Kimlik ve toplumsal bağlam

Açılış sahnesi

Bir kapı. Önünde kısa bir sıra. İçeri girmek için kimlik göstermek gerekiyor.

Birinci kişi kartını uzatıyor. Görevli bakıyor, geri veriyor. Süre: bir saniye.

İkinci kişi uzatıyor. Bakıyor, geri veriyor. Yine bir saniye.

Üçüncü kişi uzatıyor. Görevli kartı alıyor, çeviriyor, ışığa tutuyor. Sonra yüzüne bakıyor, sonra karta. Bir soru soruyor. Cevabı dinliyor. Kartı geri veriyor.

Üç saniye.

Kimse bağırmadı. Kimse kapıdan çevrilmedi. Kayda geçen bir şey olmadı ve o gün kimse bunu konuşmayacak.

Kimlik, karakterin cebinde taşıdığı kart değil. O kart uzatıldığında dünyanın verdiği duraklamanın uzunluğu.

Şimdi asıl mesele. Bu sahnenin konusu görevli değil. Görevli bu filmde bir daha görünmeyecek ve muhtemelen kötü bir insan da değil.

Konu, üçüncü kişinin yirmi yıldır o iki fazla saniyeyi sayıyor olması. Ve içeri girdikten sonra bundan hiç söz etmemesi.

Yazarın malzemesi işte o söz etmeyiş. Kimliği sahneye taşıyan şey bir açıklama değil, bir hesap: karakter kapıya yaklaşırken kartını ne zaman çıkarıyor, elinde ne kadar tutuyor, ve içeri girince yüzünü nereye çeviriyor.

Bu derste ne olacak

Kimlik burada bir künye satırı olarak değil, bir sonuç farkı olarak ele alınıyor. Karakterin kaç yaşında olduğu, hangi dili nasıl konuştuğu, nereden geldiği bir özellik listesi değil; aynı eylemin başına gelen şeyi değiştiren bir katsayı. On beş kimlik eksenini geçeceğiz, sonra bunların sahnede karşılık bulduğu dokuz yeri kuracağız — fırsattan aidiyete, kod değiştirmeden karakterin kendi kimliğiyle kavgasına. Aradan üç araç çıkacak: karşılanma farkı, kimlik vergisi ve karakterin kimliğini taşıma biçimi. Örnekleri on iki filmde arayacağız. Etik tarafı, yani kendi yaşamadığın bir hayatı yazmanın sorumluluğu, bir sonraki dersin konusu; burada mekanizmayı kuruyoruz.

Sıfır noktası

Geçen derste beceriyi ve odasını kurduk: bir yetenek yalnız belirli durumlarda işe yarıyor. Ama eksik bir şey vardı.

Aynı beceriye sahip iki kişi aynı odaya girdiğinde aynı sonucu almıyor.

Bunun sebebi becerinin kendisi değil. Odaya girenin kim olduğu. Yaşı, aksanı, adı, kıyafeti, yürüyüşü, soyadının çağrıştırdığı yer. Hiçbiri yetenekle ilgili değil ve hepsi sonucu değiştiriyor.

Burada dikkatli olmak gerekiyor, çünkü kimlik senaryoda en çok yanlış kullanılan malzeme. Yanlış kullanımın iki biçimi var ve ikisi de yaygın.

Birinci biçim kimliği bir künye satırına indirmek: "otuz beş yaşında, İstanbullu, mühendis". Bu bilgi metne hiçbir şey katmıyor, çünkü hiçbir sahneye dokunmuyor. Yazar doldurmuş, seyirci hiç görmüyor. İkinci biçim kimliği karakterin tamamı yapmak: karakter yalnız kimliğinin taşıyıcısı oluyor, kendi istekleri, hataları, mizahı olmuyor. Böyle bir karakter bir insan gibi değil bir konu başlığı gibi duruyor ve seyirci ona acıyor — ki acıma, ilgiden çok daha çabuk tükeniyor.

Birincisi kimliği görmezden geliyor, ikincisi karakteri.

Doğru yer ikisinin arasında ve bir sözcükle tarif ediliyor: karşılık.

Mekanizma

On beş eksen

Kimlik tek bir şey değil, üst üste binmiş birkaç şey. Yazarken hepsini doldurmuyorsun; hangilerinin bu hikâyede sonuç değiştirdiğine bakıyorsun.

Yaş bir sayı değil, karakterin önündeki zamanın miktarı. Toplumsal cinsiyet ve cinsel yönelim çoğu metinde varsayılan sayılıp hiç sorulmuyor; en çok iş yapabilecek eksenler oldukları için bu bir kayıp. Etnik ve kültürel kimlik ile dil birlikte çalışıyor: aksan bir sahnede kimlikten önce duyuluyor. Din ve inanç bir pratik olarak yazıldığında işe yarıyor, bir etiket olarak yazıldığında değil.

Sınıf senaryoda en az konuşulan ve en çok belirleyen eksen — nereye oturduğunu, neyi isteyebildiğini, hangi kapıyı çalabildiğini o belirliyor. Eğitim ve meslek bir yeterlik değil bir dil veriyor: hangi kelimeleri rahatça kullandığın. Coğrafya ve göçmenlik aidiyeti doğrudan kuruyor. Engellilik bir eksiklik değil, dünyanın karakterin bedenine göre kurulmamış olması. Aile yapısı karakterin geri dönebileceği bir yer olup olmadığını söylüyor. Kuşak aynı olayı bambaşka hatırlayan insanlar üretiyor. Ve dijital kimlik artık bir ek değil bir eksen: bir karakterin aranıp bulunması, silinmesi, taklit edilmesi bugün olay örgüsü kurabiliyor.

Kimliğin sahnede karşılık bulduğu dokuz yer

Kimlik metne dokuz kapıdan giriyor. Bir metin bunların hepsini kullanmıyor; üçü genellikle yetiyor.

Fırsat ve engel en somut ikisi: kimin hangi kapıyı çalabildiği. Ayrıcalık ve ayrımcılık aynı madalyonun iki yüzü, ama sahnede farklı yazılıyorlar — ayrımcılık bir olay, ayrıcalık bir yokluk. Aidiyet karakterin kendini nerede rahat hissettiği.

Beklentiler kimliğin karaktere önceden yazdığı rol. Ondan sakin olması, güçlü olması, minnettar olması, örnek olması bekleniyor — ve bu beklentiyi kimse yüksek sesle söylemiyor.

Kamusal ve özel kimlik ayrımı, karakterin başkaları önündeki sunumu olan kamusal benliğin kimliğe uygulanmış hâli: dışarıda taşınan ile kapı kapanınca bırakılan. Ve dokuzuncusu hepsinin üstünde.

Yazarın önündeki fatura

Verginin yazımında tek bir kural var. Vergiyi göster, faturayı okuma. Karakter "bunu bir de benim gibi biri olarak yapmayı dene" dediği anda sahne bir tartışmaya dönüşüyor ve seyircinin kendi kurduğu bağ siliniyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Kimliği tarif etme, sonucu göster. Bir karakterin nereden geldiğini söyleyen cümle bilgi veriyor; aynı işi yapan iki kişinin farklı karşılık gördüğü bir sahne kanıt veriyor. Metinde kimliğin ağırlığı, tarif edilen yerde değil karşılığın değiştiği yerde birikiyor.

Vergiyi göster, faturayı okuma. Fazladan hazırlığı, erken çıkışı, heceleyerek söylenen adı yaz. Bunların ne anlama geldiğini karaktere söyletme. Seyircinin kendi tuttuğu hesap, açıklanan hesaptan çok daha uzun süre kalıyor.

Ayrıcalığı bir yoklukla kur. Ayrımcılık bir olayla yazılıyor, ayrıcalık bir olmayışla. Bir karakterin hiç düşünmediği şeyi göster: kartını uzatıp geri alması, arkasına bakmadan yürümesi, bir odaya girerken hazırlık yapmaması.

İki eksen yeter. Bir karaktere on beş eksenin hepsini yükleme. İki tanesini seç ve kesişimlerini çalıştır; üçüncü durum kendiliğinden doğuyor ve senin yazdığından daha karmaşık oluyor.

Kod değiştirmeyi açıklama olmadan yaz. İki ortam, aynı karakter, arada tek kelime yorum yok. Seyirci farkı ilk saniyede duyuyor. Bir replikle işaret ettiğin anda, gösterdiğin şeyi tarife çevirmiş oluyorsun.

Aidiyet sınamasını nazik yaz. Soruyu soran kişiyi kötü yapma. Kaba bir soru seyirciye rahat bir hedef veriyor ve rahatlık gerilimi bitiriyor. İyi niyetli, gülümseyerek sorulmuş bir soru çok daha uzun süre acıtıyor.

Karakterin kimlikle ilişkisini bir kez değiştir. Reddetmekten saklamaya, saklamaktan sahiplenmeye geçen bir karakter, hiçbir olay örgüsüne ihtiyaç duymadan bir ark taşıyor. Geçişi bir konuşmada değil, bir davranışta göster — adını nasıl söylediğinde, mesela.

Kimliği olan tek karakter olmasın. Bir metinde yalnız bir karakterin kimliği varsa, o kimlik bir konu olarak duruyor. Herkesin bir sınıfı, bir kuşağı, bir coğrafyası olduğunda kimlik bir konu olmaktan çıkıp dünyanın dokusu oluyor.

Bağlamı tarihe oturt. Aynı kimlik, aynı ülkede, otuz yıl arayla bambaşka karşılık görüyor. Hangi yılda geçtiğini bilmediğin bir sahnede kimliğin karşılığını da bilemezsin.

Mizahı elinden alma. Kimliği ağırlık olarak yazılan karakter, kısa sürede bir vaka dosyasına dönüşüyor. Aynı karakterin şaka yapması, sıkılması, haksız olması onu bir örnek olmaktan çıkarıp bir insan yapıyor.

Kimliği hedefin önüne koyma. Karakterin bu hikâyede istediği somut bir şey var ve kimlik o isteği engelleyen ya da şekillendiren şey — isteğin yerine geçen şey değil. Kimliğini anlatmaya çalışan karakter sahneyi durduruyor; bir şey isteyen karakter sahneyi yürütüyor. Ölçü şu: karakteri sahneden çıkardığında geriye çözülmemiş bir istek kalıyor mu?

Aynı kimlikten iki karakter yaz. Tek bir örnek, istemeden bir temsilciye dönüşüyor. İkincisi geldiği anda birincisi temsilci olmaktan çıkıp yalnızca kendisi oluyor — ve ikisinin farklılığı, kimliğin bir kader olmadığını hiçbir replik kullanmadan söylüyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

1. Kimlik bir künye satırı değil, aynı eylemin karşılığını değiştiren bir katsayıdır.
2. Bir kimlik ekseninin metne girdiğinin tek kanıtı, bir sahnenin sonucunu değiştirmesidir.
3. Kimliği tarif etmek bilgi verir; karşılanma farkını göstermek kanıt verir.
4. Ayrımcılık bir olayla, ayrıcalık bir yoklukla yazılır.
5. Kimlik vergisi metne şikâyet biçiminde değil, alışkanlık biçiminde girer.
6. Vergi gösterilir, fatura okunmaz.
7. Aidiyet sınaması kötü niyet gerektirmez; nazik sorulduğunda daha uzun acıtır.
8. Kod değiştirme iki ortam ve sıfır açıklamayla yazılır.
9. İki eksen yeter; kesişim üçüncü durumu kendisi üretir.
10. Asıl drama kimliğin ne olduğunda değil, karakterin onu nasıl taşıdığındadır.
11. Kimliği olan tek karakter varsa, kimlik dünyanın dokusu değil metnin konusudur.
12. Bir kimliğin karşılığı yıla ve yere bağlıdır; bağlamsız yazılan kimlik yazarı konuşturur.

Sonraki derse köprü

Artık kimliğin sahnede nasıl iş gördüğünü biliyorsun. Karşılık farkı, vergi, kod değiştirme, taşıma biçimi — hepsi elinde birer araç.

Ve tam burada bir sorun beliriyor. Bu araçlar güçlü. Güçlü araçlar yanlış kullanıldığında zarar veriyor, hem de yazarın hiç fark etmediği bir biçimde.

Kendi yaşamadığın bir hayatı yazarken neye dikkat edeceksin? Bir kimliği araştırmakla onu temsil etmek arasındaki fark ne? Ve bir metin ne zaman bir karakter yazmış olur, ne zaman bir klişe tekrarlamış?

Sıradaki derste sorumlu karakter temsilini çalışacağız.