İlişki türleri

Açılış sahnesi

Aynı cümle, iki farklı ilişkide.

Bir kişi ötekine şunu söylüyor: "Bir daha benimle böyle konuşma."

İş arkadaşları arasında. Bu bir sınır çizme. Karşı taraf ya kabul ediyor ya etmiyor; etmezse biri istifa ediyor, biri kovuluyor ya da ikisi de bir daha konuşmuyor. Cümlenin bir sonucu var ve sonuç uygulanabilir.

Kardeşler arasında. Bu bir sınır çizme değil, çünkü uygulanacak bir yaptırım yok. Kardeş kardeşi kovamıyor. Cümle söyleniyor, havada kalıyor ve ertesi bayram ikisi de aynı masada oturuyor.

Aynı sekiz kelime. Bir ilişkide bir karar, ötekinde bir hava.

Bir ilişkiyi tanımlayan şey tarafların ne hissettiği değil. Oradan çıkıp çıkamayacakları.

Bu tek eksen — çıkılabilirlik — bütün ilişki türlerini birbirinden ayırıyor. Ve ayırdığı şey yalnız ton değil: sahnenin uzunluğunu, çatışmanın biçimini ve finalin ne olabileceğini de belirliyor.

Bir kontrol daha var. Aynı cümleyi bir üçüncü ilişkiye koy: bir öğretmen ile öğrenci arasına. Orada cümle bir uyarı oluyor ve karşılığı da belli — ilişki zaten bir yıl sonra bitecek. Söylenen şey aynı, taşıdığı ağırlık her seferinde başka.

Bu derste ne olacak

Buraya kadar ilişkiyi soyut ele aldık. Bu ders türe göre değişen şeyleri ayırıyor. Önce bütün türleri kesen iki ekseni kuracağız: bir ilişkiden çıkılabiliyor mu ve geçmişi verili mi seçilmiş mi. Sonra dört türü tek tek geçeceğiz — aile, romantik, arkadaşlık, mesleki. Her türün kendi kuralı, kendi tuzağı ve kendi doğal bitişi var; üçünü ayrı ayrı açacağız. Kapanışta sağlıklı bağ ile sağlıksız bağın metindeki farkına bakacağız. Şunu peşinen söyleyeyim: bunlar şablon değil zemin. Bilerek çiğnendiklerinde metin bir şey söylüyor. Örnekler on dört ayrı yapımdan gelecek.

Sıfır noktası

Buraya kadar kurduğumuz araçların hepsi her ilişkide geçerli: envanter, güç, güven, çatışma, kimya.

Ama aynı araç her türde aynı sonucu vermiyor.

Çıkılabilir ilişkiler: arkadaşlık, mesleki ilişki, romantik ilişki. Ayrılık her zaman masada duruyor ve bu, her çatışmaya bir bahis ekliyor — kavga büyürse ilişki bitebilir.

Çıkılamaz ilişkiler: aile. Bir kardeşten, bir ebeveynden ya da bir çocuktan hukuken ayrılmak mümkün olsa bile bağ duruyor. Bu, çatışmadan bahsi kaldırıyor ve yerine başka bir şey koyuyor: tekrar.

Fark teknik bir sonuç doğuruyor. Çıkılabilir ilişkide bir kavga bir karara doğru gidiyor; çıkılamaz ilişkide aynı kavga otuz yıl boyunca tekrarlanıyor.

Verili ilişkinin özelliği şu: geçmiş baştan var. İki kardeş ilk sahnede tanışmıyor; aralarında kırk yıllık bir hesap zaten duruyor ve yazarın onu kurmasına gerek kalmıyor. Bu bir avantaj — ama karşılığında ilk karşılaşma sahnesi yazma imkânı kaybediliyor.

İkinci eksenin bir de karışık hâli var. Bazı ilişkiler zamanla eksen değiştiriyor: bir iş ortaklığı seçilmiş aileye dönüşüyor, bir evlilik çıkılamaz hâle geliyor, bir arkadaşlık verili bir yüke dönüşüyor. Eksen değişiminin kendisi bir metin olabiliyor ve genellikle en iyi ilişki hikâyeleri bu değişimi anlatıyor.

Bir de melez ilişkiler var ve gerçek hayatta çoğunluğu onlar oluşturuyor: aile şirketinde çalışan iki kardeş, arkadaşıyla ortak olan biri, öğrencisiyle evlenen bir öğretmen. Melez ilişkilerde iki tür aynı anda çalışıyor ve çatışma genellikle hangi türün geçerli olduğu üzerine kuruluyor.

Bir noktayı da baştan ayıralım: bu ders türlere şablon vermiyor. Her türün kendi kuralları var ama kurallar bir reçete değil bir zemin — bir aile ilişkisi mesleki bir ilişki gibi de yazılabiliyor ve bu bilerek yapıldığında bir söz oluyor.

Mekanizma

Aile

Ailenin ayırıcı özelliği çıkılamaz olması ve geçmişin verili olması. İkisi birleşince şu çıkıyor: aile sahneleri geçmişe yaslanıyor, bugüne değil.

Ebeveyn–çocuk. Güç dengesi zamanla tersine dönüyor ve bu dönüş her ailede bir kez yaşanıyor. Bakım borcu yön değiştiriyor: veren alan oluyor.

Kardeşler. Aynı geçmişi farklı hatırlayan iki kişi. Kardeşlik sahnelerinin motoru bu — ikisi de aynı evde büyüdü ve ikisi de başka bir ev hatırlıyor.

Eşler. Ailenin tek seçilmiş üyesi. Bu yüzden en kırılgan bağ: seçilebiliyorsa bırakılabiliyor da.

Kuşak çatışması. İki tarafın da haklı olduğu tek aile çatışması. Çift haklılık, çatışmanın iki tarafının da kendi mantığı içinde doğru olmasıdır; kuşak farkı onun en dayanıklı biçimi.

Özelliği şu: sırrı bilenler onu koruduğunu düşünüyor, bilmeyenler ise bir şeyin eksik olduğunu hissediyor. Ve genellikle ikinci kuşak sırrı öğrenmeden onun etkisini yaşıyor.

Bu tek fark bütün dinamiği değiştiriyor. Seçilmiş ailede her sahne bir yeniden seçim; kimse mecbur olmadığı için kalmak bir karar oluyor.

Romantik ilişki

Romantik ilişkinin ayırıcı özelliği bir yolculuk şeması taşıması. Altı durak var ve çoğu metin hepsini kullanıyor: ilk karşılaşma, yakınlaşma, engel, güven sınavı, ayrılık, yeniden birleşme.

Şemanın bilinmesi bir sorun değil, bir imkân. Seyirci sırayı biliyor; yazarın işi durakları atlamak değil, her durağa beklenmedik bir içerik koymak.

Ve bir uyarı: yeniden birleşme zorunlu değil. Şemanın son durağı boş bırakılabiliyor ve bırakıldığında metin daha çok şey söylüyor.

Bu ölçü bir ahlak dersi değil bir yazım aracı. Sağlıksız bağ yazılabiliyor ve yazılmalı da — şart, metnin onu bir aşk yoğunluğu olarak sunmaması. Ayrımı gösteren tek şey şu: karakterlerden biri geri adım attığında ne oluyor? Kabul ediliyorsa sağlıklı, cezalandırılıyorsa değil.

Arkadaşlık

Arkadaşlığın ayırıcı özelliği hiçbir sözleşmesinin olmaması. Ne aile gibi verili ne evlilik gibi resmî; tamamen tekrarla ayakta duruyor.

Bu yüzden arkadaşlık metinlerinin asıl konusu farklılaşma. İki kişi aynı yerden başlıyor ve hayat onları farklı hızlarda taşıyor; biri evleniyor, biri taşınıyor, biri zenginleşiyor.

Ve arkadaşlıktaki ihanet, ailedekinden farklı çalışıyor. Ailede ihanet bir yara, arkadaşlıkta bir son — çünkü çıkılabilir bir ilişkide affetmenin bir zorunluluğu yok.

Yetişkinlikte değişim de ayrı bir mesele: çocukluk arkadaşlıkları ortak geçmişle, yetişkin arkadaşlıkları ortak bugünle ayakta duruyor. Birincisi dayanıklı ve içi boşalabiliyor; ikincisi canlı ve çabuk bitiyor.

Mesleki ilişki

Yönetici–çalışan. Asimetri resmî ve açık. Metnin işi onu kişiselleştirmek: bir emir bir kırgınlığa dönüştüğünde sahne başlıyor.

Öğretmen–öğrenci ve usta–çırak. Buradaki ek şu — bu ilişkilerin doğal bir bitişi var.

Doğal bitiş bir kısıt değil bir hediye: metnin sonu baştan belli oluyor ve bütün sahneler o sona doğru bir sayaç taşıyor. Aile ilişkilerinde bu sayaç yok — bu yüzden aile metinleri sonlarını icat etmek zorunda.

Ortaklar. Eşit görünen ve hiçbir zaman eşit olmayan ilişki. Kimin daha çok emek verdiği hiçbir yerde yazılı değil ve her sahne o hesabı taşıyor.

Ekip arkadaşları. Ortak amaç var, kişisel yakınlık gerekmiyor. En az kullanılan mesleki tür ve en gerçekçisi — insanların çoğu birlikte çalıştığı kişileri seçmiyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Çıkılabilirliği belirle. Bu ilişkiden çıkılabiliyor mu? Cevap, her çatışma sahnesinin ağırlığını baştan ayarlıyor.

Çıkılamaz ilişkide tekrarı kullan. Aile kavgası bir karara varmıyor; otuz yıl boyunca aynı kavga farklı konularla yapılıyor. Karar arayan bir aile sahnesi yanlış türde yazılmış demektir.

Çıkılabilir ilişkide bahsi göster. Kavga büyürse ilişki bitebilir. O ihtimal sahnede duruyorsa gerilim var, durmuyorsa yalnız ses var.

Verili ilişkide geçmişi kurma. İki kardeşin arasında kırk yıllık bir hesap zaten var. Yazarın işi onu kurmak değil, sızdırmak.

Kardeşliği hafızayla yaz. Aynı evde büyüyen iki kişi başka bir ev hatırlıyor. Bu tek fark bütün kardeşlik sahnelerini kurabiliyor.

Güç dönüşünü bir kez yaz. Ebeveyn–çocuk ilişkisinde bakan taraf bir kez bakılan hâline geliyor. O an metnin en yüklü sahnesi.

Aile sırrını ikinci kuşakta yaşat. Sırrı bilmeyen kişi onun etkisini yaşıyor. Bilgi olmadan etki, en verimli aile aracı.

Seçilmiş ailede kalmayı karara çevir. Kimse mecbur değilse her sahne bir yeniden seçim. Bunu bir kez sahnede göster.

Romantik şemayı atlama, doldur. Altı durak biliniyor; iş durakları atlamak değil her birine beklenmedik bir içerik koymak.

Yeniden birleşmeyi zorunlu sayma. Şemanın son durağı boş bırakılabiliyor ve bırakıldığında metin daha çok şey söylüyor.

Sağlıksız bağı hayır sınamasıyla yaz. Bir taraf geri adım attığında ne oluyor? Kabul ediliyorsa sağlıklı, cezalandırılıyorsa değil. Yoğunluk bir ölçü değil.

Arkadaşlığı farklılaşmayla yürüt. İki kişi aynı yerden başlıyor ve hayat onları farklı hızlarda taşıyor. Fark tartışılmıyor, birikiyor.

Doğal bitişi sayaç yap. Öğrenci mezun olacak, çırak ustalaşacak. Son baştan belliyse bütün sahneler ona doğru bir sayaç taşıyor.

Ortaklıkta yazılmamış hesabı tut. Kimin daha çok emek verdiği hiçbir yerde yazılı değil ve her sahne o hesabı taşıyor.

Melez ilişki kur. Aile şirketinde çalışan iki kardeş, arkadaşıyla ortak olan biri. İki tür aynı anda çalıştığında çatışma kendiliğinden doğuyor: hangi türün kuralı geçerli?

Eksen değişimini bir metin yap. Bir iş ortaklığı seçilmiş aileye, bir arkadaşlık verili bir yüke dönüşebiliyor. En iyi ilişki hikâyeleri genellikle bu değişimi anlatıyor.

Aynı repliği üç türde sına. Bir cümleyi aile, arkadaşlık ve mesleki ilişkiye sırayla koy. Hangisinde bir karar, hangisinde yalnız bir hava oluyor? Cümle değişmediği hâlde ağırlığının değişmesi, türün gerçekten çalıştığının kanıtı.

Aile metnine son icat et. Doğal bitişi olmayan tek tür aile. Sayaç yoksa metin kendi sonunu kurmak zorunda — bir ölüm, bir taşınma, bir doğum.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

1. Bir ilişkiyi tanımlayan şey tarafların ne hissettiği değil, oradan çıkıp çıkamayacaklarıdır.
2. Çıkılabilir ilişkide kavga bir karara, çıkılamaz ilişkide bir tekrara gider.
3. Verili ilişkide geçmiş baştan vardır; yazarın işi onu kurmak değil sızdırmaktır.
4. Aile sahneleri bugüne değil geçmişe dayanır.
5. Kardeşlik, aynı geçmişi farklı hatırlamak üzerine kurulur.
6. Ebeveyn–çocuk ilişkisinde güç dönüşü bir kez yaşanır ve o an metnin en yüklü sahnesidir.
7. Eşler ailenin tek seçilmiş üyesidir; bu yüzden en kırılgan bağdır.
8. Aile sırrının etkisi, onu bilmeyen kuşakta da yaşanır.
9. Seçilmiş ailenin tek farkı çıkılabilir olmasıdır ve bu her sahneyi bir seçime çevirir.
10. Romantik şemanın bilinmesi bir kısıt değil imkândır; iş durakları doldurmaktır.
11. Sağlıklı bağın ölçüsü duygunun yoğunluğu değil, hayır diyebilme imkânıdır.
12. Arkadaşlığın konusu farklılaşmadır; ihanet ise bir yara değil bir sondur.
13. Rol asimetrisi kişiselleştiği anda mesleki ilişki bir sahneye dönüşür.
14. Doğal bitiş bir kısıt değil bir hediyedir; bütün sahnelere sayaç takar.

Sonraki derse köprü

Buraya kadar hep iki kişiye baktık. İki kişilik ilişki, en küçük birim.

Ama bir metinde ilişkiler tek başına durmuyor.

Üçüncü bir kişi odaya girdiğinde iki kişilik denge bozuluyor ve yerine bambaşka bir şey geliyor. İki kişi bir olabiliyor, biri dışarıda kalabiliyor, aradaki bir kişi iki tarafı birbirine bağlayabiliyor ya da ikisini birbirinden ayırabiliyor.

Üç kişi, üç ayrı ikili ilişki demek değil. Üç ikili ilişkinin birbirini sürekli değiştirmesi demek. Kadro büyüdükçe hatların sayısı hızla artıyor ve hepsini yazmak mümkün olmuyor.

Sıradaki derste üçgenleri ve ilişki ağlarını çalışacağız: üçüncü kişinin bir ilişkiye ne yaptığını, hangi hatların yazılıp hangilerinin varsayılacağını.