacı ne kadar dar olursa, her komplikasyon o kadar net çarpar.

Ciddiyeti seyirciye sattır. Necmi Bey'in kuralı gerçekten bir şeyi korumalı. Şahitsiz nikâh geçersizdir; bu gerçek bir bedel. Seyirci bedeli kabul etmezse ciddiyet bir kostüme döner ve gülme incelir.

Zinciri sondan kur. Önce sahnenin rezaletini yaz: Necmi Bey kovduğu adamı geri çağırıyor. Sonra geriye doğru git. Bu rezalete varmak için hangi çözümlerin tükenmesi gerekiyor? Her çözüm bir halka olur.

Halkaları karakterin elinden çıkar. Dışarıdan gelen her aksilik zinciri zayıflatır. Kapının çalınması dışarıdan gelir, ama telefon yasağı Necmi Bey'in eseridir. Zincirde karakterin kendi kararları çoğunlukta olmalı.

Statü değişimini sessiz tut. Seda hiçbir zaman Necmi Bey'e karşı çıkmıyor. Yalnız kimliği masaya bırakıyor. Komik statü değişimi bir kavgayla değil, bir yer değiştirmeyle gerçekleşir. Kimin sorulara cevap verdiğine bak.

Bilgi farkını bir sahne önce ek. Tuncay'ın telefon konuşması altıncı nikâha konmazsa yedinci nikâh bir bulmaca olur. Seyirci önde olmalı ki karakteri izlesin. Arkada kalan seyirci sahneyi çözmeye uğraşır, gülmez.

Yanlış anlamayı mantıklı tut. Necmi Bey aptal değil. Kapıdaki adam gerçekten az önce kurala uymayan adam. Yanlış okuma ancak karakterin yerinde makul olursa uzun süre ayakta kalır.

Üçüncü tekrarı başka ağza ver. Bir cümleyi üç kez aynı kişiye söyletmek bir ölçü kurar ama bir yere varmaz. Üçüncüyü bir başkası söylediğinde tekrar bir anlam değiştirir.

Rezaleti uzatma, ertele. Kaçınılmaz rezaletin süresi kısa olmalı. Uzun olan, ona giden yol. Necmi Bey'in Tuncay'ı içeri buyur etmesi tek bir cümle. Gülme o cümlenin geç gelişinde.

Kapanışı bir sonraki sahnenin amacına bağla. Tuncay'ın telefonla dışarı çıkması sekizinci nikâhın amacını hazır veriyor. Necmi Bey'in bir sonraki sahnede ne isteyeceği artık belli.

Kuralı sahneden önce göster. Telefon yasağı altıncı nikâhta bir kez işlemeli. Seyirci kuralı yedinci nikâhtan önce tanımazsa, yasak keyfî bir hamle gibi durur. Kural tanındığında her çarpışma kendiliğinden okunur.

Komplikasyonu saatle sık. Sekizinci çiftin kapıyı vurması bir saat işaretidir. Her vuruşta saat biraz daha yaklaşır. Saati olmayan komplikasyon birikir, ama sahneyi sıkıştırmaz.

Ciddiyeti davranışa yaz. Sayfada Necmi Bey'in duygusunu adlandırma. "Sinirlenir" yazma; "ceketinin düğmesini ilikler" yaz. Komik ciddiyet bir sıfatla değil, bir hareketle okunur. Oyuncu da o hareketi oynar.

Kaçış kapısını kapat. Seyirci karakterin rezaletten kurtulabileceği en kolay yolu hemen düşünür. O yolu sahnede bir kez, görünür biçimde kapat. Necmi Bey "ikinci şahidi sonra yazarız" diyemez, çünkü defter buna izin vermiyor. Kapanmamış kaçış kapısı seyircinin aklında bir soruya dönüşür: neden şunu yapmıyor? Bu soru gülmeyi durdurur.

Kimin gülüneceğini sınırla. Bu sahnede çiftle, Tuncay'la, amcayla gülünmüyor. Onlar yalnız sırayı bozuyor. Güldüren, memurun kuralı ve belediyenin o kurala bağlı düzeni.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Komik sahne de bir istekle başlar ve bir engelle büyür.
• Sahnenin amacı o sahneye özgü, dar ve ölçülebilir olmalı.
• Komik karakter amacına bütün ciddiyetiyle sarılır.
• Dokunulmaz kural, komplikasyonların çarptığı duvardır.
• Komplikasyon zincirinde her halka bir önceki çözümden doğar.
• Savunma düşüşünde karakter statüsünü savundukça kaybeder.
• Fark etme sırası, bilgi farkının karakterlere hangi sırayla ulaştığıdır.
• Teyit tuzağında yanlış anlama her yeni bilgiyle güçlenir.
• Tekrar ölçü kurar, varyasyon anlam değiştirir.
• Kaçınılmaz rezalet bekleyişle güldürür.
• Devreden sorun sahneyi bir sonrakine bağlar.
• Komik sahne esprilerin toplamı olamaz; nedenleri birbirine bağlı bir düzenektir.
• Bilgi farkı seyirciye bir sahne önce verilir.
• Gülme karakterin katılığına ve kurumun düzenine yönelir.
• Rezaletten kaçışın en kolay yolu sahnede bir kez, görünür biçimde kapanır.

Sonraki derse köprü

Yedinci nikâhın bütün gülmesi sözden ve bilgiden geliyor. Ya Tuncay imza atmak için kalemi aldığında kalem masadan yuvarlanırsa? Necmi Bey onu yakalamak için eğildiğinde sandalyesi geri kayarsa? Bir bedenin amacı, bir nesnenin direnci ve bir salonun daracık düzeni sahneyi taşıyabilir mi? Atölyenin sıradaki işi fiziksel komedi. Bir hareketin nasıl hazırlandığı, zamanlamanın nerede durduğu ve sayfada nasıl okunur yazıldığı. Sandalyesi kayan bir memuru oynayacak oyuncunun güvenliği de o sayfanın işi.