Komedi alt türleri

Açılış sahnesi

Burcu dosyasını yeniden masaya bırakıyor. Kapakta iki kelime var: SON NİKÂH. Altına kurşun kalemle bir soru eklemiş, sonra silmiş. İzi hâlâ okunuyor: "ne tür?"

"Ciddi bir adam, ciddi bir gün," diyor. "On bir nikâh, on bir kez aynı nasihat. Ama bunun hangi komedi olduğunu hâlâ bilmiyorum."

Emre gülüyor. "Belli değil mi? Bu bir iş yeri komedisi. Necmi Bey ile Seda, masa, mühür. Bitti."

Selim başını sallıyor. "Ben bir kamera görüyorum. Belediye o gün salonda tanıtım filmi çektirse? Necmi Bey her nasihatte objektife bir kez bakar."

Burcu ikisine de bakıyor. Dosyanın arkasından bir kâğıt çıkarıyor. Üstünde dördüncü nikâhın iki şahidinin adları yazılı. "Bunlar da birbirini yıllardır tanıyor," diyor. "Bir kalem için kavga ediyorlar."

Emre itiraz ediyor. "Adamın son gününde başkasının aşkı mı olur?"

"Olur," diyor Burcu. "Necmi Bey'in umurunda değil. Onun için ikisi de iki imza."

Nermin Hanım kâğıtları alıp yan yana diziyor. Bir iş yeri, bir sahte belgesel, bir aşk. Aynı salon, aynı mühür. Sonra tahtaya tek bir soru yazıyor: kime gülüyoruz?

Burcu'nun dosyasında üç ayrı komedi vardı; hepsi aynı salonda, aynı adamın son gününde geçiyordu.

Bu derste ne olacak

Komedinin alt türleri kalabalık bir aile. Adların bir kısmı bir yerden gelir: iş yeri, aile, lise koridoru. Bir kısmı bir biçimden gelir: sahte belgesel, parodi. Bir kısmı da acıyla kurulan bir pazarlıktan: kara komedi, dramedy. Hepsini sırayla ezberlemek yerine tek bir soru soracağız. Gülme kime ya da neye yöneliyor? Bir insana mı, bir kuruma mı, bir biçime mi, yoksa dünyanın kendisine mi? Ardından SON NİKÂH'ı birkaç alt türe iteceğiz. Hangi deneme neyi kazandırıyor, neyi kaybettiriyor, göreceğiz. Acının girdiği yeri de ayrıca tartacağız. Beş film her bir hedefin bir sahnesini açacak: bir köpek yarışması, bir ofis, bir bakanlık, bir düğün ve bir mezuniyet gecesi.

Sıfır noktası

Bir filme komedi demek, izleyiciye tek bir söz verir: güleceksin. Ama nasıl güleceğini söylemez. Bir lise filminde gülmek ile bir bakanlık koridorunda gülmek aynı şey değildir. Birinde kendi utancımıza güleriz. Ötekinde bizi yönetenlere.

Alt tür adları bu farkı sezdirir. Romantik komedi bir kalp vaat eder. Hiciv bir hesaplaşma vaat eder. Sahte belgesel bir kamera vaat eder, ama bir yalanla birlikte. Dramedy bir gözyaşının gülmeyle aynı sahnede durabileceğini vaat eder. Bu adların çoğu birbirine karışır. Bir iş yeri komedisi hiciv de olabilir. Bir aile komedisi utanç komedisi de olabilir. Liste uzar, sınırlar bulanıklaşır.

Yazara yardım eden şey adın kendisi değildir. Adın arkasındaki yöndür. Gülme bir yere çarpar. Bazen bir karakterin kör noktasına, bazen bir kurumun saçma kuralına. Bazen bir film biçiminin alışkanlığına, bazen bütün dünyanın tuhaf mantığına. Gülmenin nereye çarptığı, izleyicinin kimin yanında durduğunu da belirler.

Bunu gündelik hayattan biliriz. Bir arkadaş toplantıda sürçerse ona güleriz, biraz da utanırız. Bir müdürün imzalattığı on sayfalık izin formuna güleriz, ama formu dolduran memura değil. Bir reklam filminin aşırı mutlu ailesini taklit eden bir videoya güleriz. Gülme aynı kahkaha gibi duyulur. Ama her birinin hedefi başkadır, her birinin izleyiciden istediği yer başkadır.

Bu fark yazarın önüne pratik bir soru koyar. Sahneyi kim taşıyacak? Kişiye gülen bir komedi karakterin iç dünyasına yaslanır. Kuruma gülen bir komedi kuralları, formları, sıraları sahneye taşır. Biçime gülen bir komedi taklit edilen biçimi önce kusursuz kurar, sonra bozar. Dünyaya gülen bir komedi kuralı değiştirir ve kimseye haber vermez.

Burcu'nun dosyası bu yüzden üç parçaya bölünmüş. Emre'nin iş yeri komedisinde gülme Necmi Bey'in katılığına ve belediyenin kendi düzenine çarpıyor. Selim'in sahte belgeselinde gülme bir tanıtım filminin pürüzsüz diline çarpıyor. Burcu'nun şahitlerinde gülme iki insanın birbirine söyleyemediğine çarpıyor.

Malzeme aynı: mühür, kalem, nikâh defteri, salonun müzik düğmesi. Necmi Bey'in her çifte okuduğu aynı nasihat. Ama üç deneme üç ayrı filme varıyor. Alt türe karar vermek, yasaklardan oluşan bir liste seçmek değildir. Gülmenin nereye yöneldiğini seçmektir. Yön belli olunca, hangi şakanın kalacağı da belli olur.

Mekanizma

Kime gülüyoruz?

Nermin Hanım tahtadaki sorunun altına dört sütun çiziyor. Başlıkları kısa: kişi, kurum, biçim, dünya.

Alt tür şeritleri bu sütunlara dağılıyor. Bazı şeritler iki sütuna birden değiyor. Nermin Hanım buna aldırmıyor. "Önce en çok hangisine değdiğine bakın," diyor.

Kişiye gülmek

İlk sütun en kalabalık olanı. Romantik komedi, aile komedisi, gençlik komedisi, utanç komedisi. Hepsinde gülme bir insanın kendisine ya da iki insanın arasına çarpar.

Romantik komedide hedef iki kişinin gururudur. Birbirini isteyen iki insan, bunu söylememek için her şeyi yapar. Burcu'nun şahitleri tam burada. Dördüncü nikâhta gelinin şahidi ile damadın şahidi karşılaşıyor. Yıllar önce ayrılmış iki eski nişanlı. İkisi de imza için aynı kalemi istiyor. Necmi Bey ikinci bir kalem uzatıyor, ikisi de onu reddediyor. Bu bir deneme, Burcu'nun taslağının kendisi değil.

Aile komedisinde hedef bir hanenin kendi kurallarıdır. Burcu'nun aklına hemen bir deneme geliyor. İki aile aynı saate gelmiş, ikisinin elinde de onaylı bir randevu kâğıdı var. Necmi Bey'in defterinde yalnız birinin adı yazılı. İki teyze aynı ön sırayı tutuyor, iki amca aynı cümleyle konuşmaya başlıyor. Gençlik komedisinde hedef büyümenin acemiliğidir. Utanç komedisinde ise hedef, karakterin herkesin önünde küçük düşmesidir. Bu son alt tür ayrı bir araç ister.

Emre bir utanç denemesi kuruyor. Necmi Bey nasihatin ortasında gelinin adını unutuyor. Seda fısıldıyor, Necmi Bey duymuyor. Sessizlik uzuyor. Müzik düğmesi yanlışlıkla basılıyor. Sahne kesilmezse gülme acıya döner. Utanç süresi bu çizgiyi ayarlar.

Kuruma gülmek

İkinci sütun Emre'nin. İş yeri komedisi, hiciv, taşlama. Burada gülme bir binanın, bir masanın, bir yönetmeliğin mantığına çarpar.

İş yeri komedisinde kurum küçük ve gündeliktir. Bir müdürlük, bir mesai saati, bir form. Emre'nin denemesinde Necmi Bey, Seda'ya kalın bir devir dosyası hazırlamış. Her sayfada bir nikâhın sırası, her kenarda bir uyarı. Seda dosyayı açmadan telefonuna bir liste yazıyor. Necmi Bey onu yerine yetiştirdiğini sanıyor. Seda ise öğle arasını planlıyor.

Hiciv aynı mekanizmayı daha yukarı taşır. Hedef artık bir müdürlük değil, bir iktidar, bir düzen. Taşlama ise adını halk şiirinden alır. Bir yerin, bir kişinin ya da bir töresinin aksayan yanını iğneler. İkisinde de gülmenin yönü belirleyicidir.

SON NİKÂH'ın etik çizgisi bu terimde duruyor. Gülünen, Necmi Bey'in kuralcılığı ve kurumun işleyişi. Çiftlerin kimliği, bedeni, sınıfı ya da yaşı değil. Emre bir şaka önerdiğinde Burcu sadece bunu soruyor: "Bu kime çarpıyor?"

Biçime gülmek

Üçüncü sütun Selim'in. Parodi ve sahte belgesel. Burada hedef bir insan değil, bir anlatma alışkanlığıdır.

Selim'in taklit kalıbı bir belediye tanıtım filmi. Pürüzsüz müzik, gülümseyen memurlar, "hizmette kusursuzluk" gibi bir slogan. Ekip salona giriyor ve Necmi Bey'i çekmek istiyor. Necmi Bey bunu emekliliğinin taçlanması sayıyor.

Necmi Bey nasihati artık çifte değil, objektife okuyor. Çift onun arkasında bekliyor. Bir çekim daha istiyor, sonra bir daha. Nikâh uzuyor, sıradaki çift kapıda birikiyor. Kamera tanığı, Necmi Bey'in kendini nasıl gördüğünü izleyiciye açık ediyor.

Dünyaya ve bedene gülmek

Dördüncü sütun en sessiz olanı. Absürt komedi burada durur. Gülme bir kişiye ya da kuruma değil, dünyanın kendi tuhaf kuralına çarpar. Absürt bir dünyada kimse tuhaflığı fark etmez. Nermin Hanım bir örnek kuruyor: on birinci nikâhtan sonra bir çift daha geliyor. Defterde yer yok. Necmi Bey sayfayı çeviriyor, bir çift daha, sonra bir daha. Stil düzeyi bir kez kaydığında film başka bir sözleşmeye geçer.

Fiziksel komedi bir sütun değil, bir araç gibi duruyor. Her sütuna girebilir. Mühür ıslak, kalem yazmıyor, Necmi Bey defteri kapatırken parmağını sıkıştırıyor. Durum komedisi de bir çerçeve sunar. Aynı salon, aynı kadro, her gün başa dönen bir düzen. Ama SON NİKÂH bir son gün anlatıyor. Ertesi gün yok.

Acı girince

Kalan iki şerit hiçbir sütuna tam oturmuyor. Kara komedi ve dramedy. İkisinde de mesele hedef değil, gülmenin yanında ne kadar acı taşındığı.

Selim bir kara komedi sınırı deniyor. Müdürlük Necmi Bey için bir veda çiçeği ısmarlamış. Çiçekçi yanlış kurdele takıyor. Salona bir taziye çelengi geliyor, üstünde Necmi Bey'in adı. Necmi Bey çelengi köşeye koyduruyor. Nikâhlar çelengin önünde kıyılıyor. Kimse ölmüyor, ama ölüm odada. Burcu bunun sınırda olduğunu söylüyor. Bir adım daha giderse film başka bir yere kayar.

Dramedy bu yükü sahne sahne taşır. Emre bir an öneriyor. Son nikâhtan önce Necmi Bey mührünü Seda'ya uzatıyor. Seda alıyor, ama hemen kullanmıyor. Gülme sürebilir, ama mühür ağırdır.

Hangi dosya kalıyor?

Nermin Hanım dört sütuna bakıyor. Hangisi baskın?

Burcu'nun cevabı gerekçeli. Final sorusu bir iş günü sorusu: Necmi Bey son nikâhı kendi düzeninde kıyabilecek mi? Bu soru iş yeri komedisinin sorusu. Şahitler bir yan hat olarak kalabilir. Tanıtım filmi ekibi ise henüz bir deneme. Selim onu çerçeve yapmak istiyor, Burcu emin değil. Son nikâhın nasıl kıyılacağını kimse yazmıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Alt türü addan değil hedeften oku. Bir film ofiste geçtiği için iş yeri komedisi olmaz. Gülme kurumun mantığına çarpıyorsa olur. Ofiste geçen bir romantik komedi de yazılabilir. Hedef değişince sahnelerin neyi ölçtüğü de değişir.

Hedefi değiştirmek, izleyicinin yerini değiştirmektir. Kişiye gülen bir komedide izleyici karakterin biraz üstündedir. Kuruma gülen bir komedide karakterin yanındadır. Necmi Bey'e gülmek ile Necmi Bey'le birlikte belediyeye gülmek iki ayrı film. Hangisinde olduğunu bilmeyen yazar izleyiciyi ortada bırakır.

Yukarı vuruşu her şakada sına. Bir taslakta yön sabit kalmaz. Ana hat kuruma gülerken bir yan şaka bir çiftin bedenine dönebilir. Her şakayı ayrı ayrı sor: bu kime çarpıyor? Taslağın genel yönü tek bir yanlış şakayı temize çıkarmaz.

Taklit kalıbını gerçekten öğren. Parodi ve sahte belgesel ancak taklit ettiği biçimi iyi bildiğinde işler. Belediye tanıtım filmlerinin dilini, müziğini, çekim düzenini izle. Kalıp ne kadar sadık taklit edilirse içerikle arasındaki uyumsuzluk o kadar komik olur.

Kamera tanığını bir karakter gibi yaz. Sahte belgeselde kameranın da bir arzusu vardır. Bir şey yakalamak ister, bir şey kaçırır. Necmi Bey ondan kusursuz bir görüntü ister. Kameranın neye bakacağını yazarken karakterin neyi saklamak istediğini de yazmış olursun.

Utanç süresini kesme noktasıyla ayarla. Utanç komedisi kesilmeyen sahneden beslenir. Ama sonsuz bir utanç izleyiciyi sahneden çıkarır. Sahnenin ne zaman kesileceğini ve kesildiğinde kimin kurtarıldığını önceden bil.

Kara komedide sınırı hikâye çizer. Kara komedi ölümle, hastalıkla, felaketle şakalaşır. Bu şaka bir acıyı küçümsemek için değil, onu taşınabilir kılmak için yapılır. Selim'in çelengi bu sınırda. Çelenk Necmi Bey'in korkusuna çarparsa kara komedidir. Bir yasa çarparsa yalnızca kötü bir şakadır.

Çift yükü bir sahnede kur, bütün filme yayma. Dramedy her sahnede hem güldürmek hem ağlatmak demek değildir. Bazı sahneler yalnız güldürür, bazıları yalnız acır. Çift yük, ikisinin kesiştiği birkaç anda yoğunlaşır. Mühür teslimi böyle bir an.

Baskın alt türü final sorusundan bul. Birden çok sütuna değen bir taslakta karar finale bakılarak verilir. Final bir kurumun içinde bir iş gününü kapatıyorsa iş yeri komedisi baskındır. İki kişinin bir araya gelip gelmediğini soruyorsa romantik komedi. Yan alt türler finalde susmaz, ama soruyu onlar sormaz.

Gençlik ve aile komedisinde hedef bir eşiktir. Gençlik komedisi büyümenin acemiliğine güler, ama o acemiliği aşağılamaz. Aile komedisi bir hanenin kurallarına güler, ama haneyi dağıtmaz. İkisinde de izleyici gülerken karakterin yanında kalır. Booksmart'ın iki kızı küçük düşer, ama film onları hiç terk etmez.

Absürdün tek kuralını sabit tut. Absürt komedi her şeyi tuhaflaştırmaz. Bir kuralı değiştirir ve onu sonuna kadar uygular. Defterde bitmeyen çiftler bir kuraldır. Yanına ikinci, üçüncü bir tuhaflık eklenirse dünya kuralsızlaşır. Kuralsız bir dünyada izleyici neye güleceğini bilemez.

Mekân bir alt tür seçmez, sen seçersin. Aynı nikâh salonu dört sütunun hepsine taşınabildi. Mekân bir zemin verir, hedef vermez. Hedefi yazar seçer, ve seçtiği hedef mekânın hangi nesnesinin öne çıkacağını belirler: mühür, kamera, kalem ya da defter.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Komedi tek bir söz verir: güleceksin; alt tür bu gülmenin nereye yöneldiğini söyler.
• Alt türleri ayırmanın işe yarar bir yolu gülme hedefini sormaktır.
• Romantik, aile, gençlik ve utanç komedilerinde gülme bir kişiye çarpar.
• İş yeri komedisi, hiciv ve taşlama bir kurumun mantığına güler.
• Hicvin gücü yukarı vuruştan gelir; aşağı vuran gülme alaya döner.
• Parodi ve sahte belgesel bir biçimi taklit eder; kamera tanığı söylenenle görüneni ayırır.
• Absürt komedi dünyanın kuralına güler; fiziksel komedi her alt türe giren bir araçtır.
• Kara komedi ve dramedy, gülmenin yanında ne kadar acı taşındığına göre ayrılır.
• Baskın alt tür, final sorusunun hangi hedefe ait olduğuna bakılarak seçilir.
• Aynı mekân bütün sütunlara taşınabilir; hedefi mekân değil yazar seçer.

Sonraki derse köprü

Burcu'nun denemelerinde salon değişti, kamera geldi, çelenk köşeye kondu. Ama her denemede gülme hep aynı adama çarptı. Necmi Bey. Peki onu komik yapan ne? Kusursuz bir son gün isteyen güçlü arzusu mu? Göremediği şey mi? Kendini olduğundan başka biri sanması mı? Seda karşısında statüsünü korumak için her seferinde aynı yöntemi denemesi mi? Belki de alt tür ne olursa olsun, gülmeyi taşıyan şey onun hiç değişmeyen ciddiyeti. Bir sonraki adımda Necmi Bey'i masanın başından kaldırıp karakteri tek başına inceleyeceğiz.