Karakter dosyası

Açılış sahnesi

Emre atölyeye mavi bir klasör getiriyor. İçinde Kadir'in dokuz sayfası var. Doğduğu mahalle, okuduğu okul, ilk işi, tuttuğu takım, sevdiği yemek. Hepsini senaryoyu yazarken tutmuş. Şimdi geliştirme dosyasına koymak istiyor.

Selim sayfaları tek tek çeviriyor. Bir satırda duruyor ve sesli okuyor: Kadir'in sevdiği yemek. Hangi sahnede yiyor bunu, diye soruyor. Emre cevap veremiyor. Altıncı sayfada bir satır başlığı duruyor: "Neden küsler?" Altında üç satır var, üçü de karalanmış.

Selim klasörü kapatıp masaya bırakıyor. Yapımcı dokuz sayfa okumaz, diyor. Okursa da ilk sorusu bu karalanmış satır olur.

Emre satırlara bakıyor. Üç ayrı neden denemiş, hiçbiri senaryoya girmemiş. Filmde kardeşler küs, ama neden küs oldukları hiçbir sahnede söylenmiyor. Emre bunu bir eksik gibi taşıyor.

Nermin Hanım klasörü yeniden açıyor ve altıncı sayfayı masanın ortasına koyuyor. Sorun satırın boş olması değil, diyor. Sorun, boşluğun unutulmuş bir şey gibi durması. Dosyayı okuyan biri yazarın buraya gelmediğini sanır.

Emre'nin önünde artık iki iş var. Dokuz sayfayı tek sayfaya indirecek. Karalanmış satırın yerine de bir karar yazacak.

Karakter dosyası okurun soracağı soruları cevaplar; cevabı bilerek verilmeyen soruda da bunun bir karar olduğunu yazar.

Bu derste ne olacak

Bu derste yazarın kendi karakter notlarını, geliştirme dosyasına giren bir belgeye çevireceğiz. Önce bu belgenin kimin elinde ne iş gördüğünü konuşacağız. Sonra bir karakteri tek satırda tanıtmayı deneyeceğiz. Biyografiden hangi bilgilerin sayfaya girdiğini tartacağız. İstek, ihtiyaç, korku ve yanlış inancı tek cümlede bağlayacağız. İlişkileri, arkı ve sesi kısa girişlere dökeceğiz. Görsel referansı bir tarif olarak yazacağız. En sonda oyuncu tarifinin sınırlarına bakacağız. Hangi şartın hikâyeden geldiğini, hangisinin alışkanlıktan geldiğini ayıracağız. Yol boyunca Nöbet'in dört kişisi için giriş yazacağız: Kadir, Murat, baba ve Figen. Beş filmde de aynı soruyu soracağız: bu bilgi sayfaya neden girdi?

Sıfır noktası

Bir karakter yazılırken yazar ona dair pek çok şey bilir. Çocukluğunu, korkularını, kime kırgın olduğunu, sabah ne içtiğini. Bunların çoğu senaryoya hiç girmez. Yine de yazarın elinde bir yerde durur. Kimi yazar defter tutar, kimi bilgisayarda bir klasör. Bu notlar yazarın kendisi içindir. Dağınık olabilirler, birbirleriyle çelişebilirler, yarım kalabilirler.

Geliştirme dosyasındaki karakter sayfası başka bir okur için yazılır. Bu okur senaryoyu yazmamıştır. Belki daha okumamıştır bile. Yapımcı olabilir, geliştirme okuyucusu ya da bir fon kurulunun üyesi olabilir. Dosya kabul edilirse sayfa yönetmene ve oyuncu seçimine de gider. En sonda o rolü okuyan oyuncunun eline geçer.

Her okurun sayfada aradığı şey ayrıdır. Yapımcı karakterin taşıyıp taşımadığına bakar. Oyuncu seçimi kimi arayacağını öğrenmek ister. Oyuncu ise ilk okumadan önce o insanın içine bir kapı arar.

Burada karakteri yeniden tasarlamıyoruz. İstek karakterin peşinden koştuğu somut şeydir. İhtiyaç ise gerçekten eksik olan şey. Yanlış inanç, karakterin kendisi ya da dünya hakkında doğru sandığı önermedir. Bunların hepsi senaryo yazılırken kuruldu. Karakter dosyasının işi onları bulmak değil, okurun eline taşımaktır.

Taşırken iki şey değişir. Önce boy kısalır. Dokuz sayfa bir sayfaya iner. Sonra dil değişir. Yazarın notunda "belki", "galiba", "bir de şu olabilir" vardır. Dosyada ise yalnız senaryoda gerçekten olan yazılır.

Emre'nin dokuz sayfası bu yüzden olduğu gibi gönderilemez. Tuttuğu takım hiçbir sahnede yok. Sevdiği yemek de yok. Ama bu notlar çöpe de gitmez. Yazarın masasında kalırlar.

Bir karışıklığı da baştan ayırmak gerek. Uzun soluklu bir dizide karakter belgesi yazarlar arasında elden ele geçer. Onu okuyan, karakterle yeni bir bölüm yazacak olan başka bir yazardır. Geliştirme dosyasındaki karakter sayfası ise yazılmış bir filmi tanıtır. Okuru o karakterle hiçbir şey yazmayacak. Yalnız onun taşıyıp taşımadığına, kimin oynayacağına ve nasıl oynanacağına karar verecek.

Sayfanın biçimi de sabit değil. Kimi yazar her karakter için ayrı bir sayfa açar. Kimi bütün kadroyu tek sayfada, kısa paragraflarla verir. Değişmeyen şey, her girişin aynı sorulara cevap vermesidir. Okur bir karakterin sayfasında bulduğu başlığı ötekinde de aramalıdır.

Mekanizma

Nottan sayfaya

Nermin Hanım tahtaya bir başlık yazıyor ve altına boş bir sayfa çiziyor. Her ana karakter için bu sayfadan bir tane.

Emre ilk sayfayı Kadir için açıyor. Önce dokuz sayfasından cümle taşımaya çalışıyor. Selim onu durduruyor. Sayfa eski notların özeti değil, diyor. Senaryoyu baştan okuyup Kadir'in gerçekten yaptığı şeylerden yeniden yazılmalı.

Tek satır

Sayfanın en üstüne bir ad, bir yaş aralığı ve tek bir satır giriyor.

Emre'nin ilk denemesi şöyle: "Kadir, babasına bakan, çalışkan ve sessiz bir bakım ustası." Selim satırı okuyor ve sıfatları işaretliyor. Çalışkan ve sessiz pek çok insan var, diyor. Bu satır Kadir'i kimseden ayırmıyor.

Emre ikinci denemede Kadir'in durumundaki çelişkiyi arıyor. Kadir üç ay boyunca her pazar babasının evindeydi. Babasının hastalığını ise en son o öğreniyor. Satır şuna dönüşüyor: "Babasına en yakın oturan, en geç öğrenen oğul." Okur bu satırdan bir hikâye sezer. Bir oyuncu da oynayacağı şeyi görür.

Biyografinin payı

Ardından geçmiş geliyor. Emre'nin notlarında Kadir'in bütün hayatı var. Dosyaya ancak senaryoda bir sahneyi besleyen bilgi giriyor. Babası düştüğü gün Kadir kazan dairesindeydi, telefonu çantadaydı. Bu bilgi kabul formunun başında bir yükü taşıyor, o yüzden dosyaya giriyor. Kadir'in son üç ayda on üç pazarı babasının evinde geçirmesi de giriyor. Okulu, takımı, sevdiği yemek ise girmiyor.

Dört kavram, tek cümle

Sonra karakterin içini yürüten çizgi geliyor. Emre'nin notlarında istek bir sayfada, korku başka bir sayfada duruyordu. Okur bunları birbirine kendisi bağlamak zorunda kalıyordu.

Kadir'in motor satırı dört kısa cümle tutuyor. Gece sandalyesini kimseye bırakmak istemez. İhtiyacı birinden bir şey isteyebilmektir. Babasının yine yalnızken düşmesinden korkar. Yükün tek başına taşındığına inanır.

Cümleler birbirine bağlı. İnanç korkuyu besliyor, korku isteği. İhtiyaç da isteğin tam karşısında duruyor. Satırı okuyan biri Kadir'in neden ilacın saatini kardeşine yazıp verdiğini anlar. Neden ağabeyine hiç seslenmediğini de anlar.

İlişki, ark, ses

Kim kimi ne için istiyor? Karakter haritası bu sorunun şemasıdır. Dosyada bu şema her ilişki için iki yönlü bir satıra dönüşüyor. Kadir'den Murat'a giden çizgi: ondan hiçbir şey istemez. Murat'tan Kadir'e dönen çizgi: borcunu bir listeyle ödemeye çalışır. Amca bu haritada noktalı bir çizgi. Filmde hiç görünmüyor, ama kantinde kardeşleri ilk kez göz göze getiren kelime ona dair.

Ark tek bir ibareyle yazılıyor. Kadir için Emre "tek başına"dan "yan yana"ya yazıyor. Bu ifade adım dökümünün ark sütunundan geliyor. Murat'ın ibaresi bir görüntüden çıkıyor: kapı kasasına yaslı omuzdan sandalyede kalan cekete. İbare Murat'ın kalıp kalmadığını söylemiyor. Film de söylemiyor.

Ses ise tarif edilmiyor, gösteriliyor.

Emre Kadir için ilk gecenin devrini seçiyor: "İlaçlar ikide. Sen bilmezsin." İki cümle Kadir'in kısa konuşmasını da, kardeşine tuttuğu hesabı da taşıyor. Murat için seçtiği örnek iş dilinden geliyor: "Bunu yarın doktorla netleştirelim."

Dört giriş

Emre dört sayfanın özünü bir araya getiriyor:

KADİR — otuzlarının başında. Bakım ustası, kazan dairesinde çalışır.

Tanım: Babasına en yakın oturan, en geç öğrenen oğul.

Bilgi: Hastalığı kantinde, ağabeyinden öğrenir. Ondan önce "yalnızca kontrol" sözüne inanır.

MURAT — kırkına yaklaşmış. İstanbul'da bir şirkette çalışır, arabayla gelir.

Tanım: Babasını yıllardır görmemiş ama hastalığını ilk bilen oğul.

Motor: Dönüşünü bir listeyle düzene bağlamak ister. İhtiyacı o odada bir yer tutmak. Geç kalmış olmaktan korkar. Her şeyin bir düzenle halledileceğine inanır.

Bilgi: Üç aydır bilir, babasının ağzından. Kadir'e "kontrol" yalanını babanın isteğiyle o söyledi.

BABA — yetmişlerinde. Adı yok. Dahiliye servisinde yatar.

Tanım: Hastalığını bir oğluna söyleyip ötekinden saklatan adam.

Ses: "Doktor gelince sorarsın. O bilir."

FİGEN — gece hemşiresi. Masası koridorun kontrol noktası.

Tanım: Herkese adıyla seslenen, hiç ağlamayan gece hemşiresi.

Bilgi: Babanın ağrıyla uyanık geçirdiği geceyi bilir, kardeşlere söylemez.

Sınır notu

Sıra karalanmış satıra geliyor. Emre üç neden denemişti. Nermin Hanım hiçbirini dosyaya almıyor. Kardeşlerin küslüğü filmde bir adsız geçmiş olarak duruyor. Hesap her cümleyi eğiyor ama hiç adlandırılmıyor.

Emre satırı şöyle yazıyor: "Küslüğün nedeni: dosya bunu söylemez, film de söylemez. Oyuncular kendi gerekçelerini kurabilir; o gerekçe sayfaya girmez." Murat'ın sayfasına bir sınır notu daha giriyor. Son gece Kadir'e yolladığı mesajın içeriği hiç yazılmıyor. O satırı oyuncu yazacak. Baba için ayrı bir not düşülüyor: tıraş anısında kırklarında. Aynı oyuncu mu, başka biri mi, kararı yönetmenin.

Tarif ve sınırları

Sayfanın sonunda iki giriş kalıyor. Biri görsel referans. Emre önce ünlü bir oyuncunun bir filmden fotoğrafını koymayı düşünüyor. Selim karşı çıkıyor. O kare başkasının malı, diyor. Üstelik oyuncu seçimini daha baştan tek bir yüze kilitler. Emre fotoğrafın yerine bir tarif yazıyor: "İş tulumu ıslak. Elleri kazan dairesinin isinden kara." Dedesinin hastanesinde geçen kış çektiği fotoğraflar ise bu sayfaya girmiyor. Boş refakatçi sandalyesi, yeşil levha, soğumuş çay bir karakteri değil, bir yeri anlatıyor.

Öteki giriş oyuncu seçimine gidiyor.

Emre'nin ilk taslağında Kadir "esmer, iri yarı" diye yazılı. Figen "genç ve güzel". Selim her kelimenin yanına bir soru işareti koyuyor. Hangi sahne bunu istiyor?

Kadir'in teni hiçbir sahneyi değiştirmiyor. Figen'in güzelliği de değiştirmiyor. Emre ikisini de siliyor. Kadir'in tarifine elleriyle çalışan birinin bedenini ve uzun süre susabilen bir yüzü yazıyor. Kadir filmde hiç şaka yapmıyor, bu da tarife giriyor. Figen'in tarifinde yaş yok, yalnız gece nöbetini yıllardır tutmuş birinin sakinliği var.

Kantindeki yan masa ise başka bir durum. O aile Arapça konuşuyor, alt yazı yok. Burada dil hikâyenin bir parçası. Tarif bu yüzden "Arapça konuşan" diye yazıyor. Köken uydurmuyor, yalnız sahnenin istediği dili söylüyor.

Filmlerden okuma

Filmlerin hepsi aynı soruya farklı kapılardan geliyor. Dosyaya bir bilgi neden giriyor? Bier'in kardeşlerinde inançlar giriyor, çünkü ark onlardan yürüyor. Benton'ın kasabasında çizgiler giriyor, çünkü karakter çevresiyle görünüyor.

Kasdan'ın seyahat yazarında geçmişin yalnız varlığı ve izi giriyor. Noyce'un ajanında bir şart çıkıyor, Urushadze'nin bahçesinde ise kalıyor. Ölçü her seferinde aynı: o bilgi hangi sahneyi taşıyor?

Bu filmlerle çalışmanın bir yolu daha var. Sevdiğin bir filmin ana karakterine kendin bir sayfa yaz. Tanım satırını, motor satırını ve bir ses örneğini filmden çıkar. Sonra filmde hiç söylenmeyen bir şeyi bul ve onu sınır notuna yaz. Emre de Nöbet'in sayfalarına başlamadan önce Benton'ın Sully'si için böyle bir sayfa yazmış. İlişki satırlarını iki yönlü yazma alışkanlığı oradan geliyor.

Usta katmanı

Sayfayı senaryodan yeniden yaz, notlardan değil. Notlar planlanan karakteri anlatır. Okura giden sayfa yazılmış karakteri anlatmalı. Arada kayan her şey okurun ilk sorusu olur.

Tanım satırında sıfat yerine çelişki ara. "Sessiz", "çalışkan", "inatçı" binlerce insanı anlatır. "En yakın oturan, en geç öğrenen" yalnız birini anlatır.

Motor satırını sesli oku. Dört parça birbirine bağlanmıyorsa okur da bağlayamaz. İnanç korkuyu, korku isteği beslemeli. Bir parça boşta kalıyorsa ya o parça yanlış ya da karakterde bir kopukluk var.

Bilgi girişini her karakter için ayrı yaz. Kim neyi ne zaman öğreniyor? Nöbet'te bu sıra hikâyenin kendisi. Okur bunu sayfadan çıkaramazsa kantini yanlış okur.

Ses örneğini dönüm sahnesinden alma. Kantinin itirafı Kadir'in sesini değil, filmin dönüşünü gösterir. Sıradan bir devirden, sıradan bir cümleden seç. Ses en çok sıradan anda duyulur.

Sınır notunu kısa tut. Neden söylenmediğini uzun uzun savunmak, boşluğu yeniden bir eksik gibi gösterir. Bir cümle karar, bir cümle kime bırakıldığı.

Oyuncu tarifinden önce sahneleri tara. Her şartın yanına onu isteyen sahneyi yaz. Sahnesi bulunamayan şart siliniyor.

Görünüşü değil, işi tarif et. "Yakışıklı" bir yüz söylemez. "Takım elbiseyi taşıyan ama evde ceketini hiç çıkarmayan biri" bir davranış söyler. Oyuncu seçimi davranışı arar.

Yan karakterlere tam sayfa yazma. Figen'e bir paragraf yeter. Ustabaşına bir satır. Sayfa sayısı karakterin hikâyedeki ağırlığını okura zaten söyler.

Dosyayı senaryoyla birlikte dondur. Senaryo değişirse karakter sayfası da değişir. Hangi sayfanın hangi taslağa ait olduğu tarihten okunabilmeli.

Notları atma. Okura giden sayfa kısa, yazarın masasındaki dosya uzun kalabilir. Bir oyuncu bir gün "Kadir hangi takımı tutar?" diye sorarsa cevap orada.

Aynı kelimeyi iki karakterin sayfasında arama. Emre'nin eski notlarında üç adamın yanında aynı duygu kelimesi vardı. Üç sayfada aynı kelime çıkıyorsa üç karakter tek bir karaktere dönüşmeye başlamıştır.

Motor satırlarını alt alta koyup oku. Kadir yükün tek başına taşındığına inanıyor. Murat her şeyin bir listeyle halledileceğine inanıyor. İki inanç aynı yükün iki ayrı taşınma biçimi. Çatışma sayfada görünmüyorsa motor satırlarından biri yanlış yazılmıştır.

Bilgi girişini ark ibaresinden ayır. Kadir'in kantinde öğrendiği bir bilgi. Onu sonra "yan yana"ya götüren ise bir değişim. İkisi aynı satıra yazılınca okur öğrenmeyi dönüşüm sanar.

Sınır notunu oyuncuya bir izin olarak yaz. "Oyuncular kendi gerekçelerini kurabilir" cümlesi boşluğu bir yasak olmaktan çıkarır. Oyuncu o boşluğu kendi hikâyesiyle doldurur, sayfa ise sessiz kalır.

Ses örneğinin yanına bağlamı yaz. "İlaçlar ikide. Sen bilmezsin." tek başına soğuk okunabilir. Yanına "ilk gece, devirde, kardeşine" yazılınca okur cümlenin kime gittiğini görür. Bağlamsız ses örneği yanlış sesi çağırır.

Sayfayı senaryoyu okumamış birine ver. Ondan karakterin bir gününü anlatmasını iste. Anlattığı gün filmdeki insana benziyorsa sayfa çalışıyor. Benzemiyorsa hangi girişin yanlış yöne çektiğine bak.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Karakter sayfası yazarın notlarının özeti değil, senaryodan yeniden yazılan, okura giden belgedir.
• Tanım satırı karakteri sıfatla değil, durumundaki çelişkiyle tanıtır.
• Biyografiden yalnız bir sahneyi besleyen bilgi sayfaya girer.
• Motor satırı istek, ihtiyaç, korku ve yanlış inancı birbirine bağlar.
• İlişkiler iki yönlü, ark tek ibareyle yazılır.
• Ses örneği senaryodan birebir alınan sıradan bir repliktir.
• Sınır notu dosyanın neyi bilerek söylemediğini ve kime bıraktığını yazar.
• Görsel referans başkasına ait bir kare değil, bir tariftir.
• Oyuncu tarifindeki her şart bir sahneyle gerekçelenir; gerekçesiz kısıt silinir.
• Köken ya da dil hikâyeyi taşıyorsa tarife girer; ölçü yasak değil, gerekçedir.
• Yazarın uzun notları atılmaz; okura giden sayfa kısa kalır, notlar yazarın masasında durur.
• Yan karakterlere kısa girişler yeter, ama ilişkileri taşıyorlarsa dosyada yer alırlar.

Sonraki derse köprü

Karakter dosyası Kadir'in neye inandığını yazdı. Ama Kadir'in her gece sandalyede kalması bir kurala dayanıyor: odada gece tek refakatçi. Bu kural kimin? Hastanenin mi, Figen'in mi? Gerçekçi bir filmin dünyası bir dosyayı hak eder mi? Kantinin öğle kalabalığı, babanın evinde gürleyen kalorifer, yeşil çıkış levhası hangi başlığa yazılır? Emre'nin dedesinin hastanesinde çektiği fotoğraflar hangi sayfaya girer? Sonraki ders dünya dosyasını konuşuyor: bir dünyanın kurallarını, kurumlarını ve devamlılık bilgisini tutan belgeyi.