Kısa filmde diyalog

Açılış sahnesi

Emre masaya tek bir sayfa koyuyor. Kepenk'in ortasına yeni yazdığı bir sayfa bu. Sıcak havlu Tarık'ın yüzünde, İsmail köpüğü hazırlıyor. Bu kez susmuyorlar.

Nermin Hanım İsmail'i, Selim Tarık'ı okuyor. İsmail, Tarık gittikten sonra dükkânın yarı yarıya boşaldığını söylüyor. Tarık o yıllarda başka türlü olmadığını söylüyor. İsmail kırk yılı sayıyor, Tarık "Biliyorum, usta" diyor. Sayfanın sonunda ikisi de susuyor ve ustura boyna iniyor.

Selim okumayı bitirip kâğıdı çeviriyor. "Titreme geldiğinde benim yapacak bir şeyim kalmadı," diyor. "Her şeyi konuşmuşuz."

Emre kendini savunuyor. Kepenk'te toplam yedi sekiz replik var. Bir arkadaşı ilk taslağı okumuş, iki adamın arasında ne olduğunu anlayamamış. Emre de aradaki yılları biraz açmak istemiş.

Nermin Hanım yeni sayfayı eski sayfanın yanına koyuyor. Eski sayfada Tarık kayışın yerini soruyor, İsmail onun dükkânını soruyor. Hepsi o kadar. Okur ne öğreniyor, diye soruyor. Emre düşünmeden cevap veriyor: bir ayrılık oldu. Peki yeni sayfa ne ekliyor? Emre cevap vermiyor. Yeni sayfa ayrılığın nedenine yaklaşıyor ve titremenin yükünü önceden harcıyor. Nermin Hanım kalemini alıyor ama hemen silmiyor. Önce her repliğin bu filmde hangi işi gördüğünü bulmak istiyor.

Kısa filmde bir replik ancak görüntünün taşıyamadığı bir işi görüyorsa kalır. Geçmiş de bu akşamki işe değdiği kadar konuşulur.

Bu derste ne olacak

Kepenk'in bütün repliklerini tek tek tartacağız. Önce geçmişin ne kadarının söze girebileceğini ölçeceğiz. Sonra görüntünün zaten söylediği sözleri sayfadan çıkarıp aksiyon satırına devredeceğiz. Aynı bilgiyi iki kez veren yerleri bulacağız. Bütün konuşmanın altından geçen tek bir hattı arayacağız. Titreme anını sözsüz bırakmanın nedenine bakacağız. Emre'nin son cümle denemelerini okuyup neden silindiklerini göreceğiz. En son taslaklardaki sesleri sayacağız. Yolda bize beş kısa film eşlik edecek. Bir küvette çalan telefon, bir saç eğitimi videosu, yol kenarında duran bir araba, bir kıyıda bekleyen bir kız ve sesleri herkesin duyduğu bir saloon. Her biri diyaloğun kısa filmdeki yükünü başka bir yerden tartıyor.

Sıfır noktası

Diyalog filmde en pahalı araçtır. Bu pahalılık para değil, dikkat. Seyirci bir repliği hem duyar hem anlamını çözer. Bir görüntüyü ise tek bakışta alır. Uzun metrajda bu yük dağılır, çünkü önünde bir buçuk iki saat var. Kısa film aynı yükü on dakikaya sığdırmak zorunda.

On dakikalık bir filmde her replik sürenin görünür bir parçasını yer. Yanlış bir replik yalnız kendi saniyelerini harcamaz. Bir şeyi açıklarsa sonraki görüntünün işini de elinden alır. Emre'nin yeni sayfasında olan buydu. Titreme anı geldiğinde seyirci artık neyin titrediğini biliyordu. Görüntüye yalnız onaylamak kalıyordu.

Kısa filmde diyalog o yüzden başka bir soruyla tartılır. Uzun filmde yazar repliğin doğru olup olmadığını sorar. Burada önce şunu sorar: bu repliğin işini başka ne görebilir? Bir aksiyon satırı, bir nesne, bir ses ya da bir bakış görebiliyorsa replik gider. Geriye yalnız sözden başka hiçbir şeyin taşıyamadığı şeyler kalır.

Bu, kısa filmde konuşulmaması gerektiği anlamına gelmez. Bazı kısa filmler baştan sona konuşur ve çok iyi işler. Ölçü replik sayısı değil, her repliğin yükü. Kepenk'te replikler az, ama her biri iki iş görüyor. "Ustura" bir istek, aynı zamanda bir hatırlatma. "Kalfa bakıyor" bir bilgi, aynı zamanda bir yara.

Bir de seyircinin nerede durduğu var. Kısa film seyircisi az bilgiyle başlar ve bunu kabul etmiştir. Ona her şey anlatılmazsa sıkılmaz, toplamaya başlar. Topladığı her parça ona aittir. Fazla anlatılan film bu işi seyircinin elinden alır. Emre'nin arkadaşının anlamadığı şey ayrılığın nedeniydi. Ama film o nedeni anlatmak için yazılmadı. Ayrılığın bu akşam bir kayışta, bir ustura isteğinde nasıl durduğunu göstermek için yazıldı.

Konuşan her yeni ses de ayrı bir bedel ister. Seyirci yeni bir sesin kime ait olduğunu ve ne istediğini çözmek için birkaç saniye harcar. Uzun filmde bu saniyeler bir dünyayı kurar. Kısa filmde ana çizgiden çalınır. Kepenk'in ilk hâlinde bu bedel hiç hesaplanmamıştı.

En güçlü ayartma ise filmin sonunda bekler. Film kısa olduğu için yazar anlamın kaçırılmasından korkar. Son anda bir karaktere filmin ne demek istediğini söyletir. Korku anlaşılır, ama sonuç çoğu zaman tersidir. Seyircinin kendi bulacağı anlam bir cümleyle hazır verilince küçülür.

Mekanizma

Geçmişin tavanı

Eski sayfada ayrılık iki replikle duruyordu:

İSMAİL USTA

Senin dükkân açık mı bu saatte?

TARIK

Kalfa bakıyor.

Emre'nin yeni taslağı buraya da iki satır eklemişti:

İSMAİL USTA

Senin de kalfan oldu demek.

TARIK

O zaman başka türlü olmuyordu, usta.

İlk iki replik birer kırıntı. Seyirci Tarık'ın artık kendi dükkânı olduğunu öğreniyor. Üçüncü replik bu bilgiyi yorumluyor, içinde bir sitem var. Dördüncüsü bir gerekçe vermeye başlıyor. Seyirci artık soruyor: o zaman ne oldu? Film o sorunun cevabını vermeyecek. Soruyu açan replik o yüzden fazla.

Kepenk'in tavanı iki replik. Biri kayışın yerini, öbürü kalfayı soruyor. Her biri bir soru ve bu akşamki bir nesneye ya da saate bağlı. Emre iki satırı siliyor. Sitem gitmiyor, İsmail'in kayışı geri çekişine taşınıyor.

Görüntüye devredilen söz

Emre'nin en eski taslağında apartman yönetiminden bir adam geliyordu. Dükkânın boşaltılacağını İsmail'e yüzüne karşı söylüyordu. Sonra o adam bir kâğıda dönüştü. Şimdi camda bir duyuru asılı.

Aynı taslakta İsmail bir yerde "Altıda kapatıyorum" diyordu. Emre bu repliği de devrediyor. Duvar saati altıya az var. Çarşıda öbür kepenkler birer birer iniyor. İsmail kepenge bakıp kayışa dönüyor. Seyirci saati, sesi ve bakışı birlikte okuyor. Replik söylese bile bunlardan fazlasını söyleyemezdi. Üstelik İsmail'in kapatmayı geciktirdiğini söylemek zorunda kalırdı. Bakış bunu söylemeden gösteriyor.

Devretmenin bir sınırı var. Her görüntü her repliği taşıyamaz. Tarık'ın "Ustura" isteği bir görüntüye devredilemez. Bir müşterinin ne istediğini ancak ağzı söyler. O replik kalıyor.

Bir bilgi, bir kanal

Önceki taslakta Tarık kapıdan girince şöyle diyordu: "Usta. Kapatıyormuşsun, duydum." Emre bunu "Duydum." diye kısaltıyor. Ardından gelen "Son tıraş benden olsun" yerinde kalıyor.

Dükkânın kapandığını seyirci zaten biliyor. Camdaki duyuru onu söylüyor. "Kapatıyormuşsun" ikinci bir kanal açıyor. "Duydum" ise yeni bir şey taşıyor: Tarık haberi başkasından almış. Kimse ona söylememiş. Tek kelime iki adamın arasındaki mesafeyi de ölçüyor.

Titreme anında da bir çift anlatım vardı. Emre'nin ilk taslağında İsmail "Elim eskisi gibi değil" diyordu. Seyirci titreyen eli zaten görüyor. Görüntüyü sözle tekrarlayan bu tür bir ayna repliği kısa filmde iki kez pahalı. Hem süre yer hem eli izleyen gözü sese çevirir.

Altta tek hat

Kepenk'in hattı devir. Ustanın işini bırakmadan önce kime bırakacağı. Yüzeyde ise tıraş konuşuluyor. Tıraş burada bir vekil konu: iki adam onun üstünden asıl konuya adını koymadan yaklaşıyor.

Emre her repliği hattın üstüne koyup deniyor. "Makineyle alayım" ile "Ustura" bir tıraş pazarlığı. Altta ise ustanın elinin hâlâ güvenilir olup olmadığı tartılıyor. "Kayışı hâlâ sağdan mı asıyorsun?" bir alışkanlık sorusu. Altta Tarık'ın bu dükkânda hâlâ bir yeri olup olmadığı soruluyor.

Taslakta bir alışveriş hatta bağlanmıyordu. Radyoda maç vardı, Tarık skoru soruyordu, İsmail bilmediğini söylüyordu. İki adamı yakınlaştıran sıcak bir an gibi duruyordu. Ama altında hiçbir şey yoktu. Emre maçı da soruyu da siliyor. On dakikada ikinci bir hat açılırsa birinci incelir.

Sözsüz eksen

Kepenk'te titremeden hemen önce kimse konuşmuyor. Ustura boyna yaklaştığında sözler çoktan bitmiş. El titriyor, Tarık başını eğiyor, bekliyor. İsmail tıraşı bitiriyor. Bütün bu süre boyunca yalnız usturanın sesi var. Sözlerin bittiği yer ile yeniden başladığı yer arasına filmin tek değişimi sığıyor.

Burada konuşan bir kelime değişimin anlamını sabitlerdi. Bir taslakta Tarık bu anda "Usta, bırak ben yapayım" diyordu. Cümle bir yardım teklifiydi, ama asıl zararı başka yerdeydi. Usturanın sesini bölüyor, seyircinin gözünü elden ağza çeviriyordu. Sessizlik ise seyirciye hem İsmail'in korkusunu hem Tarık'ın kararını kendisi okuma payı bırakıyor.

Son söz

Kayış uzatılırken Emre'nin taslaklarında hep bir cümle vardı. Masada birkaç sürümü okunuyor:

İSMAİL USTA

Bundan sonrası senin.

TARIK

Hakkını helal et, usta.

Her iki cümle de filmin ne demek istediğini söylüyor. Bu tür bir cümle bir özet repliği: seyircinin kendi çıkaracağı anlamı onun yerine adlandırıyor. Son görüntünün üstüne konunca açıklayıcı son söze dönüşüyorlar. Uzatılan kayış "bundan sonrası senin" cümlesini sözsüz söylüyor.

Kepenk'te son söz "Sıhhatler olsun." İsmail bunu kırk yıldır her tıraşın sonunda söylüyor. Bu akşam da aynı sözü söylüyor. Seyirci bu sözün bu akşam neyi kapattığını biliyor. İsmail ise bilmiyormuş gibi söylüyor. Ardından gelen kayış bir sözsüz veda: söz önce geliyor, veda sonra ve sessizce.

Kaç ses

Kepenk'in ilk hâlinde yedi kişi konuşuyordu. Komşu çaycı şakalaşıyordu. Eski bir müşteri gençlik yıllarını anlatıyordu. Yönetimden gelen adam boşaltma haberini veriyordu. Yurt dışındaki oğul telefonda emekliliği soruyordu. Radyoda bir spiker maçı anlatıyordu. Her ses kendi konusunu getiriyordu. Hiçbiri devir hattına bağlanmıyordu.

Bugün Kepenk'te iki ses var. Çarşının kepenkleri ses veriyor ama konuşmuyor. İki sesin de birbirinden ayrılması gerekiyor. İsmail'in sözleri esnaf sözleri: kısa, buyurgan, kalıp. Tarık soru soruyor. Karakter sesi böyle ayrılınca adların üstü kapatılsa da repliğin kime ait olduğu okunuyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Repliği kanal testinden geçir. Her replik için sor: bunu bir görüntü, bir ses ya da bir nesne söyleyebilir mi? Söyleyebiliyorsa repliği oraya devret. Söyleyemiyorsa replik kalır ve artık kendini savunmak zorunda değildir.

Geçmişe değen replikleri ayrı say. Ortak geçmişe dokunan her repliği işaretle. İkiden fazlaysa birini seç ve kalanları birleştir ya da sil. İlk kırıntı merak açar, üçüncüsü çoğu zaman açıklamaya başlar.

Sitemi eyleme taşı. Bir karakterin söylemek istediği sitemi bir hareket olarak yaz. İsmail kayışı kendine doğru çektiğinde bu hareket, silinen "Senin de kalfan oldu demek" satırının işini görüyor. Sitem gitmedi, söze girmedi.

Hattı bir cümleyle yaz, sonra sakla. Filmin alt metin hattını kendin için tek bir cümleyle yaz. O cümle hiçbir karakterin ağzına girmesin. Her repliği bu cümlenin karşısına koy. Bağlanmayan replik ya başka bir film ister ya da silinir.

Vekil konunun kendi mantığını koru. Tıraş gerçek bir tıraş olarak da işlemeli. Replikler önce o yüzeyde doğru olmalı. Yüzey yanlışsa alt metin göze batar ve seyirci yazarın elini görür.

Son sözü yazmadan önce son görüntüyü yaz. Son görüntü sayfada yerini aldıktan sonra son sözü ara. Görüntünün söylediğini tekrarlayan söz düşer. Geriye çoğu zaman karakterin bildiği sıradan bir söz kalır.

Gündelik sözü filmin başında kur. "Sıhhatler olsun" sonda çalışıyor, çünkü bir tıraş sonu sözü olarak her seyircinin kulağında. Kendi filminde böyle bir söz yoksa onu ilk sayfalarda bir kez duyur. Sonda aynı söz geri geldiğinde ağırlık kendiliğinden oluşur.

Sessiz eksene bir ses bırak. Sözün kesildiği yerde bir ses kalsın. Kepenk'te usturanın kayan sesi, bir de uzaktan inen bir kepenk. Ses sessizliği kırmaz, onu ölçülebilir kılar.

Sesleri ayır, sonra say. Her konuşan ses için bir satır yaz: ne istiyor, nasıl konuşuyor? İki satır birbirine benziyorsa iki sesten biri fazladır ya da henüz yazılmamıştır.

Telefonu ve radyoyu da say. Kısa film taslaklarında fazladan sesler çoğu zaman ekrana girmeden gelir. Bir telefon, bir radyo, bir anons. Hepsi bir karakterin yerini kaplar. Sayımda onları atlama.

Tavanı film başına say. Geçmiş tavanı karakter başına ayrı işlemez. Tarık iki kez, İsmail iki kez geçmişe değerse seyirci dört ipucu toplar. Dört ipucu bir hikâyeye dönüşür. Kırıntıları iki karakter arasında paylaştır, toplamı düşük tut.

Tekrarı kulakla yakala. Göz aynı bilgiyi iki kez okuyup geçebilir. Kulak ikinci duyuşta irkilir. Taslağı birine sesli okut ve okurun "bunu biliyoruz" diye kıpırdandığı yerleri işaretle.

Sessizliği sayfada yer kaplat. Sözsüz ekseni tek bir aksiyon satırına sıkıştırma. Titreme, bekleyiş ve bitiş ayrı satırlarda dursun. Okur sayfada sessizliğin ne kadar sürdüğünü görmeli, yoksa zihninde onu bir saniyeye indirir.

Açıklama isteyen okuru dinle, isteğine uyma. Okur "anlamadım" diyorsa bir yerde ipi kaçırmıştır. Ama çare çoğu zaman geçmişi anlatmak değil, bu akşamki ipucunu netleştirmektir. Emre'nin arkadaşı ayrılığı sordu. Asıl kaçırdığı belki de Tarık'ın kayışa uzanan eliydi.

Taslağı yalnız replikleriyle oku. Aksiyon satırlarını kapat, yalnız diyaloğu sesli oku. Hikâyenin tamamı anlaşılıyorsa diyalog fazla çalışıyor. Hiçbir şey anlaşılmıyorsa ve yine de bir gerilim duyuluyorsa doğru yoldasın.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Kısa filmde replik ancak görüntünün taşıyamadığı bir işi görüyorsa kalır.
• Geçmiş tavanı aşılınca ipuçları birleşir ve açıklamaya döner.
• Devredilen replik bilgiyi filmde tutar, yalnız sözden çıkarır.
• Tek kanal kuralı her bilgiyi bir kez ve tek kanaldan verir.
• Alt metin hattı bütün yüzey konuşmalarını tek söylenmemiş konuya bağlar.
• Vekil konu yüzeyde kendi mantığıyla doğru olmalı.
• Sözsüz eksen tek dramatik değişimi sözlerin arasında sessiz oynar.
• Özet repliği ve açıklayıcı son söz, görüntünün taşıdığı anlamı seyirciden alır.
• Gündelik son söz anlamı söylemez, görüntüye bırakır.
• Ses sayımı telefonu ve radyoyu da sayar; her ses kendi yerini kazanmalı.
• Silinen sesin yükü çoğu zaman bir eşyaya ya da başka bir sese geçer.
• Geçmiş, bu akşamki işe değdiği kadar konuşulur.

Sonraki derse köprü

Kepenk artık son sözünü biliyor: "Sıhhatler olsun." Ondan sonrası görüntü. İsmail kayışı uzatıyor, Tarık alıyor. Dışarıda kepenk yarıya iniyor, içeride lamba bir süre daha yanıyor. Peki bu final bir karar mı, yoksa ilk karedeki kayışa verilmiş görsel bir karşılık mı? Lambanın hemen sönmemesi filmi kapatıyor mu, yoksa ucunu açık mı bırakıyor? Son cümlesi olmayan bir final, açıklanmadan ne kadar anlaşılır? Sonraki ders kısa film finallerini ele alıyor.