Karakter sesi

Açılış sahnesi

Selim, Emre'nin sayfalarından Murat'ın repliklerini sarı kalemle işaretlemiş. Üç sahne masada açık duruyor. Birinde Murat telefonda iş konuşuyor. Birinde Figen'e bir şey soruyor. Üçüncüsünde babasının yatağının ayakucunda duruyor.

Üçünde de aynı adam konuşuyor, diyor Selim. Bu iyi bir şey mi?

Emre şaşırıyor. Karakter tutarlı olsun istedim, diyor.

Selim üçüncü sahneden bir repliği okuyor. Murat babasına şöyle diyor: "Baba, doktorla görüştüm, süreci birlikte netleştireceğiz, sen hiç merak etme." Sonra Murat'ın telefonda iş arkadaşlarına kurduğu cümleyi okuyor. O da "merak etmeyin" diye bitiyor.

Bu adam babasıyla da toplantıdaymış gibi konuşuyor, diyor Selim. Yıllardır görmediği bir babayla.

Nermin Hanım sayfaları alıp bir şey daha gösteriyor. Kadir'in ustabaşıyla konuştuğu gece. "Uyuyorum, merak etme." Aynı iki kelime, iki kardeşin ağzında.

Bu bir kaza mı, diye soruyor, yoksa bir aile mirası mı?

Emre bilmiyor. İki sahneyi haftalar arayla yazmış. Kendi alışkanlığı olabilir. Ama babanın sözü de olabilir.

Önce buna karar ver, diyor Nermin Hanım. Sonra Murat'ı babasının yanında yeniden dinle. Orada hangi kelimeleri kaybediyor?

Bir karakterin sesi tek bir ayar değildir; kiminle ve nerede konuştuğuna göre bazı parçaları değişir, bazıları hiç değişmez.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir karakterin sesini parçalarına ayıracağız. Kelime dağarcığına, cümle uzunluğuna, ritme, deyime, benzetmeye ve mizaha bakacağız. Sonra tavra geçeceğiz: doğrudanlık ve dolaylılık, nezaket ve saldırganlık. Sessizliğin ve konu değiştirmenin de sesin bir parçası olduğunu göreceğiz. Ardından aynı sesin ailede, işte, otoritenin karşısında, bir yabancıyla, tehlikede ve yakınlıkta nasıl kaydığını izleyeceğiz. Murat'ın telefondaki sesini babasının yanındaki sesinden ayıracağız. Kadir'in hiç değişmeyen yanını bulacağız. Beş filmde sesin bir kılığa, bir alışkanlığa ya da bir hatıraya nasıl dönüştüğünü izleyeceğiz. Bir mafya kalıbı, bir lobicinin tartışma tekniği ve bir mutfak duvarıyla yapılan konuşmalar bunların arasında. Dersin sonunda kendi karakterinin hangi parçasının sabit, hangisinin oynak olduğunu yazabileceksin.

Sıfır noktası

Karakter sesi, bir karakterin konuşmasını ötekilerden ayıran imzadır. Ne söylediğinden değil, nasıl söylediğinden oluşur. Bu tanım kolay akılda kalır. Ama yazarken işe yaramaz, çünkü "nasıl" çok geniş bir kelime.

O "nasıl"ı açmak gerekir. Bir ses, birbirinden ayrı seçimlerin toplamıdır. Karakter hangi kelimeleri biliyor ve hangilerini kullanıyor? Cümleleri kısa mı, uzun mu? Konuşması kesik kesik mi akıyor, yoksa dolanarak mı? Hangi deyimlere başvuruyor? Benzetmelerini nereden alıyor? Neye gülüyor, neye hiç gülmüyor?

Bunlar sesin malzemesi. Bir de tavır var. Karakter istediğini açıkça mı söylüyor, yoksa üç dolambaçtan sonra mı? Kibar mı, sert mi? Bu ikisi aynı kişide bir arada da bulunabilir. Bir hemşire hastasına yumuşak, nöbet arkadaşına kısa konuşur.

Son olarak sesin konuşmayan yanı var. Bazı karakterler zor bir soruya susarak cevap verir. Bazıları konuyu değiştirir. Hangi soruda sustuğu, hangi konudan kaçtığı, bir karakteri kelimeleri kadar tanıtır.

Yeni yazarların çoğu bu parçalardan birini seçip karakterine yapıştırır. Biri hep kısa konuşur, biri hep küfreder, biri hep espri yapar. Böyle bir ses ilk sayfada fark edilir. Onuncu sayfada ise bir maskeye döner.

Sesin parçaları rastgele de seçilmez. Her biri karakterin hayatından gelir. Meslek kelimeleri verir. Memleket deyimleri ve ağzı verir. Kuşak, hangi şakaya güleceğini belirler. Aile, sıkışınca hangi söze sığınacağını öğretir. Bu yüzden bir karakterin sesini kurmak, onun geçmişini sayfaya taşımanın en ucuz yoludur. Seyirciye biyografisini anlatmadan, nereden geldiğini duyurursun.

Tek parçalı sesin bir sorunu daha var. Gerçek insanlar tek bir sesle konuşmaz. Annesiyle telefonda konuşan adam, patronunun karşısına geçtiğinde başka biri gibi duyulur. Buna kod değiştirme deniyor. İkisi de sahte değildir. İkisi de onun sesidir.

Yazar için asıl soru buradan doğar. Karakterin sesi bağlama göre değişiyorsa, onu tanınır kılan ne? Cevap şu: değişen parçalar ile değişmeyen parçaların toplamı. Seyirci karakteri değişmeyen yanından tanır. Değişen yanından ise o anda kiminle olduğunu ve neyi saklamaya çalıştığını okur.

Mekanizma

Sesin malzemesi

Kadir bir bakım ustası. Kelimeleri işinden geliyor: vana, conta, basınç, kaçak. Cümleleri kısa, çoğu üç dört kelime. Deyimi az, benzetmesi neredeyse hiç yok. Olduğunda da tesisattan çıkıyor.

Bir sabah doktor tahlil sonuçlarını odada okuyor. Doktor yatağın başında, kardeşlerden biri ayakta, öbürü eşikte. Doktor değerlerden, bir organın yorulmasından söz ediyor. Kadir yalnızca bir şey soruyor: "Bu değer ne zamandır böyle?" Doktor açıklamayı bitirince Kadir başını sallıyor. "Yani bir yerde kaçak var."

Bu benzetme şık değil. Ama Kadir'in. Bir ustanın bozuk bir sistemi düşünme biçimi. Seyirci onun dünyasını tek kelimeden duyuyor.

Murat'ın deyimleri başka bir dünyadan. "Netleştirelim", "dönüş yaparım", "süreç". Bunlar İstanbul'daki bir ofisin deyimleri. Ritmi de oradan: uzun, kesintisiz, sonunu baştan bilen cümleler. Kadir'in ritmi ise kesik. Bir şey söylüyor, duruyor, gerekirse bir şey daha ekliyor.

Babanın sesinde ise mizah var. İlk akşam Murat odaya kravatıyla giriyor. Baba ona uzun uzun bakıyor. "Bayrama mı geldin?" Bu bir şaka. Ama içinde bir iğne de var. Baba yıllardır görmediği oğluna sitem etmiyor. Onun yerine kıyafetiyle dalga geçiyor. Mizah onun hem saldırı hem şefkat biçimi. Murat gülümsemiyor, kravatını gevşetiyor.

Kadir'in çekirdeği somut kelime, kısa cümle ve ölçen soru. Doktora da, ustabaşına da, Figen'e de böyle konuşuyor. Değişen yalnız sesinin yüksekliği ve hitabı. Doktora "Hocam" diyor, ustabaşına "abi". Ama hiçbirine uzun bir cümle kurmuyor. Seyirci Kadir'i hangi odada görürse görsün, ilk replikten tanıyor.

Murat'ın çekirdeği daha zor bulunuyor, çünkü sesi bağlama göre çok kayıyor. Ama bir şey hiç değişmiyor: nezaketi. Toplantıda da, Figen'in masasında da, babasının yanında da sesini yükseltmiyor. Kimseyi kırmıyor, kimseye sert bir kelime söylemiyor. Bu nezaket onun en sağlam parçası. Birazdan göreceğimiz gibi, en sağlam duvarı da.

Emre sonunda kararını veriyor. "Merak etme" babanın sözü. Bir gece Figen ilaç arabasıyla odaya giriyor. Baba ona bakıp "Merak etme kızım" diyor, hiçbir şey sorulmadan. Kadir kitabından başını kaldırıyor. Kendi cümlesini babasının ağzında duyuyor.

Artık iki kardeşin repliği bir kaza değil. Kadir babanın sözünü olduğu gibi taşıyor: "Uyuyorum, merak etme." Murat ise onu çoğula çevirmiş, bir iş cümlesinin kuyruğuna takmış. Telefondaki cümlesi "…merak etmeyin" diye bitiyor. Aynı sığınak, iki ayrı oda. Biri evden hiç çıkmamış, öteki onu İstanbul'a götürüp cilalamış.

Tavır: açıklık, nezaket, sertlik

Kadir işte doğrudan, duyguda dolaylı. Ne yapılacağını açıkça söylüyor. Ne hissettiğini hiç söylemiyor. Sertliği de bağırarak değil, bir bilginin içine gizlenerek geliyor. "İlaçlar ikide. Sen bilmezsin." İlk cümle bir bilgi. İkincisi bir bıçak.

Murat'ın tavrı tersine kurulu. Her yere kibar. Bu kibarlık bir sıcaklık gibi görünüyor, ama bir duvar.

Üçüncü akşam Kadir boş sandalyeyi ayağıyla kapıda duran Murat'a doğru itiyor. Murat "Teşekkür ederim" diyor ve oturmuyor. Kadir bir an ona bakıyor. Kardeşler arasında bu cümle bir yabancılık. Bir misafire söylenir, bir kardeşe değil. Dördüncü gece iki bardak çay Murat'ın elinde geliyor. Kardeşinin bardağına şekeri sormuyor, iki tane atıyor. Kimse teşekkür etmiyor. Nezaket azaldıkça mesafe de azalıyor.

Susmak ve kaçmak

Bir akşam Murat soruyor: "Düştüğü gün yanında kim vardı?" Kadir cevap vermiyor. Biraz sonra şöyle diyor: "Evin kaloriferi hava yapmış. Yarın uğrayıp havasını alacağım." Kadir her zor soruda tamir edilecek bir şeye kaçıyor. Murat'ın kaçışı başka yöne: telefonu titrediğinde odadan çıkıyor. Biri ellerine, öteki bir ekrana sığınıyor. İki kaçış iki hayatı anlatıyor.

Aynı adam, başka odalar

Murat'ı odadan odaya izleyelim. İstanbul'da parlak bir toplantı odası, kravatlı. Cümleleri uzun ve akıcı: "Yarın sabah netleştirip size dönüş yaparım." Doktorun karşısında da akıcı. Tedavi seçeneklerini soruyor, süreç kelimesini kullanıyor. Doktorun dilini doktora geri veriyor.

Figen'le konuşurken nazik ve özenli. Figen her hastayı adıyla tanıyor: "Nazmiye Teyze, ilacın geldi." Kadir'e "Kadir" diyor. Murat'a ise "Murat Bey." Bu tek hitap, Murat'ın burada bir misafir olduğunu söylüyor.

Babasının yanında ise Murat'ın sesi küçülüyor. Cümleleri yarıda kalıyor. "Baba, ben... bir şey ister misin?" İş kelimelerinin hepsi kayboluyor. Emre açılıştaki repliği siliyor. Yerine bu yarım soru geliyor.

Murat'ın sesinin bütün düzeni bu terimde. Telefondaki akıcılık bir beceri. Ama babanın yanındaki tutukluk, o becerinin nerede işe yaramadığını gösteriyor. Seyirci Murat'ın mesleğini değil, yaralarını bu farktan okuyor.

Kadir'in de bir arkadaş sesi var, tek bir yerde duyuluyor. Ustabaşı gece arıyor. Kadir'in sesi orada biraz gevşiyor. Ustabaşına "abi" diyor, bir kez de kısa bir gülüş çıkıyor ağzından. Sonra yine "Uyuyorum, merak etme." Kadir'in hayatında rahat konuşabildiği tek kişi, babasının odasında değil, telefonun öbür ucunda.

Bağlam yalnız muhatapla da değişmez. Mekân da sesi ayarlar. Kantinin kalabalığında "Amcamız" alçak sesle söyleniyor. Arabanın içinde ise Murat hiç konuşmuyor. Tehlikede ses çekirdeğine iner. Bir akşam babanın serum pompası öttüğünde Kadir'den tek kelime çıkıyor: "Figen!" Murat kapıda donup kalıyor.

Bir akşam baba yarı uykuda soruyor: "Yemek yedin mi?" Murat kapıda, ceketi üstünde. Cevap ağzından kendiliğinden çıkıyor: "He, baba." Adana'da evet yerine söylenen o tek hece. İstanbul'da yıllardır kullanmadığı bir ses. Murat bir an duruyor ve yüzünü koridora çeviriyor. Kadir'in gözü sayfadan kalkıyor ama bir şey demiyor.

Kök ses, edinilmiş sesin tersi değil, altıdır. Murat İstanbul'un sesini yıllar içinde öğrendi. Ama babasının sorusu onu bir anda başka bir yaşa taşıdı. O yaşta "evet" denmezdi, "he" denirdi. Bu kayma istenmeden oluyor. Karakter onu fark ettiği an, seyirci de bir şeyin çatladığını anlıyor.

Emre sayfaya yalnızca o tek heceyi yazıyor. Geri kalan ağzı oyuncuya bırakıyor. Kadir'in replikleri de yerel ağızla yazılmıyor. Kadir bu şehirden hiç ayrılmadı, onun sesi zaten bu şehrin sesi. Yazılması gereken, ağzın bir şey anlattığı tek an.

Filmlerden okuma

Donnie'de söz bir kılık ve giyildikçe tene yapışıyor. Nick'te çekirdek her odada aynı kalıyor ve karakteri bir yere kadar taşıyor. Tom Ripley ise o çekirdeğin yokluğu. Rita ile Shirley ise kök sesin ne zaman bir yük, ne zaman bir varlık olduğunu soruyor.

Bu filmlerde sesin değişimi hep bir bedelle geliyor. Donnie yeni dili öğrendikçe evini kaybediyor. Rita yeni dili öğrendikçe Frank'in sevdiği öğrenciyi kaybediyor. Tom her yeni sesle kendinden biraz daha uzaklaşıyor. Nick'in sesi hiç değişmiyor ve bu da bir bedel: kimse onun gerçekte neye inandığını bilmiyor. Shirley ise tersini yaşıyor. Yabancı bir yerde, kaybettiğini sandığı sesi geri buluyor.

Senarist için ders şu: ses değişimi bir süs değil, bir olay. Bir karakter yeni bir sesle konuşmaya başlıyorsa, bir şey kazanıyor ya da kaybediyor. Seyirci bu kazancı ya da kaybı kelimelerden önce kulağıyla duyar.

Nöbet bu filmlerden hiçbiri kadar konuşkan değil. Kardeşler az ve kısa konuşuyor. Ama bu azlık her kaymayı duyulur kılıyor. Murat'ın bir "teşekkür ederim"i ya da bir "he"si, uzun bir monoloğun yapamayacağını yapıyor. Az konuşan bir filmde ses, kelimelerin sayısında değil, nerede değiştiğinde yaşıyor.

Usta katmanı

Önce değişmeyeni yaz. Karakterin ses haritasını çıkarmadan önce çekirdeğini tek satıra yaz. Kadir için: somut kelime, kısa cümle, ölçen soru. Bağlama göre kaymalar bu satırın üstüne kurulur. Çekirdeği olmayan kayma, karakteri her sahnede başka birine çevirir.

Bir bağlamda bir iki parça değişsin. Murat babasının yanında kelime dağarcığını ve cümle boyunu kaybediyor. Nezaketini ise koruyor. Her şey birden değişirse seyirci aynı adamı izlediğine inanmaz. Hangi parçanın kaydığını seç, ötekileri sabit tut.

Sığınak sözünü kırılacağı yer için kur. "Merak etme" filmde birkaç kez duyuluyor. Her seferinde bir şeyi örtüyor. Böyle bir söz, bir kez beklenen yerde gelmediğinde sahne döner. Sözü kullanmak kadar, onu hangi anda karakterin ağzından alacağını da planla. Nöbet'te üç adam aynı söze sığınıyor. Yazarın sorusu şu: içlerinden hangisi onu ilk kez söyleyemeyecek?

Ağzı bir harita gibi değil, bir olay gibi yaz. Adana'da geçen bir filmde her karakterin her repliğini yerel ağızla yazmak sayfayı okunmaz kılar. Karakterleri bir karikatüre de çevirebilir. Oyuncu ağzı zaten taşır. Sayfaya yalnız ağzın bir şey anlattığı anı yaz. Murat'ın "he"si böyle bir an: yerel ses orada bir hatıra.

Hitabı bir ses parçası say. Kimin kime nasıl seslendiği tek kelimede bir ilişkiyi kurar. Figen'in "Murat Bey"i ile "Kadir"i, iki kardeşin bu koridordaki yerini söylüyor. Hitap değiştiğinde ilişki de değişmiş demektir.

Kullanılmayan kaydı fark et. Murat'ın Kadir'le konuşurken bir arkadaş kaydı yok. Şakalaşmıyor, takılmıyor, eski bir anıya gülmüyor. Bir kaydın hiç duyulmaması da bir bilgi. Yıllar o eksik kayıtta saklı.

Tehlikede çekirdeği dinle. Panik anında karakterin edindiği her şey düşer. Geriye ilk ses kalır. Bir karakterin gerçek sesini öğrenmek istiyorsan onu bir alarmın ortasına koy ve ne söylediğine bak.

Repliği oyuncunun ağzıyla oku. Bir sahneyi sesli oku ve her repliğin bir oyuncunun ağzına sığıp sığmadığını dinle. Kâğıtta akıcı görünen cümle sesli okunduğunda bir yazar cümlesi gibi duyulabilir. Takıldığın yer, çoğu zaman karakterin değil senin sesinin girdiği yerdir.

Kaymayı aynı sahnenin içinde göster. Bağlam değişimini iki ayrı sahneye bölmek kolaydır. Daha güçlüsü, muhatabın sahnenin ortasında değişmesidir. Murat odada telefonla konuşuyor, sesi akıcı. Telefonu kapatıyor ve babasına dönüyor. İlk cümlesi yarıda kalıyor. Seyirci iki sesi aynı nefeste duyuyor ve farkı açıklamaya gerek kalmıyor.

Mizahı karakterin acısına bağla. Bir karakterin neye güldüğü, neyi taşıyamadığını gösterir. Babanın "Bayrama mı geldin?"i bir sitemin yerine geçiyor. Mizahı süs olarak değil, söylenemeyen bir şeyin kılığı olarak yaz.

Sesin de bir arkı var. Karakter değiştikçe sesi de değişir ve bu değişim bir açıklamadan daha inandırıcıdır. Üçüncü akşam Murat kardeşine "teşekkür ederim" diyor. Dördüncü gece şekeri sormuyor bile. Aradaki yol tek bir replikle anlatılmıyor, bir sesin gevşemesiyle duyuluyor. Ses arkını sahne sahne izle ve sıçradığı yeri işaretle.

Kaçış yönünü sabitle. Bir karakter zor konulardan hep aynı yöne kaçıyorsa, seyirci kaçışı öğrenir. Sonra kaçışın kendisi bir cevap olur. Kadir kaloriferden söz ettiğinde seyirci artık sorunun ağır olduğunu biliyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Karakter sesi tek bir ayar değil, ayrı seçimlerin toplamıdır.
• Kelime, cümle boyu, ritim, deyim, benzetme ve mizah sesin malzemesidir.
• Doğrudanlık, nezaket ve sertlik sesin tavrını kurar.
• Susmak ve konu değiştirmek de sesin parçasıdır.
• Ses çekirdeği her bağlamda aynı kalır.
• Sığınak sözü karakteri sıkıştığında saklar.
• Nezaket bir mesafe aracı olabilir.
• Konu kaçışının yönü karakteri tanıtır.
• Ters akıcılıkta karakter en yakınlarıyla tutuk konuşur.
• Kök ses yorgunlukta, korkuda ya da yakınlıkta yüzeye çıkar.
• Bir bağlamda her şey değil, birkaç parça değişmelidir.
• Yerel ağız sayfada yalnız anlam taşıdığı yerde yazılır.
• Hitap tek kelimede bir ilişkiyi kurar.
• Hiç duyulmayan bir kayıt da ilişki hakkında bilgi verir.
• Ses değişimi bir olaydır; karakter bir şey kazanır ya da kaybeder.

Sonraki derse köprü

Emre iki kardeşin seslerini ayırdı. Kadir kısa ve somut, Murat ise odadan odaya kayıyor. Ama ikisi aynı sahnede karşılaştığında başka bir soru çıkıyor. Murat'ın uzun ve akıcı bir cümlesini Kadir tek kelimeyle kesse ne olur? Kim kimin sözünü yarıda bırakıyor? Sahne kimin son kelimesiyle kapanıyor ve o kelime neden ağır basıyor? Sonraki ders diyaloğun ritmine bakıyor: sözün nasıl hızlanıp yavaşladığına ve son kelimenin taşıdığı ağırlığa.