Kısa filmin doğası

Açılış sahnesi

Selim masaya on iki sayfalık ince bir tomar koyuyor. Nöbet'in düzeltilmiş dosyasından dördüncü akşamı ayırmış, kenarına mavi kalemle bir not düşmüş: "Tek oda, iki oyuncu, bir gece. Kısa film diye gönderilir, festivale de gider."

Emre sayfaları okuyor. Her satırı kendisi yazmış, her satırını da seviyor. Ama sayfalar elinde başka türlü duruyor. İki adam bir hastane odasında oturuyor. Biri kantinden çay getiriyor, öbürü bardağını iki eliyle tutuyor. Demlik üstüne bir cümle başlıyor ve yarıda kalıyor. Sonra oda susuyor ve sayfalar bitiyor.

Nermin Hanım tomarı Emre'nin elinden alıp kapatıyor. "Bu on iki sayfanın sonunda ne değişti?" diye soruyor.

Emre hemen cevap veriyor: iki kardeş ilk kez yan yana oturdu.

"Neyin yerine?"

Emre bu kez susuyor. Boş sandalye bu sayfalarda yok. Kapı kasasına yaslanan omuz da, eşikte yarım kalan sorular da yok. Uzun filmde o iki çay bardağı üç gecelik bir boşluğun karşısında duruyordu. Burada yalnız iki bardak çay var ve okur onların neden önemli olduğunu bilmiyor.

Emre kalkıp masasının çekmecesini açıyor. Eski, kenarları kıvrılmış bir dosya çıkarıyor. Üstünde kurşun kalemle tek kelime yazıyor: "Berber."

Uzun filmden kesilen bir gece, ağırlığını kesildiği yerde bırakır; kısa film kendi ağırlığını ilk karesinden kendisi kurmak zorundadır.

Bu derste ne olacak

Bu derste kısa filmi kendi kuralları olan ayrı bir biçim olarak ele alacağız. Önce uzun bir hikâyeyi kısaltmakla kısa filmin kendi sıkışıklığı arasındaki farkı göreceğiz. Sonra bir filmin tek bir fikre nasıl kilitlendiğine bakacağız. Karakter sayısını ve anlatılan zamanı neyin sınırladığını tartacağız. Her karenin birden çok iş görmesini, tek bir değişimin bütün filmi taşımasını ve bilginin ne kadar az verilebileceğini konuşacağız. Son olarak uzun filmden kesilen bir parçanın neden kısa film olmadığını göreceğiz. Örneğimiz Emre'nin çekmeceden çıkan berber taslağı olacak. Bir tren garı, karanlık bir oda, karşı karşıya iki apartman, siyah beyaz bir ofis ve bir kır evi de bize yol gösterecek.

Sıfır noktası

Kısa film ilk bakışta uzun filmin küçük kardeşi gibi görünür. Aynı kamera, aynı oyuncular, aynı senaryo sayfası kullanılır. Fark yalnız sürede sanılır. Bu düşünceye göre süre kısalınca sahneler azalır, karakterler azalır ve her şey orantılı biçimde küçülür. Uzun filmin bir haritası varsa, kısa film onun ölçeği küçültülmüş kopyasıdır.

Bu düşünce sayfada hemen çöker. Selim'in tomarı bunu gösteriyor. Bir uzun filmin dördüncü akşamını alıp tek başına göstermek, filmi küçültmek anlamına gelmiyor. Ortaya bir parça çıkıyor. Parça, öncesinden ödünç aldığı yükle ayakta durur. Öncesi elinden alınınca yükü de gider ve geriye iki adamla iki bardak çay kalır.

Kısa film başka bir yerden başlar. Onun da bir öncesi vardır, ama bu öncesini sahne sahne anlatmaz. Seyirci ilk karede bir dünyanın ortasına düşer. Bir dükkân kapanmak üzeredir. Bir adam bir şeyi bekliyordur. Bir ilişki çoktan kurulmuş, çoktan da bozulmuştur. Film bunların hepsini göstermeye kalkmaz. Yalnız bu akşamı gösterir, ama bu akşamı öyle seçer ki geçmiş de onun içine sığar.

Buradan birkaç sonuç çıkar. Kısa filmin fikri tektir, ikinci bir fikre yeri yoktur. Karakterleri azdır, çünkü her yeni yüz kendi tanıtımını ister. Anlattığı zaman çoğu kez dardır: bir akşam, bir öğle arası, bir yolculuk. Her karesi birden çok iş görür. Bir değişim taşır, ikincisini taşıyamaz. Bilgiyi de olabildiğince az verir.

Bunların hiçbiri keyfî bir kısıtlama listesi sayılmamalı. Yazar onları bir yönetmeliğe uyar gibi uygularsa film kuru ve hesaplı durur. Hepsi aynı kaynaktan doğuyor: seyircinin dikkati kısa filmde bir kez toplanır. Uzun film bu dikkati dağıtıp yeniden toplayabilir, bir yan hikâyeye gidip ana hikâyeye dönebilir. Kısa filmin böyle bir dönüş yolu yoktur. Dağılan dikkat geri gelmeden film biter.

Nöbet bu derste yalnız bir karşılaştırma olarak duracak. Asıl iş, Emre'nin çekmeceden çıkardığı dosyada.

Mekanizma

Öncesi dışarıda kalan anlatı

Emre'nin berber dosyasının çalışma adı Kepenk. Hikâye Eskişehir'in eski çarşısında, bir kış akşamüstü geçiyor. İsmail Usta altmışlarının sonunda, kırk yıldır aynı dükkânda tıraş ediyor. Bina yenileniyor ve dükkân bu akşam kapanıyor. Kapıya eski çırağı Tarık geliyor. Tarık kırklarının ortasında. Yıllar önce ustasını bırakıp kendi camlı salonunu açmış. Kapanış haberini duymuş, son bir tıraş için gelmiş.

Kırk yıllık bir dükkân, iki adamın yıllarca süren yakınlığı, bir ayrılık ve ardından uzun bir sessizlik. Bunların hiçbiri sahne olarak yazılmıyor, hepsi bu akşama sığıyor. Tarık kapıdan girince havluların nerede durduğunu sormadan buluyor, sandalyenin kolunu eliyle yokluyor. Çırak olduğunu kimse söylemiyor; elleri söylüyor. Ayrılık da kelimeyle değil, iki adamın birbirine bakmayan gözleriyle odaya giriyor.

Her karenin hizmet ettiği düşünce

Kepenk'in merkez fikri devir. Bir usta, işini elinden bırakmadan önce onu kime bırakır? Emre bu soruyu taslağının en üstüne yazıyor. Sonra dükkândaki her şeyi bu soruya göre tartıyor. Deri bileme kayışı kalıyor, çünkü bir zanaatın elden ele geçtiği nesne o. Duvar saati kalıyor, çünkü kepenk altıda inecek ve saat devrin süresini sayıyor. Radyodaki maç yorumu gidiyor. Güzel bir ayrıntı, çarşının sesi gibi, ama hiçbir şeyi devretmiyor. Selim yerine başka bir ses öneriyor: çarşıdaki öbür dükkânların kepenkleri birer birer iniyor. Çarşı da duyuluyor, saat de ilerliyor.

Az yüz, dar zaman

Emre'nin çekmecedeki ilk taslağında yedi kişi vardı. İsmail'in yurt dışındaki oğlu telefonda babasını kendi yanına çağırıyordu. Apartman yöneticisi kapıya imzalatılacak bir kâğıt getiriyordu. Bir müşteri sakal tıraşına giriyor, eski günleri anlatıyordu. Tarık'ın yeni salonunda geçen bir sahne bile vardı.

Her biri dükkânın kapanışına bir şey ekliyordu. Ama her biri bir tanıtım istiyor ve dikkati iki adamdan alıyordu. Yeni taslakta dükkânda yalnız İsmail ile Tarık kalıyor. Bütün basınç bu tek ilişkide toplanıyor. Yöneticinin kâğıdı ise kişisiz kalıyor ve cama yapıştırılmış bir yenileme duyurusuna dönüşüyor.

Zaman da aynı biçimde daralıyor. Eski taslak kapanıştan önceki bir haftaya yayılıyordu. Yeni taslak bir akşamüstünü, kepengin ineceği saate kadar olan süreyi anlatıyor. İsmail kepengi indirmeyi geciktiriyor. Bu gecikme filmin saatini kuruyor; seyirci her an kepengin ineceğini biliyor.

Bir karede birkaç iş

Aynanın kenarında eski müşterilerin fotoğrafları duruyor. Emre'nin yeni taslağında İsmail onları tek tek söküp tezgâhtaki karton kutuya koyuyor. Tarık geldiğinde fotoğrafların yarısı inmiş. Ayna şimdi üç şeyi birden gösteriyor: kırk yılın yüzlerini, boşalan yerleri ve ortada yan yana iki adamı. Tıraş sırasında iki adam birbirine doğrudan bakmıyor, aynada bakışıyor. Hiçbir replik bu kadarını bu kadar kısa sürede söyleyemez.

Bütün filmin taşıdığı tek dönemeç

Tarık ustura tıraşı istiyor. İsmail'in eli eskisi kadar sağlam değil. Tıraşın ortasında eli titriyor. Tarık usturayı ondan almıyor. Başını hafifçe eğip bekliyor. İsmail tıraşı bitiriyor.

Değişim burada oluyor. Ama görünmesi için başta bir şeyin kurulması gerekiyor. Emre yeni bir an ekliyor: Tarık içeri girince eski alışkanlıkla kayışa uzanıyor, İsmail kayışı sessizce kendi tarafına çekiyor. Finalde İsmail aynı kayışı söz söylemeden Tarık'a uzatıyor ve Tarık alıyor. Başta geri çekilen kayış, sonda veriliyor. Filmin bütün olayı bu kadar. Tarık'ın kırgınlığı ya da İsmail'in gururu ayrı ayrı çözülmüyor; ikisi tek bir el değiştirmede birlikte çözülüyor.

Söylenmeyenin hesabı

Kepenk ayrılığın nedenini hiç söylemiyor. Tarık neden gitti, İsmail buna kırıldı mı? Seyirci bunu bilmeden de filmi izleyebilir. Bilmesi gerekenler az: dükkân kapanıyor, Tarık bir zamanlar buranın çırağıydı, aralarında açılmamış bir hesap duruyor. Kapanışı camdaki duyuru veriyor. Çıraklığı Tarık'ın havluyu bulan eli gösteriyor. Hesabı ise geri çekilen kayış söylüyor. Hiçbiri bir cümle istemiyor; her biri dükkânın eşyasından ya da Tarık'ın elinden geliyor.

Kesilmiş gece

Selim'in on iki sayfası tam böyle bir parça. Dördüncü akşamın değeri, önceki gecelerin boş sandalyesinden geliyor. Değişimi de kendisine ait değil. O akşamın ateşkesi bir basamak; asıl dönemeç daha sonra, kantinde gelecek. Parça yükünü geriden alıyor, sonucunu ileriye devrediyor, kendi içinde bir şey kapatmıyor. Kepenk ise kendi kayışını kendi veriyor.

Filmlerden okuma

Davidson ile Kahrs aynı şeyi iki ayrı yoldan yapıyor. Birinde gerçek bir garın kalabalığı, ötekinde çizilmiş bir şehir var. İkisinde de değişim küçük bir nesneye bağlı: bir salata tabağı ve ruj izli bir kâğıt. Bir tıraş takımı da bu ölçüde bir nesne.

Frey ile Curry ise bilgiyi saklayarak çalışıyor. Bacağın eksikliği ya da genç adamın hastalığı seyirciye ilk karede verilmiyor. Ama ikisinde de saklanan şey filmin merkez fikrine dokunuyor. Overton'ın filmi bu ikisinin arasında duruyor: bilgiyi saklamıyor, zamanı sıkıştırıyor.

Bu filmlerin hiçbirinde seyirci bir öncesini aramıyor. Garın kalabalığına düşen kadının geçmişini bilmiyoruz, ama ihtiyaç da duymuyoruz. Karanlık odadaki çocuğun bacağını nasıl kaybettiği hiç söylenmiyor. Her film eksik bıraktığı şeyi kendi içinde dolduruyor: bir el hareketi, bir tabak, bir bakış yetiyor. Selim'in tomarındaki dördüncü akşam ise eksiğini ancak dosyanın geri kalanıyla doldurabiliyor. Fark burada: bu kısa filmler eksiklerini kendileri taşıyor, kesilmiş parça eksiğini başka sayfalara havale ediyor.

Usta katmanı

Kısa filmi uzun bir filmin ön çalışması gibi yazma. Birçok yazar kısa filmi, sonra büyüteceği bir projenin tanıtımı olarak çeker. Böyle bir film çoğu zaman kesilmiş parça gibi okunur, çünkü yazar asıl hikâyeyi başka bir yerde tutuyordur. Kısa film ancak kendi değişimini tamamlarsa bir tanıtım olarak da işe yarar.

Merkez fikri bir nesneye bağla. Soyut bir fikir kısa sürede görünmez. Devir fikri Kepenk'te bir kayışa bağlanmasa, sahneler birbirinden kopuk duracaktı. Nesne fikri taşır, seyirci de nesneyi izler. Nesne değiştiğinde fikir de değişir.

Dünyayı ilk karede aç. Kısa film tanıtım sahnesine zaman ayıramaz. İlk görüntü mekânı, saati ve gerilimi birlikte verir. Kepenk'in ilk karesinde İsmail kayışta usturayı biliyor, camda yenileme duyurusu asılı, duvar saati beşi geçiyor.

Son kareyi geciktir. Kısa filmin son karesi çoğu kez seyircinin aklında kalan tek görüntüdür. Kepenk'te kepenk yarıya iniyor, içerideki ışık bir süre yanık kalıyor, sonra sönüyor. Işık hemen sönse film bir son ilan ederdi. Gecikmesi, İsmail'in son bir kez dükkâna baktığını söylemeden söylüyor.

Değişimi küçük tut ama geri dönüşsüz yap. Tarık'ın başını eğmesi küçük bir hareket. Ama kayış bir kez el değiştirdi mi geri dönmez. Kısa filmde büyük olay az yer bulur. Geri alınamayan küçük bir an ise bütün filmi taşıyabilir.

İlk sahneyi bir de çıkararak oku. Kısa filmin ilk taslakları çoğu zaman bir sahne erken başlar. Emre'nin eski taslağı İsmail'in dükkânı sabah açmasıyla başlıyordu. Yeni taslak Tarık'ın kapıdan girmesinden az önce açılıyor. Atılan sabahın bütün bilgisi, aynadaki yarısı inmiş fotoğraflarda zaten duruyor.

Komik bir an da merkeze hizmet etmeli. Kısa filmde yalnız güldürmek için duran bir espri bütçeyi yer. Tarık "Kayışı hâlâ sağdan mı asıyorsun?" diye sorduğunda bir gülümseme doğar. Ama soru aynı zamanda devrin habercisi: Tarık kayışın yerini hâlâ biliyor.

Konuşmanın payını sonuçtan çıkar. Kısa filmin az konuşması bir kural değil, bir sonuçtur. Her replik bir tanıtımı ya da açıklamayı taşımaya kalkarsa film konuşan iki kafaya döner. İsmail ile Tarık az konuşuyor, çünkü elleri konuşuyor.

Kurulumu alışkanlık gibi göster. Kısa filmde kurulum ile karşılığı arasında birkaç dakika vardır. Seyirci kurulumu fark ederse sonu da önceden görür. Tarık'ın kayışa uzanması bu yüzden bir çırak alışkanlığı gibi duruyor, bir ipucu gibi değil. İsmail'in kayışı geri çekmesi de bir esnafın kendi tezgâhını toplaması gibi okunuyor. Anlamı ancak finalde açılıyor.

Uzun hikâyenden kısa film çıkaracaksan, yan kapıyı ara. Uzun bir hikâyenin dünyası kısa bir film taşıyabilir. Ama bu, o hikâyeden kesilmiş bir gece olmaz. Aynı dünyada, kendi başlangıcı ve kendi değişimi olan başka bir an olur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Kısa film uzun filmin küçük boyu değildir; kendi kuralları olan bir biçimdir.
• Sıkıştırılmış anlatıda öncesi ve sonrası dışarıda kalır, geçmiş seçilen dilimin içine sığar.
• Merkez fikir her sahnenin ve her nesnenin hizmet ettiği tek düşüncedir.
• Az karakter ve dar zaman, dikkatin bir kez toplanmasından doğar.
• Görsel yoğunlukta tek kare birkaç bilgiyi birden taşır.
• Tek dramatik değişim ilk kareyle son kare arasındaki farkla görülür.
• Açıklama ekonomisi bilgiyi az, geç ve bir eylemin içinde verir.
• Kesilmiş parça yükünü öncesinden ödünç alır ve kendi değişimini taşımaz.
• Kepenk'te bütün bu kurallar tek bir tıraşta ve el değiştiren bir kayışta buluşuyor.
• Uzun filmden kesilen gece ağırlığını geride bırakır; kısa film kendi ağırlığını kendisi kurar.

Sonraki derse köprü

Kepenk on dakika kadar sürecek bir film olarak tasarlandı. Ama süre yalnız bir sayı mı? Aynı tıraş tek bir dakikaya sığdırılırsa ondan geriye hangi an kalır, kayış mı, titreyen el mi? Film yarım saate uzatılırsa İsmail'in sabahı ya da Tarık'ın camlı salonu geri gelir mi? Sonraki ders kısa filmi süresine göre ele alıyor. Bir dakikalık filmden yarım saatlik filme kadar, sürenin fikri ve yapıyı nasıl biçimlendirdiğine bakıyor.