Karakter arkını onarmak

Açılış sahnesi

Atölyenin uzun masasında bir kâğıt şerit açılıyor. Burcu onu evde, eski bir duvar kâğıdı rulosunun arkasına çizmiş. Şeridin üstünde Nüzhet'in bütün sahneleri sırayla duruyor. Her sahne bir kutu. Her kutunun altında tek bir satır var: Nüzhet bu sahnede ne yapıyor?

Selim şeridi soldan sağa yürüyerek okuyor. Kilitli kapıya dayanan bir kulak. Bagajdaki kolilere bakıp geçen bir göz. «Yıkımı göreyim, sonra.» Sandıktan çıkan teneke kutu ve ardından suskun bir sofra. Mutfakta katlanıp saklanan bir kâğıt. Sonra yokuşta ekmekle duraklayan bir kadın. Hemen yanındaki kutuda, aynı günün gecesinde, arabaya taşınan bir çanta.

Selim parmağını son iki kutunun arasına koyuyor. «Burada bir uçurum var.»

Emre de eğilip bakıyor. «Bir hafta boyunca aynı kadın. Sabah bir şey görüyor, akşam her şeyi bırakıyor. Ömür boyu kalmış biri bir sabahta mı dönüyor?»

Burcu itiraz edecek oluyor. Yokuş sabahını günlerdir kuruyor. Kararın nedeni de zamanı da orada.

Nermin Hanım şeridin başına yürüyor. «Neden orada, doğru. Ama değişimin kendisi de orada, bütünüyle.» Kalemini boş kutuların üstünde gezdiriyor. «Şeridin geri kalanında kadın hiç kıpırdamıyor. Bir sabah bir kapıyı açabilir. Bir ömrü tek başına taşıyamaz.»

Karakter arkını onarmak, değişimi tek bir sahneden alıp sahnelere basamak basamak dağıtmak ve her basamağı seyircinin görebileceği bir davranışa bağlamaktır.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun şeridi üzerinde iki arkı onaracağız. Önce Nüzhet'in filmin başında neye inandığını sınanabilir bir cümleye çevireceğiz. Sonra o inancı sınayan olayları dizip hangisinin gerçekten ona dokunduğuna bakacağız. Yokuş sabahının neden tek başına yetmediğini göreceğiz. Taslakta zaten duran bir sahneden küçük adımlar çıkaracağız. Bir geri adım ve bir farkındalık anı yerleştireceğiz. Bedeli olan son seçimi ve finaldeki davranışı tartacağız. Nüzhet'in kusurunun iyileşmediği, yalnız yer değiştirdiği bir ark kuracağız. Sonra Ceren'e, bir tanığın değişimine geçecek ve iki arkın nerede kesiştiğine bakacağız. Filmler karlı bir kasabadan, kuklalı bir Londra'dan, bir banka gişesinden, bir lokanta masasından ve bir hukuk bürosundan gelecek.

Sıfır noktası

Karakter arkı, bir kişinin hikâye boyunca geçirdiği değişimdir. Taslakta bu değişim çoğu zaman bir çizgi olarak değil, iki nokta olarak durur. Başta bir kişi vardır, sonda başka bir kişi. Aradaki yol yazarın kafasında kalmıştır.

Yazar o yolu bilir, çünkü kişiyi tanır. Okur ise yalnız sayfayı görür. Arada basamak bulamayan okur değişime inanmaz. Ya bir mucize görür ya da yazarın elini.

Yeniden yazımda ark bitmiş sahnelerin içinde onarılır. Bu yüzden iş bir planla değil, bir okumayla başlar. Yazar kişinin sahnelerini sırayla çıkarır. Her birinin altına kişinin o anda neye inandığını ve ne yaptığını yazar. Sonra iki sahne arasındaki her sıçramayı ayrı ayrı sorgular. Bu sıçramada kişiyi ne taşıdı?

Bir arkın ölçülebilir birkaç durağı vardır. Kişi bir inançla başlar. Olaylar o inancı sınar. Kişi küçük adımlarla kıpırdar, bir kez de geri kayar. Bir an gelir, inancının onu artık taşımadığını görür. Ardından bedeli olan bir seçim yapar. Final o seçimden sonra kişinin nasıl davrandığını gösterir.

Bu duraklar bir kural listesi sayılmaz. Bazı filmlerde geri kayma yoktur, bazılarında farkındalık sona saklanır. Ama okur bir yerde kopuyorsa yazar önce bu duraklara bakar. Kopuşun olduğu yerde genellikle bir durak eksiktir. Bazen de durak vardır, ama yanlış yerde durur. Farkındalık seçimden sonra gelir ya da geri kayma hiçbir yeni adımın ardından gelmez. O zaman onarım yeni sahne yazmak değil, var olanı taşımaktır.

Onarımın kolay yolları arkı zayıflatır. Biri eksik basamağı bir replikle doldurmaktır: kişi değiştiğini söyler. Öbürü değişimi büyütmektir: kusur bütünüyle iyileşir, kişi başka biri olur. İlki seyirciye bir açıklama verir, ikincisi bir mucize.

Bazı kusurlar hiç iyileşmez. Kişi aynı kalır, ama kusurunun yeri değişir. Bu da bir arktır. Bir ömrü tek bir alışkanlıkla geçirmiş yaşlı biri için en inandırıcı ark bu olabilir. Çünkü seyirci, insanların bir haftada başka biri olmadığını bilir. Ona inandırıcı gelen, aynı insanın aynı huyla başka bir şey yapmasıdır.

Mekanizma

İnancın cümlesi

Burcu şeridin başına bir kâğıt iğneliyor. Üstüne Nüzhet'in başlangıç inancını yazacak. Kendi cümlesiyle değil, Nüzhet'in ağzından.

İlk deneme hızlı geliyor: «Taşa yazdıkça ad yaşar.» Burcu siliyor. Bu cümleyi Nüzhet'in bir seçimi değil, yıkımın kepçesi çürütecek. Böyle bir inanç kişiyi değiştirmez, elinden alınır.

İkinci deneme şöyle: «Adı ben taşırım. Kimseye yük etmem.»

Bu cümle sınanabilir. İçinde bir yük var, bir de o yükü kimseye geçirmeme kararı. Nüzhet bir ömür adı taşa yazdı, çünkü taş kimseye bir şey sormaz. Yağmur siler, soru doğmaz. Torununa tek kelime etmedi, çünkü adı söylemek soruyu ona da devretmek demekti. Ceren'in o ilk gece yokuşta sorduğu soruya cevap vermemesi de bu cümleden geliyor.

Emre şeridin sonunu gösteriyor. «Sonda adı Ceren'e veriyor. O zaman inancı çöküyor mu?»

«Yarısı,» diyor Burcu. Cümlenin ilk yarısı kalıyor: son karede tebeşir de çakı da hâlâ Nüzhet'in cebinde. İkinci yarısı kırılıyor: ad bir kâğıtla torununa geçiyor.

Sınayan olaylar

Burcu şeridin altına ikinci bir sıra açıyor: inancı sınayan olaylar. Her olaya tek soru: bu, «kimseye yük etmem» cümlesine dokunuyor mu?

Yağhanenin kapısındaki yeni kilit taşa giden yolu kapatıyor. Ama cümle yerinde; Nüzhet adı başka bir taşa yazabilir. Ölçüm ekibinin boyası da zamanı daraltıyor, inanca değmiyor.

Teneke kutu başka. Ceren, Nüzhet'in yıllarca biriktirdiği tebeşir parçalarını avucunda tutuyor. Bir ömürlük sır ilk kez başka birinin elinde. Sekideki sahne bir adım daha ileri gidiyor. Ceren sayılmayan adı yüksek sesle soruyor. Islak taş sabahı en ağırı. Ceren soruyu bırakmış, bezin yanında susuyor.

Burcu olayları inanca değdikleri yere göre diziyor. Her olay yükü biraz daha Ceren'e yaklaştırıyor. Nüzhet'in korktuğu şey onun gözünün önünde gerçekleşiyor.

Tetik yükü

İkinci sıra dolu. Birinci sıra, yani Nüzhet'in davranışları, ise yerinden kıpırdamıyor. Sonra yokuş sabahı geliyor ve her şey bir günde dönüyor.

Yokuş sabahı iyi bir tetik. Kararın neden o gün geldiği belli. Ama bir tetik kapıyı açar, kişiyi o kapıya kadar getirmez. Seyirci bir hafta boyunca kapının önünde kımıldamayan bir kadın gördü. Kapı açılınca koşmasına şaşırıyor.

Burcu önce yokuş sahnesini uzatmayı düşünüyor. Nermin Hanım durduruyor. «Tetiği büyütürsen yükü de büyür. Yükü dağıt.»

Olaylar Ceren'e yaklaştıkça Nüzhet de kaymalı. Seyircinin fark edeceği, ama kimsenin adını koymayacağı kadar küçük adımlarla.

Ara davranış

Burcu yeni sahne yazmadan önce taslağa bakıyor; mutfaktaki kâğıt orada. Nüzhet gece yazıyor, merdivende ayak sesi duyunca kâğıdı katlayıp saklıyor. Burcu bu sahneyi teneke kutunun bulunduğu akşama bağlıyor. Ceren tebeşirleri avucunda tuttuğu gece, Nüzhet mutfakta ilk kez bir kâğıda oturuyor.

Nüzhet ömür boyu adı bir taşa yazdı. Şimdi bir insana yazıyor. Bu yeni. Ama ayak sesi gelince kâğıdı saklıyor. Bu eski. İki hareket aynı sahnede, aynı elde duruyor. Kamera kâğıdın üstünde yalnız tek bir kelime okuyor: «ağabeyim». Romanın ilk mektupları da adı vermeden böyle açılıyordu.

Burcu sonra ikinci bir gece ekliyor. Aynı mutfak, aynı lamba, aynı ayak sesi. Bu kez Nüzhet kâğıdı katlamıyor, yalnız yüzüstü çeviriyor. Ceren bardağını doldurup yukarı çıkıyor. Kâğıt masada kalıyor. Değişim hiçbir satırda değil, iki gecenin arasındaki farkta duruyor.

Geri düşüş

Nermin Hanım şeride bakıp soruyor. «Kadın hep ileri mi gidiyor?»

Bu adıma «geri dönüş» de denir, ama senaryoda o ad geçmişe sıçrayan sahnenin adıdır. Burada ona geri düşüş diyoruz: kişinin kazandığı yeni davranışı bırakıp eskisine dönmesi.

Burcu geri düşüşü ölçüm ekibinin geldiği güne koyuyor. O öğle Selahattin, başını duvarlardan çevirmeden, bunların her gördüğünü deftere geçirdiğini söylüyor. Nüzhet yağmuru anıp yürüyor. Köyün en eski korkusu, kapıya defterli birinin gelmesi, ona da dokunuyor. O gece mutfakta lamba yanmıyor. Kâğıt önlüğün cebinde kalıyor.

Karanlık bir mutfak tek başına hiçbir şey söylemez. Seyirci onu iki aydınlık gecenin ardından görünce okuyor: bir şey yarım kalmış. Değişimin bedava olmadığı, bir korkuyla yarıştığı görünüyor.

Farkındalık

Ertesi sabah yokuş sabahı. Burcu sahneye tek bir şey eklemiyor. Yalnız artık Nüzhet'in neyi gördüğünü biliyor.

Sekideki kız soru sormuyor. Yanında ıslak bir bez, arkasında silinmiş bir taş. Nüzhet bu üçünü bir ömürdür tanıyor: susmak, beklemek, silmeyi başkasına bırakmak. Şimdi hepsini torununun omuzlarında görüyor. Yük etmemek için korunan kız, yükü çoktan sırtlanmış.

Farkındalık bu yüzden bir replik istemiyor. Seyirci Nüzhet'in ne gördüğünü biliyor, çünkü aynı şeyi bir hafta boyunca Nüzhet'te gördü.

Bedeli olan seçim

O gece mutfak lambası yeniden yanıyor. Bu kez Nüzhet mektubu bitiriyor. Kamera yine okumuyor. Kalem bir yerde uzun duruyor, sonra yazıyor. Katlanan kâğıt önlükteki tebeşirin yanına yerleşiyor. Çantayı da aynı gece bagaja kendisi götürüyor.

Burcu seçimin bedelini inancın cümlesinden okuyor. Nüzhet adı kimseye yük etmemek için bir ömür tek başına taşıdı. Mektubu torununa vermek, tam o yükü ona devretmek. Soru artık Ceren'in kapısına da gelebilir. Bedel, inancın korumaya çalıştığı yerden kesiliyor. Arkın nihai seçimi bu.

Kusurun yeni yeri

Şeridin son kutusu arabanın içi. Ön koltuktaki kadının bir eli cepte duruyor. Arka camda duvarlar yıkılırken başını çevirmiyor. Taşın yerinde okunan mektupta sesi bir kez duyulmuştu ve adın yazıldığı yerde susmuştu.

Emre itiraz ediyor. «Sonunda adı söyleyemiyor. O zaman değişmedi.»

Final davranışı kusuru da ele veriyor. Nüzhet'in kusuru susmak. Adı yazıyor, ama yüksek sesle hiç söylemiyor. Değişen, susuşun nereye yazıldığı. Taştaki adı yağmur siliyordu ve kimse okumuyordu. Kâğıttaki adı bir insan okuyor ve götürüyor. Aynı susuş artık bir silinmeye değil, bir teslime hizmet ediyor.

Finalde adı Nüzhet'e söyletmek arkı bir mucizeye çevirirdi. Bir ömrün alışkanlığı bir sabahta kalkmaz, ama yeri değişebilir. Açılıştaki el cepteki tebeşiri bulup çıkarmıyordu. Finaldeki el aynı cepte, ama içinden bir kâğıt eksilmiş.

Tanığın arkı

Ceren'in sırası şeridin altında ince bir çizgi. Burcu onun da başlangıç inancını yazıyor: «Görmezse acımaz.» Ceren köye büyükannesini yıkım günü gelmeden alıp götürmeye geldi. Acıyı görmemenin acıyı azaltacağına inanıyor.

Teneke kutu ona tanımadığı bir hayatı gösteriyor. Sekide susmayı öğreniyor. Bu adım iki yöne açılıyor: bekleyişe de, sessizliğe de. Arkın geri kalanı bu ikisini ayıracak.

Burcu Ceren'in farkındalık anını bagajda buluyor. Yıkım sabahı Ceren son koliyi koymak için kapağı kaldırıyor. İçeride büyükannesinin eski çantası duruyor. Kimse ona söylememiş. Ceren bir süre bakıyor, koliyi çantanın yanına yerleştiriyor, kapağı yavaşça indiriyor. Büyükanne kararını kendisi vermiş. Onu korumak için alıp götürmesine gerek kalmamış.

Taş kalkarken Ceren'in eli bir an büyükannesinin dirseğine gidiyor. Eski yöntem: onu oradan uzaklaştırmak. Sonra el iniyor. Ceren yanında durup bekliyor; makine de bekliyor. Yıkımı görmesinden korkan torun, şimdi onun taşın başında durmasına razı. Çakıyı ilk o görüyor, ama uzanmıyor. Arabada büyükannesi dönüp bakmazken dikiz aynasına bakan da o. Sekide öğrendiği iki şey burada ayrılıyor. Bekleyiş kalıyor. Sessizlik ise mektupla kırılıyor, çünkü adı okuyan ilk kişi o. Bir tanığın son davranışı bir hamle değil, bir izin.

Değişiklik günlüğüne iki satır giriyor: «Nüzhet: basamaklar mutfakta. Ceren: bagaj ve dirsek.» Yanına «deneme» yazılıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Arkı iki noktadan değil, bir şeritten oku. Kişinin bütün sahnelerini sırayla dök ve her birinin altına o anki davranışını yaz. Başla son arasındaki boşluk ancak böyle görünür.

Başlangıç inancını kişinin ağzından yaz. Yazarın cümlesi bir özet olur. Kişinin cümlesi bir duruş olur ve sınanabilir.

İnancın cümlesini olaylara karşı sına. Hiçbir olay o cümleyi zorlamıyorsa cümle yanlıştır. Nüzhet'in «unutmayacağım» cümlesi film boyunca hiç sarsılmazdı.

Olayları büyüklüğe göre değil, inanca değdikleri yere göre sırala. Bir yıkım ekibi büyük bir olaydır, ama inanca dokunmayabilir. Bir teneke kutu küçüktür, ama tam kalbine dokunabilir.

Tetiği büyütme, yükünü dağıt. Değişim tek sahnede okunuyorsa o sahneyi uzatmak sorunu büyütür. Önceki sahnelere küçük adımlar yerleştir.

Küçük adımı önce taslakta ara. Çoğu zaman bir ara davranış zaten bir yerde durur. Onu doğru akşama bağlamak yeni bir sahne yazmaktan ucuzdur.

Küçük değişimi ikiz sahneyle ölç. Aynı durumu iki kez kur ve yalnız bir hareketi değiştir. Seyirci farkı sayar, değişimi kendisi çıkarır.

Geri düşüşü bir korkuya bağla. Kişi sebepsiz geri kayarsa tutarsız görünür. Geri düşüşün arkasında inancın en eski korkusu dursun.

Geri düşüşü yeni davranıştan hemen sonra koy. Arada uzun bir boşluk kalırsa seyirci neyin kaybedildiğini unutur.

Farkındalığa replik değil, bakılacak bir şey yaz. Kişi ne anladığını söylerse seyirci yalnız dinler. Kişinin gördüğünü görürse kendisi de anlar.

Geri düşüşü farkındalığın hemen öncesine koy. Kişi eski yöntemine döndüğü gecenin sabahında kendi davranışını dışarıdan görürse, farkındalık en dibe vurduğu yerden gelir. Karanlık mutfaktan sonraki yokuş, aydınlık bir haftanın sonundaki yokuştan daha ağır basar.

Bedeli inancın koruduğu yerden kes. Kişi her seçimde bir şey kaybeder. Ark kuran seçim ise inancın sakladığı şeyi feda eder.

Her kusurun iyileşmesi gerekmez. Kusurun yerini değiştirmek de bir arktır. Özellikle yaşlı ve köklü bir alışkanlıkta en inandırıcı olanı bu olabilir.

Final davranışını açılıştaki bir hareketle eşleştir. Aynı el, aynı cep. Değişen yalnız içindekiyse seyirci arkı tek bakışta okur.

Tanığın arkını yapmadıklarıyla ölç. Bir tanık büyük kararlar vermez. Uzanmadığı bir el, sormadığı bir soru onun değişimini gösterir.

Romanın iç sesini bir harekete çevir. Kaynakta kişinin değişimi uzun düşüncelerde anlatılıyorsa, filmde onu bir alışkanlığın küçük kaymasıyla göster. Katlanan kâğıdın çevrilen kâğıda dönüşmesi bir sayfalık iç sesin işini görür.

Onarımdan sonra şeridi yüksek sesle oku. Yalnız davranış satırlarını, araya hiçbir şey eklemeden oku. Kulağa bir hikâye gibi geliyorsa ark yerindedir. Bir yerde atlıyorsa orada hâlâ bir basamak eksiktir.

İki arkın aynı nesnede kesişmesine izin ver. Nüzhet'in bagaja koyduğu çanta, Ceren'in farkındalığı oluyor. Bir kişinin seçimi öbürünün durağı olunca film ekonomik ve sıkı kalır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Taslakta ark çoğu zaman iki nokta olarak durur; onarım aradaki yolu sahnelere dağıtmaktır.
• Başlangıç inancı kişinin ağzından ve sınanabilir bir cümleyle yazılır.
• Olaylar inanca değdikleri yere göre sıralanır.
• Tetik kararın zamanını verir; bütün değişimi taşırsa değişim ani okunur.
• Ara davranış, yeniyi eski bir kılıfta yapan küçük adımdır.
• İkiz sahne küçük değişimi bir farka çevirir.
• Geri düşüş ancak hemen öncesinde yeni davranış görüldüyse okunur.
• Farkındalık en güçlü hâlinde bir bakıştır; kişi kendi davranışını dışarıdan görür.
• Arkı kapatan seçimin bedeli inancın koruduğu yerden ödenir.
• Kusur iyileşmeyebilir, yer değiştirebilir.
• Tanık arkı, izin verilen ve yapılmayan şeylerle ölçülür.
• Final davranışı açılıştaki bir hareketle eşleşince ark tek bakışta okunur.
• Onarım çoğu zaman yeni sahne yazmak değil, var olan sahneyi doğru yere bağlamaktır.

Sonraki derse köprü

Şeritte iki ark artık ayrı ayrı yürüyor. Ama mutfaktaki iki gece aslında iki kişinin sahnesi. Kâğıdı saklayan büyükanne mi güçlü, merdivende ayak sesini duyuran torun mu? İkinci gece değişen yalnız kâğıdın duruşu mu, aralarındaki güven mi? Gençlik hattında Raşit'in kız kardeşine «ustam» diye takılması nasıl bir başlangıç durumu kuruyor? Mutfaktaki aynı lamba her gece aynı ilişkiyi mi aydınlatıyor, yoksa her gece başka bir şey mi? İlişki revizyonu tam bu sorulardan başlıyor.