Kesmenin anlatısal işlevleri

Açılış sahnesi

Selim ikinci kez atölyeye geliyor. Bu kez yanında bir deste kart var. Her kartta bir fiil yazıyor: atlamak, taşımak, saklamak, döndürmek, karşılaştırmak, şaşırtmak, sıkıştırmak, güldürmek, tutmak.

Kartları masaya yayıyor. Bir kesme bunlardan en az birini yapar, diyor. Bazen ikisini birden. Hiçbirini yapmıyorsa, o kesme gereksizdir.

Emre çekmece sahnesini açıyor. Kadir defterin arka kapağındaki numaraları buluyor. Birinin yanında "bakkal" yazıyor. Telefonunu çıkarıp numarayı çeviriyor. Telefon kulağında. Emre burada kesmiş. Sonraki satırda Kadir defteri yerine koyuyor, dönüyor ve kapıda Murat'ı buluyor.

Selim "saklamak" kartını sahnenin yanına koyuyor. Telefonun öbür ucunda kim var, seyirci bilmiyor. Kesme o cevabı saklıyor. Bir sonraki sahne cevabı vermiyorsa, seyirci onu taşımaya devam ediyor.

Emre sonraki satıra bakıyor. Murat kapıda, fotoğrafı görmüş.

Selim ikinci bir kart çıkarıyor: "şaşırtmak". Seyirci telefonun sonucunu beklerken Murat'la karşılaşıyor. Kesme bir soruyu sakladı, ama başka bir soru açtı.

Emre kartları sırayla senaryosunun sayfalarına dağıtmaya başlıyor. Her kesmenin bir fiili var, diyor sonunda. Bazılarına hiçbir kart koyamıyorum.

O kesmeleri yeniden düşün, diyor Selim.

Her kesme bir iş yapar: günleri ve şehirleri aşar, bir bilgiyi bekletir, bir yüze döner, karşılaştırır, şaşırtır, gerilimi sıkıştırır, güldürür ya da bir duyguyu sürdürür.

Bu derste ne olacak

Bu derste kesmenin hikâyede üstlendiği işleri tek tek inceleyeceğiz. Zamanı atlamayı ve mekânı değiştirmeyi hatırlayacağız. Bir bilgiyi saklayan kesmeyi, bir tepkiye dönen kesmeyi, iki şeyi karşılaştıran kesmeyi göreceğiz. Şaşırtan, gerilimi yükselten ve espri yaratan kesmeleri konuşacağız. Son olarak kesmenin tersine, bir duyguyu sürdürmek için kesmemenin değerine bakacağız. Nöbet'in sahne geçişlerine Selim'in kartlarını dağıtacağız. Beş film kesmeyi farklı işler için kullanıyor ve çoğu kesmenin aynı anda birden fazla iş yaptığını gösteriyor. Her filmde kesmenin hangi fiili taşıdığını adlandıracağız. Dersin sonunda senaryondaki her kesmenin bir işi olup olmadığını sınayabileceksin.

Sıfır noktası

Bir önceki derste kurgunun sayfada başladığını gördük. Bu derste tek bir araca, kesmeye yaklaşıyoruz. Kesme sinemanın en temel aracıdır. Bir kare biter, öteki başlar. Seyirci bu sıçramayı çoğu zaman fark etmez. Ama her kesme, seyircinin aklında bir şey yapar.

Kesme her şeyden önce zamanı ve mekânı yönetir. Bir sahne biter, bir sonraki başlar. Arada bir saat, bir gün, bir yıl geçmiş olabilir. Bir odadan bir başka şehre geçilmiş olabilir. Sözlükteki zaman atlaması ve mekân sıçraması bu işleri tanımlıyordu. Bunlar kesmenin en sık, en görünmez işleridir.

Ama kesme bundan fazlasını yapabilir. Bir bilgiyi tam açılacağı anda saklayabilir. Bir olaydan bir yüze dönebilir ve olayın anlamını o yüzden okutabilir. İki görüntüyü yan yana koyarak bir karşılaştırma yaratabilir. Beklenmedik bir görüntüye geçerek şaşırtabilir. İki hattı giderek hızlanan bir ritimle iç içe geçirerek gerilimi sıkıştırabilir. Bir beklentiyi ters bir görüntüyle karşılayarak güldürebilir.

Kesmenin bir de tersi var: kesmemek. Bir duygu bir sahnenin içinde yükseliyorsa, kesme onu böler. Bazen en güçlü karar, kesmeyi geciktirmek ve seyirciyi o duyguyla bir süre daha bırakmaktır.

Senarist bu işlerin çoğunu sayfada kurar. Bir sahneyi nerede bitirdiği, bir sonrakini neyle başlattığı, iki sahneyi hangi sırayla dizdiği, kesmenin ne iş yapacağını belirler. Senarist kesme yazmaz, ama kesmenin işini yazar.

Bir de kesmenin dürüstlüğü var. Bir kesme seyirciden bir şey saklayabilir, ama ona yalan söylememelidir. Saklanan bilgi daha sonra verilmeli ya da cevapsızlığı bir anlam taşımalıdır. Seyirci bir kesmenin onu oyaladığını hissederse, sonraki kesmelere güvenmez. Her kesme seyirciyle küçük bir anlaşmadır: şimdi bunu görmüyorsun, çünkü görmemen hikâyeye hizmet ediyor. Bu anlaşma tutuldukça seyirci sonraki kesmelere güvenir.

Mekanizma

Zaman, mekân ve bilgi

Zaman atlaması kesmenin en sık işidir. Nöbet'in geceler bölümü bir dizi zaman atlamasıyla kurulu. Bir gece, kesme, bir başka gece. Kadir'in yüzü biraz daha yorgun, termos biraz daha boş. Seyirci aradaki günleri görmüyor, ama birikmelerini görüyor.

Mekân sıçraması da bir kesme işidir. Hastane odasından babanın evine geçiş, filmin bir eşiği. Kesme bir yerden ötekine anında taşıyor ve seyirci yeni mekânın kurallarına hemen uyum sağlıyor.

Kadir'in telefon araması bir saklayan kesmeyle bitiyor. Numarayı çeviriyor, telefonu kulağına götürüyor. Kesme. Kimin açtığını, ne konuşulduğunu görmüyoruz. Seyirci bu soruyu sonraki sahnelere taşıyor. Kuzen kapıda belirdiğinde, seyirci cevabı geriye dönük olarak tahmin edebiliyor. Film bunu söylemiyor, ama iki an arasındaki köprüyü seyirci kendisi kuruyor.

Tepki ve karşılaştırma

Sözlükteki tepki planı, bir olayın kendisinden çok ona tanık olanın yüzünü gösteren görüntüydü. Tepki kesmesi o yüze geçme kararıdır. Nöbet'in en önemli tepki kesmesi bekleyiş bölümünde. Kuzen odaya giriyor. Kesme. Babanın yüzü. Baba kuzene uzun uzun bakıyor. Bu bakış, babanın kardeşine dair yıllarca söylemediği her şeyi taşıyor. Kesme, olaydan çok onun bir adamın yüzündeki yankısını gösteriyor.

Karşılaştırma yapan kesme, iki görüntüyü yan yana koyarak üçüncü bir anlam üretir. Sözlükteki karşıt kesme, bir sahnenin son görüntüsünden ona zıt bir görüntüye geçişti. Murat telefonda "Her şey kontrol altında, merak etmeyin" diyor. Kesme. Arabada, motoru çalıştırmadan, elinde notla oturuyor. Kontrol cümlesi ile kontrolsüz yüz yan yana. Seyirci aradaki farkı bir cümleye gerek kalmadan okuyor.

Şaşırtma ve gerilim

Nöbet'te bir şok kesmesi büyük bir patlama değil, sessiz bir sarsıntı. Bir gece baba sakin uyuyor. Kadir kitap okuyor. Baba gözlerini açıyor ve Kadir'i başka bir adla çağırıyor. Bu an bir kesmeyle yaklaşılabilir: Kadir'in sayfası, kesme, babanın açık gözleri. Seyirci sakin bir geceden ani bir yabancılığa sıçrıyor.

Sözlükteki kesme ritmi bu sıklaşmayı tanımlıyordu. Nöbet'in son gecesinde küçük bir gerilim kesmesi kurulabilir. Kadir yatağın başında, form masada duruyor. Kesme. Murat'ın telefonu, yazılan bir mesaj. Kesme. Kadir'in gözü forma kayıyor. Kesme. Mesaj gönderiliyor. Kesme. Kadir'in telefonu titriyor. İki hat birbirine yaklaşıyor ve sonunda tek bir ekranda buluşuyor.

Espri ve duygu

Komik kesmenin en yalın biçimi, bir karakterin bir şeyi asla yapmayacağını söylemesi ve kesmeden sonra onu yaparken görülmesidir. Ağır bir dram olan Nöbet bile böyle küçük bir an taşıyabilir. Murat hastane yemeklerine burun kıvırıyor: "Bunu ben yemem." Kesme. Akşam devrinden önce kantinde, aynı yemeğin son lokmasını tabaktan sıyırıyor. Bu küçük gülümseme, ağır bir filmde seyirciye bir nefes veriyor ve Murat'ı biraz daha insanlaştırıyor.

Babanın Kadir'in bileğini tuttuğu an bir duygu uzatması ister. Baba bileği tutuyor ve uyuyor. Beklenen kesme gelmiyor. Kamera Kadir'de kalıyor. O da kıpırdamıyor. Birkaç saniye. Seyirci Kadir'le birlikte bekliyor, duygu yerleşiyor. Kesme sonunda geldiğinde, seyirci o anı bir an olarak değil, bir ağırlık olarak taşıyor.

Filmlerden okuma

Beş filmi birlikte okuyunca kesmenin işlerinin ne kadar çeşitli olduğu görülüyor. Carrie'de bir şok. Shaun of the Dead'de bir karşılaştırma ve bir espri. Raising Arizona'da bir zaman atlaması ve bir şaka. Dr. Strangelove'da bir gerilim ve bir kara mizah. İçerideki Adam'da bir saklama ve bir vaat. Çoğu kesme birden fazla iş yapıyor. İyi bir kesme hem hikâyeyi ilerletiyor hem bir duygu üretiyor.

Nöbet'in kesmeleri daha sessiz, ama aynı işleri yapıyor. Telefon aramasını saklayan kesme. Babanın yüzüne dönen tepki kesmesi. Kontrol cümlesinden arabaya geçen karşıt kesme. Bileğin ardından gelmeyen kesme. Selim'in kartları Nöbet'in sayfalarına dağıldığında, neredeyse her geçişin bir fiili oluyor.

Ton da hesaba girmeli: kesmenin işi, onu çevreleyen sahnelerin tonundan da etkileniyor. Dr. Strangelove'un aynı kesmesi, bir dramda saf bir gerilim, bu filmde ise kara bir mizah üretiyor. Shaun of the Dead'in tekrarı, bir korku filminde bir dehşet işareti olurdu, burada bir espri. Kesme bir fiil, ama o fiilin anlamı cümlenin tamamına bağlı. Senarist kesmeyi düşünürken, filmin tonunu da düşünmeli. Nöbet'in ağır tonunda küçük bir komik kesme bir nefes olur. Hafif bir komedide aynı kesme belki hiç fark edilmez.

Son olarak bu filmler kesmenin yerinin, yani zamanlamasının önemini gösteriyor. Carrie'nin şoku, yas sahnesi yeterince uzadığı için işliyor. Biraz erken gelseydi, seyirci henüz rahatlamamış olurdu. Raising Arizona'nın tekrar eden kesmeleri, her döngü bir öncekinden biraz daha kısa olduğu için hızlanıyor ve gülüşü büyütüyor. İçerideki Adam'ın ileri kesmeleri, soygun sahnesinin en gergin anlarına yerleştirildiği için merakı ikiye katlıyor. Kesmenin işi kadar yeri de bir karardır. Senarist bir sahneyi biraz uzatarak ya da kısaltarak kesmenin vuruşunu değiştirebilir. Nöbet'te bileğin ardından gelmeyen kesme de böyle bir ayar: sahne birkaç saniye uzuyor ve duygu yerine oturuyor.

Usta katmanı

Her kesmeye bir fiil ver. Senaryondaki her sahne geçişinin yanına bir fiil yaz: atlar, taşır, saklar, döner, karşılaştırır, şaşırtır, sıkıştırır, güldürür, tutar. Fiil bulamadığın geçişleri yeniden düşün.

Saklamayı cevapla ödüllendir. Bir kesme bir bilgiyi saklıyorsa, o bilgiyi daha sonra bir yerde ver. Ya da bilerek cevapsız bırak. Ama unutma.

Tepkiyi doğru yüze bağla. Bir olayın ardından kimin yüzüne döneceğine karar ver. Bu karar, olayın anlamını o karaktere bağlar.

Karşılaştırmayı keskin tut. İki görüntüyü yan yana koyacaksan, aralarındaki farkı net kur. Fark ne kadar açıksa, üçüncü anlam o kadar güçlü doğar.

Şoku sükûnetle hazırla. Bir şok kesmesinden önce seyirciyi rahatlat. Sükûnet ne kadar inandırıcıysa, sıçrama o kadar sarsar.

Gerilimi sıklaşan geçişlerle kur. İki hattı iç içe kuruyorsan, kesişme noktasına yaklaştıkça her hatta kalınan süreyi kısalt.

Espriyi bir beklentiyle kur. Komik kesme bir beklenti ister. Önce bir şeyi kur, sonra kesmeyle onu ters çevir.

Kesmemeyi de bir karar olarak gör. Bir duygu yükseliyorsa, kesmeyi geciktir. Sahnenin sonuna bir sessizlik, bir duraklama yaz.

Zaman atlamasında birikimi göster. Geceler, haftalar, yıllar geçerken bir şeyin biriktiğini göster: bir yorgunluk, bir dağınıklık, bir alışkanlık.

Bir kesmeyle iki iş yap. En iyi kesmeler hem hikâyeyi ilerletir hem bir duygu üretir. Bir geçişi yazarken, onun ikinci bir işi olup olmadığını sor.

Kesmeyi duyguya göre zamanla. Kesmenin ne zaman geleceği, ne yapacağı kadar önemlidir. Erken kesme duyguyu boğar, geç kesme ritmi düşürür.

Kesmeyle seyirciye yalan söyleme. Bir kesme bilgiyi saklayabilir, ama yanlış bilgi vermemeli. Saklanan şeyi daha sonra ver ya da cevapsızlığını anlamlı kıl.

Tonu hesaba kat. Aynı kesme bir dramda gerilim, bir komedide espri üretir. Kesmenin işini filmin genel tonuyla birlikte düşün.

Kesmenin yerini sahne uzunluğuyla ayarla. Bir şok kesmesi istiyorsan, öncesindeki sahneyi biraz uzat. Bir komik tekrar istiyorsan, her döngüyü bir öncekinden biraz kısa tut.

Geçişleri sesli oku. Bir sahnenin son cümlesini ve bir sonrakinin ilk cümlesini art arda sesli oku. Aradaki boşlukta ne hissediyorsun? O his, kesmenin işidir.

İleriye kesmeyi bir vaat olarak kullan. Bir sahnenin ortasında ileriye, sonuca kısa bir bakış atmak seyirciye bir vaat verir. Bugünü izlerken geleceği merak eder ve aradaki boşluğu doldurmak ister.

Komik kesmeyi ağır filmlerde de dene. Bir dramda küçük bir komik kesme, seyirciye nefes verir ve karakterleri insanlaştırır. Ama ölçülü kullan.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Her kesme bir iş yapar; işi olmayan kesme gereksizdir.
• Zaman atlaması ve mekân sıçraması kesmenin en sık işleridir.
• Saklayan kesme bir bilgiyi geciktirir ve merakı taşır.
• Tepki kesmesi bir olayın anlamını bir yüze bağlar.
• Karşıt kesme iki görüntüden üçüncü bir anlam üretir.
• Şok kesmesi sükûnetten sarsıntıya sıçrar.
• Gerilim kesmesi sıklaşan geçişlerle iki hattı sıkıştırır.
• Komik kesme bir beklentiyi ters çevirir.
• Duygu uzatması, kesmemenin de bir karar olduğunu gösterir.
• En iyi kesmeler birden fazla iş yapar.
• Kesme saklayabilir ama yalan söylememelidir.
• Kesmenin anlamı filmin tonuna bağlıdır.
• Fiili olmayan geçişler yeniden düşünülmelidir.
• Kesmenin yeri de bir karardır ve sahne uzunluğuyla ayarlanır.
• İleriye kesme, merakı sonuçtan sürece kaydırır.

Sonraki derse köprü

Selim kartlarını toplarken bir kart daha çıkarıyor. Üzerinde "eşlemek" yazıyor. Bazı kesmeler iki görüntüyü benzerlikleriyle bağlar, diyor. Bir şekil bir şekle, bir hareket bir harekete dönüşür. Emre tek fincanı ve üç bardağı düşünüyor. Ya da tıraş makinesinin sesini ve aynı aynayı. İki zaman tek bir benzerlikle birbirine bağlanıyor. Sonraki ders görsel eşlemeyi inceliyor: benzer şekil, benzer hareket, aynı nesne ve geçmiş ile şimdi arasındaki bağ.