İşlevsel karakter biyografisi

Açılış sahnesi

Bir ağacın kaç yaşında olduğunu bilmek için onu kesmen gerekiyor. Halkalar içeride.

Ama ağacı kesmeden de bir şey okuyabiliyorsun.

Gövde bir yöne eğilmiş. Dallar bir tarafta kısa, öbür tarafta uzun. Kabuk bir yanda kalın. Bunlara bakınca yıllarca hangi yönden rüzgâr aldığını, hangi taraftan güneş geldiğini, bir yerinde bir şeyin onu zorladığını görüyorsun.

Geçmiş halkalarda yazılı. Ama okunabilen yer eğrilik.

Geçmişi anlatmak gerekmiyor; geçmişin bugüne verdiği eğriliği göstermek yetiyor.

İşte işlevsel biyografi bu. Bir hayat özeti değil, bugünkü eğriliği açıklayan geçmiş.

Benzetmenin kırıldığı iki yeri baştan söyleyeyim.

Birincisi: ağaçta halkalar gerçekten var. Kessen sayarsın. Karakterde halkalar ancak sen yazarsan var — ve yazılan her halka bir zaman maliyeti. Bu yüzden soru "bu karakterin geçmişi ne" değil: hangi halkaları yazmaya değer?

İkincisi: ağaçta eğriliğin tek bir sebebi var — rüzgâr. Karakterde bir davranışın birden fazla sebebi olabiliyor ve en iyisi genellikle tek sebep değil. Bir davranışın altında iki ayrı geçmiş olayı çakıştığında, karakter açıklanmış olmaktan çıkıp anlaşılmış hâle geliyor.

Bu derste ne olacak

Önce biyografinin on üç kalemini geçeceğiz ve neden hepsinin doldurulmaması gerektiğini göreceğiz. Sonra bu dersin asıl aracını kuracağız: bir geçmiş bilgisinin metne girmeyi hak edip etmediğini ölçen dört sınav. Ardından yazarın bilmesi gerekenle seyircinin bilmesi gereken arasındaki ayrımı çalışacağız. En sonda biyografinin en çok atlanan kalemine geleceğiz — bugünkü yaşam düzeni. Ders bittiğinde elinde üç sayfalık bir form değil, yarım sayfalık bir kayıt ve her satırın yanında somut bir kanca olacak. On iki filmden örneklerle gideceğiz ve her örnekte tek soruyu soracağız: bu geçmiş hangi davranışa bağlanıyor?

Sıfır noktası

Karakter biyografisi, senaryo yazımında en çok doldurulan ve en az kullanılan form.

Yazar oturuyor, on üç başlığı tek tek dolduruyor: doğum yeri, aile, çocukluk, eğitim, meslek, ekonomik durum, inanç, önemli ilişkiler, kayıplar, başarılar, başarısızlıklar, dönüm noktaları, bugünkü düzen. Üç sayfa çıkıyor. Ve o üç sayfanın belki yarım sayfası metne dokunuyor.

Geri kalanı zararsız değil. Zaman alıyor, yanlış bir doluluk hissi veriyor ve en kötüsü — yazarın kafasında karakteri o kadar canlı kılıyor ki, sayfada canlı olup olmadığını göremiyor.

Bu bir yanılsama: dolu bir sayfa, dolu bir karakter değildir. Şimdi çözümünü kuruyoruz.

Ve çözüm biyografiyi terk etmek değil. Geçmiş gerçekten iş yapıyor — ama yalnız bugüne bağlandığında. Bağlanmayan geçmiş bir bilgi değil bir ağırlık: yazarı yavaşlatıyor ve sayfaya hiç geçmiyor.

Ve sıra da tersine dönüyor. Geçmişten bugüne değil, bugünden geçmişe çalışılıyor: önce bugünkü davranış yazılıyor, sonra onu açıklayan geçmiş aranıyor. Bu sıra, ölü geçmiş üretmeyi neredeyse imkânsız kılıyor.

Bu ikisi kurulduğunda biyografi bir form doldurma işi olmaktan çıkıyor. Sorulacak soru "bu karakterin geçmişi ne" değil: "bugünkü hangi davranışın bir açıklaması eksik?"

Mekanizma

On üç kalem ve neden hepsi doldurulmaz

Kalemler şunlar: doğum yeri ve dönem, aile, çocukluk, eğitim, meslek, ekonomik durum, inanç, önemli ilişkiler, kayıplar, başarılar, başarısızlıklar, dönüm noktaları ve bugünkü yaşam düzeni.

On üçü de bir liste değil bir menü. Bir metinde bunların üçü ya da dördü çalışıyor; geri kalanı arka planda kalıyor ve kalması gerekiyor.

Hangisinin çalışacağını hikâye söylüyor. Ekonomik baskı altında geçen bir metinde ekonomik durum ve meslek merkezde; bir aile hikâyesinde aile ve önemli ilişkiler; bir inanç meselesinde inanç ve dönüm noktaları. Diğer kalemler tek satırda geçiliyor.

Ve bir uyarı: doğum yeri ile eğitim, en sık doldurulan ve en az iş yapan iki kalem. İkisi de bir kimlik bilgisi veriyor ve bir davranış vermiyor — kanca kurulmadıkça.

Dört sınav

Bir: hikâyeyi etkiliyor mu? Bu geçmiş olmasa olay örgüsü değişir miydi? En sert sınav ve en az madde bunu geçiyor.

İki: bugünkü bir davranışı açıklıyor mu? Kanca noktası var mı? En çok madde bunu geçiyor ve işlevsel biyografinin gövdesi burada.

Üç: çatışma üretiyor mu? Bu geçmiş, bir başkasının geçmişiyle ya da bugünkü bir durumla çarpışıyor mu?

Dört: bir ilişkide karşılığı var mı? Bu geçmişi başka biri de biliyor mu, ve bilmesi ikisi arasında bir şey değiştiriyor mu?

Dört sınavın en verimlisi dördüncüsü ve en az kullanılanı da o. Çünkü paylaşılan bir geçmiş, tek başına taşınan bir geçmişten her zaman daha çok sahne üretiyor.

İki ayrı bilgi

Ayrımın pratik hâli şu — her geçmiş maddesinin yanına iki sütun: yazar bilir, seyirci öğrenir. İkinci sütuna işaret koyduğun her madde için bir de üçüncü soru geliyor: seyirci bunu nasıl öğrenecek? Dört kapı burada devreye giriyor — davranış, tepki, eksiklik, sızıntı.

Ve bir kural: bir geçmiş maddesi seyirciye anlatılarak veriliyorsa, o madde ya çok önemli ya yanlış verilmiş. İkincisi daha sık: çoğu zaman o bilgi, bir davranışa çevrilmesi gereken bilgidir.

En çok atlanan kalem

Dönüm noktasının en verimli hâli, karakterin onu bir dönüm noktası olarak görmemesi. Yazar bilir, karakter bilmez: "o gün her şey değişti" diyen karakter, kendi hikâyesini çoktan anlamış demektir ve anlamış bir karakterin gidecek yeri kalmıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Birincisi: on üç kalemi bir liste değil menü olarak gör. Bir metinde üçü ya da dördü çalışıyor. Hepsini doldurmak bir titizlik değil, hangisinin çalıştığını bulmamak.

İkincisi: her maddeye dört sınavı uygula. Hikâyeyi etkiliyor mu, bir davranışı açıklıyor mu, çatışma üretiyor mu, bir ilişkide karşılığı var mı? En az birini geçmeyen madde yazılmıyor.

Üçüncüsü: dördüncü sınavı öne al. Paylaşılan geçmiş, tek başına taşınan geçmişten her zaman daha çok sahne üretiyor. Ve en az kullanılan sınav bu — çünkü bir sırrı iki kişiye vermek, yazara riskli geliyor.

Dördüncüsü: her geçmişe somut bir kanca tak. "Güvensiz oldu" kanca değil; "bir anlaşmayı imzalamadan önce üç kez okuyor" kanca. Kancası olmayan madde havada duruyor.

Beşincisi: doğum yeri ve eğitim kalemlerine dikkat et. En sık doldurulan, en az iş yapan ikili. İkisi de bir kimlik veriyor ve bir davranış vermiyor; kanca takılmadıkça yalnız bir künye satırı olarak kalıyorlar.

Altıncısı: yaşam düzenini önce doldur. Geçmişin bugünkü sonucu orada duruyor ve sahnede doğrudan kullanılabiliyor. Diğer on iki kalem çoğu zaman bu tek kalemden türetilebiliyor.

Yedincisi: tek bir dönüm noktası seç. İkincisi eklendiğinde birincinin ağırlığı düşüyor. Bu, travma biriktirmenin biyografi tarafındaki karşılığı.

Sekizincisi: karakterin dönüm noktasını bilmediğini yaz. "O gün her şey değişti" diyen karakter kendi hikâyesini çözmüş demektir ve çözmüş bir karakterin gidecek yeri yok.

Dokuzuncusu: iki sütun tut. Yazar bilir, seyirci öğrenir. İkinci sütun her zaman çok daha kısa ve bu bir eksiklik değil bir oran.

Onuncusu: seyircinin nasıl öğreneceğini de yaz. Davranış, tepki, eksiklik ya da sızıntı. Anlatılarak verilen geçmiş maddesi ya çok önemli ya yanlış yerleştirilmiş.

On birincisi: ölü geçmişi ayrı bir sayfada tut. Silmek zorunda değilsin; ama işlevsel biyografiyle aynı kâğıtta durduğunda karakteri tanıdığını sanıyorsun ve sayfadaki hâlini göremiyorsun.

On ikincisi: bir davranışın iki sebebi olsun. Tek sebep açıklıyor, iki sebebin çakışması anlaşılır kılıyor. Ve ikinci sebep genellikle birincisiyle çelişen bir şey.

On üçüncüsü: bağlanmayan geçmişi bir bilgi değil bir ağırlık say. Yazarı yavaşlatıyor ve sayfaya hiç geçmiyor; tuttuğun her ölü madde, canlı bir maddenin yerini kaplıyor.

On dördüncüsü, ve en çok atlanan: biyografi bir zorunluluk değil. Bazı karakterler geçmişsiz tam oluyor. Ölçü tek — bugünkü eğrilik açıklanmayı gerektiriyor mu? Gerektirmiyorsa geçmiş yazmak, olmayan bir soruya cevap üretmek.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

1. Geçmişi anlatmak gerekmiyor; geçmişin bugüne verdiği eğriliği göstermek yetiyor.
2. On üç kalem bir liste değil menüdür; bir metinde üçü ya da dördü çalışır.
3. Her geçmiş maddesi dört sınavdan en az birini geçmek zorundadır.
4. En verimli sınav dördüncüsüdür: paylaşılan geçmiş daha çok sahne üretir.
5. Kancası olmayan madde havada durur; kanca sahnede görülebilen bir davranıştır.
6. Ölü geçmiş silinmek zorunda değil ama aynı kâğıtta durmamalıdır.
7. Yazar on şey bilir, seyirci ikisini öğrenir; kalan sekiz o ikisinin ağırlığını taşır.
8. Anlatılarak verilen geçmiş ya çok önemlidir ya yanlış verilmiştir.
9. Yaşam düzeni en az doldurulan ve en çok iş yapan kalemdir.
10. Tek bir dönüm noktası seçilir; ikincisi birincinin ağırlığını düşürür.
11. Karakter kendi dönüm noktasını bilmemelidir — bilen karakterin gidecek yeri yoktur.
12. Bir davranışın iki sebebi olduğunda karakter açıklanmış olmaktan çıkıp anlaşılır hâle gelir.

Sonraki derse köprü

İşlevsel biyografiyi kurdun ve dört sınavla eledin. Şimdi elinde kalan az sayıdaki maddeye daha yakından bakacağız.

Çünkü bir geçmiş olayı, bir insanı iki türlü etkiliyor. Bir kısmı bilgi bırakıyor: ne öğrendiği, neyi bildiği, hangi beceriyi kazandığı. Bir kısmı ise biçim bırakıyor — nasıl davranacağını, neye nasıl tepki vereceğini, neyi otomatik olarak yapacağını belirliyor.

İkincisi çok daha az sayıda ve çok daha güçlü. Bir insanın hayatında bir avuç olay var ki, onlardan sonra bir daha aynı biçimde davranmıyor.

Sıradaki derste biçimlendirici deneyimleri çalışacağız: hangi olayların biçim bıraktığını, o biçimin nasıl göründüğünü ve bir deneyimi biçimlendirici kılan şeyin ne olduğunu.