İleri doğru yazmak

Açılış sahnesi

Çarşamba akşamı. Burcu dizi odasından çıkıp doğruca atölyeye geliyor. Çantasından pazartesinin üç sahnesini çıkarıyor ve ilk sayfayı masaya yayıyor.

«Yarın sabah önce bunu düzelteceğim. Kilidin tarifi yarım sayfa sürmüş. Bir kilit için yarım sayfa.»

Emre sayfaya eğiliyor. «Raşit'in repliğini de değiştir o zaman. Yanında hâlâ o işaret duruyor.»

«Onu da düşündüm. Sesini daha bulamadım ama. Belki kilitle uğraşırken gelir.»

Emre başını sallıyor. «İki gün dizi odasında oturdun. Yarın sabah taze gözle bakarsın, ikisini de halledersin.»

Selim kâğıdı kendine çevirmeden konuşuyor. «Kurgu masasında bunu her hafta görürüm. Kurgucu ilk makarayı sabah sabah yeniden keser. Akşam yine ilk makaradadır. Film hiç sona varmaz.»

Nermin Hanım çayını bırakıyor. «Pazartesi nerede kaldın?»

Burcu düşünüyor. «Gençlik gecesinde. Sanırım sahneyi bitirdim. Yarın bakarım.»

«Nereden bakacaksın?»

«Baştan. Başka nereden?»

«Ben de ondan korkuyorum.» Nermin Hanım ilk sayfayı alıp ters çeviriyor. «Baştan okumaya başlayan yazar kilide takılır. Kilitten sonra bir şeye daha takılır. Öğlen olur, taslağın ucu yerinden kıpırdamamıştır.»

Burcu ters çevrilmiş sayfaya bakıyor. Arkası bomboş.

Taslak çıkarılırken yazar yalnız taslağın ucunda çalışır; geride kalan sayfalar işaretlenir ve taslak bitene kadar bekler.

Bu derste ne olacak

Perşembe sabahı Burcu'nun masasında saat saat neler olduğunu izleyeceğiz. Önce yazılmış sayfaların yazarı neden bu kadar çektiğini konuşacağız. Bir bilgi aramak için yukarı kaydırılan ekranın nereye götürdüğüne bakacağız. Sonra iki tür sorunu birbirinden ayıracağız. Biri tek bir satırda kalıyor ve işaretlenip geçiliyor. Öbürü bütün taslağa yayılıyor ve ayrıca not ediliyor. Raşit'in sesi bulunduğunda Burcu'nun geriye dönmeden ne yaptığını göreceğiz. Öğlen dosyanın sonuna bıraktığı tek satırı ve akşam defterine yazdığı kaydı okuyacağız. Bir de geriye dönmenin tek geçerli gerekçesini arayacağız. Yanımızda bir minibüs, bir restoran mutfağı, bir garaj, bir İskoç liman kenti ve bir Paris yazı olacak.

Sıfır noktası

Bir taslak yazılırken iki yönü vardır. Biri ileri, henüz yazılmamış sayfalara doğru. Öbürü geri, dün yazılmış sayfalara doğru. İlk taslak yalnız birinci yönde büyür. Her sabah geriye harcanan saat, taslağın sonunu bir sabah uzağa taşır.

Bunu bilmek kolay, uygulamak zor. Çünkü geriye dönmenin bir çekiciliği var. Dünkü sayfa tanıdık bir yerdir. Kişileri bilinir, sahnenin nasıl bittiği bellidir. Orada çalışmak güvenli hissettirir. Bir replik düzeltilince sayfa biraz daha iyi olur ve yazar o gün bir iş yaptığını hisseder. İleriyse karanlık bir yer. Henüz ne olacağı belli olmayan bir sahne bekliyor.

Bir de yazarın gözü var. İlk taslakta yazar her satırı biraz eksik bulur. Bu doğal. Ama eksiği gören göz, düzeltmek isteyen eli de çağırır. Göz sayfayı gördükçe el kalemi arar.

İleri yazmanın sırrı bu gözü kapatmak değil. Gözün gördüğünü bir yere bırakmak. Yazar eksiği görür, bir işaret koyar ve devam eder. Eksik kaybolmaz. Taslak bittiğinde, yeniden yazımda yerinde bulunur.

Her eksik aynı büyüklükte değildir. Bazısı tek bir cümlede kalır. Bazısı bütün taslağı ilgilendirir: bir kişinin sesi, bir ilişkinin rengi. İleri yazan yazar bu ikisini ayırmayı öğrenir. Küçüğü yerinde işaretler. Büyüğü bir listeye yazar ve bundan sonraki her sayfada ona göre yazar.

İleri yazmanın bir gerekçesi daha var, belki en önemlisi. İlk sayfanın neye hizmet ettiği ancak son sayfa yazılınca bilinir. Burcu'nun kilidi bugün uzun görünüyor. Belki taslağın sonunda o kilit bir daha görünecek ve uzun tarif tam yerinde olacak. Belki de tek bir kelimeye inecek. Bunu bugün bilemez. Sonu görmeden başı düzelten yazar, neye göre düzelttiğini bilmeden düzeltir. Yaptığı iş çoğu zaman yeniden yazımda bir kez daha yapılır.

Yazarlar bu ayrımı çoğu zaman iki ayrı kip diye anlatır. Yazma kipi üretir ve ileri gider. Düzeltme kipi tartar, eski sayfaya döner, makası eline alır. İkisi aynı sabah, aynı masada çalışınca birbirini yavaşlatır. İleri yazım, düzeltme kipini öldürmez. Ona bir randevu verir: taslağın son sayfasından sonraki ilk sabah.

Son bir iş daha var: kalınan yeri bilmek. Burcu'nun haftasında iki yazı günü arasında bazen iki gün dizi odası giriyor. Kalınan yeri bilmeyen yazar baştan okumaya mecbur kalır. Baştan okuyan yazar da büyük ihtimalle düzeltmeye başlar.

Mekanizma

Ucu bulmak

Perşembe, sabah sekiz. Burcu dosyayı açıyor. İmleç ilk sayfanın başında yanıp sönüyor. Asma kilit ekranın tam ortasında.

Burcu ilk sayfayı okumuyor. Dosyanın en sonuna iniyor. Gençlik gecesinin son satırı orada: Nüzhet taşın yanında, elinde boş bir çuval. Sahne bitmiş. Burcu yeni bir sahne başlığı yazıyor. Ceren büyükannesinin evinde, eşyaların arasında.

Taslağın ucu dediğimiz yer tam burası. Yazılmış son satırla yazılacak ilk satırın buluştuğu nokta. İleri yazan yazar her sabah oraya oturur ve öğlen biraz daha aşağıda kalkar. Ucun arkasında kalan sayfalar kusurlu olabilir. Ama ucun kendisi her gün yer değiştirir.

Ceren'in sahnesi kolay akıyor. Kız büyükannesinin eşyalarını koliler için sayıyor. Nüzhet bir fincanı elinden alıp yerine koyuyor. Burcu bu kişiyi tanıyor. Kentte büyümüş, telefonu elinden düşmeyen bir torun.

Dünkü sayfanın çekimi

Dokuzu biraz geçe Burcu bir isim arıyor. Ceren'in arabası hangi renkti? Pazartesi yazmıştı. Ekranı yukarı kaydırıyor. Arabayı buluyor, ama gözü bir üstteki satıra, kilide takılıyor. Parmağı silme tuşuna gidiyor.

Burcu tuşa basmıyor. Arabanın rengini not edip aşağı iniyor. Tuzak çoğu zaman masum bir sebeple kurulur. Yazar düzeltmek için değil, bir şey bakmak için geri gider. Düzeltme oraya vardıktan sonra başlar.

Tuzağın bedeli tek bir satır değil. Kilit düzelince göz bir alttaki cümleye kayar. Ceren'in arabadan inişi biraz uzun görünür. Ona dokununca bir sonraki geçiş aksar. Bir saat sonra yazar hâlâ pazartesinin sayfalarındadır. Üstelik o saatin sonunda kendini çalışkan hisseder. Sayfalar gerçekten biraz daha iyidir. Yalnız taslak bir satır bile uzamamıştır.

Burcu bu yüzden arabanın rengini ayrı bir kâğıda yazıyor. Kâğıt klavyenin yanında duruyor. Bir daha bir renk, bir saat, bir ad gerektiğinde ekranı yukarı kaydırmayacak.

İşaretleyip geçmek

Öğleden önce Burcu yine de kilide bir şey yapıyor. Tarifin başına küçük bir köşeli parantez notu koyuyor: [KISALT]. Hepsi bu.

Burcu'nun sınaması basit. Bu paragraf kısalırsa başka hangi sayfa değişir? Hiçbiri. Ceren'in sahnesi aynı kalır, gençlik gecesi de. O hâlde sorun yerel. İşaret yeter.

Köşeli parantezin içine yalnız bir fiil giriyor. Nasıl kısaltacağını yazmıyor. Hangi cümlenin gideceğini düşünmüyor. Çözüm düşünülmeye başlanırsa sahne yeniden yazılmaya başlanmış olur. İşaret bir hatırlatma, bir çözüm değil.

Sabah boyunca iki işaret daha düşüyor. Ceren'in bir repliği fazla açık. Bir aksiyon satırında aynı fiil iki kez geçiyor. İkisi de yerel. İkisinin de yanında tek kelime var.

Raşit'in sesi

On bire doğru Burcu gençlik hattına dönüyor. Hasadın ortasında bir akşam, çuvallar taşın başında. Genç Nüzhet bir çuvalı kaldırmaya uğraşıyor. Raşit öbür ucundan tutuyor. Ve bu kez repliği kendiliğinden geliyor:

RAŞİT

Ustam izin verirse bunu ben taşıyayım. Ustam yorulmasın.

Nüzhet çuvalı bırakır. Gülmemek için dudağını ısırır.

Burcu sandalyesinde geri yaslanıyor. Raşit kız kardeşine emir vermiyor. Ona takılıyor, onu yağhanenin ustası yerine koyuyor. Pazartesinin düz cümlesi birden yanlış görünüyor.

Bu keşif kilide benzemiyor. Raşit'in göründüğü her sahneye dokunuyor, pazartesininkine de. Gidişinden sonraki sahneleri de etkiliyor. Seyirci bu şakacı ağabeyi tanırsa, onun yokluğu köyde daha derin bir sessizlik bırakır. Gerçek bir dönme gerekçesi gibi duruyor. Burcu dönmüyor.

Dönmemesinin nedeni şu: ses daha yeni bulundu. Raşit'in bu sabahki repliği tek bir örnek. Ses sonraki sahnelerde biraz daha değişebilir, biraz daha netleşebilir. Pazartesinin sahnesini bugün yeniden yazarsa onu sesin ilk hâline göre yazar. Taslak bitince bir kez daha yazması gerekebilir.

Düzeltilmiş saymak

Burcu dosyanın en başına, kusur payı satırlarının altına yeni bir başlık açıyor: «Bundan sonra.» Altına tek madde yazıyor. «Raşit emir vermez. Takılır, izin ister gibi konuşur. Kardeşine "ustam" der.»

Pazartesinin repliği yerinde duruyor, [GEÇİCİ] işaretiyle. Taslakta bir süre iki Raşit olacak: işaretli eskisi ve yenisi. Bu bir tutarsızlık, ama bilinen bir tutarsızlık. Yeniden yazımda Burcu listeyi açacak ve eski Raşit'i tek tek bulacak.

Sahnenin sonunda kural ilk kez işe yarıyor. Zekai son çuvalı tartıya çağırıyor. Burcu'nun aklına ilk gelen satır yine bir emir: Raşit kardeşine eve gitmesini söylüyor. Burcu satırı silip yeniden yazıyor:

RAŞİT

Ustam bu gece paydos etsin. Taşı ben durdururum, büyük ustaya söz verdim.

Raşit hâlâ onu tozdan uzaklaştırmak istiyor. Yalnız bunu artık kendi sesiyle istiyor.

Yarın satırı

Öğlen. Burcu sahneyi bitiriyor. Kapatmadan önce dosyanın en sonuna bir satır ekliyor:

[YARIN: Selahattin'in sekisi. Ceren büyükannesinin ağabeyini soruyor. Adam zarla oyalanır, ad çıkmaz.]

Pazartesi böyle bir satır yoktu. Perşembe sabahı Burcu kalınan yeri aramak zorunda kaldı. Arama da onu yukarı, kilide götürdü. Yarın satırı bu yolculuğu ortadan kaldırıyor. Dosya açılınca ilk görünen şey o satır olacak.

Satırın bir işi daha var. Sahneyi değil, sahnenin işini söylüyor: adın çıkmaması. Cuma sabahı Burcu Selahattin'i yazmaya başlarken neye vardığını bilecek. Sahnenin nasıl biteceği belki değişecek. Ama sahnenin ne için yazıldığı sabah ilk dakikada masada olacak.

Akşamın kaydı

Akşam Burcu küçük defterini açıyor. Defterde saat ve sahne sayısı için iki sütun var. Burcu yanlarına üç sütun daha çiziyor.

Perşembenin satırı şöyle: dört saat, iki sahne. Durulan yer, Selahattin'in sekisi. Üç işaret: kilit, Ceren'in repliği, tekrar eden fiil. Bir keşif: Raşit'in sesi. En sona bir kelime daha ekliyor: «Kilide dönmedim.»

Saat ve sahne sayısı Burcu'ya hızını söylüyor. Yeni sütunlar ise başka bir şey söyleyecek. Birkaç hafta sonra «durulan yer» sütunu alt alta okununca taslağın yolunu çizecek. «İşaret» sütunu yeniden yazımın ne kadar iş bekleyeceğini gösterecek. «Keşif» sütunu da filmin taslak boyunca nasıl değiştiğini.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Dosyayı sondan aç. Yazı programın dosyayı başından açıyorsa ilk iş en sona in. Göz ilk sayfaya hiç uğramasın.

Bilgi için geri gitme, bilgiyi yanında tut. Kişi adları, araba renkleri, saatler için ayrı küçük bir sayfa aç. Bir şey aradığında oraya bak, taslağa değil.

Geri dönmek zorundaysan yalnız oku. Bir bilgiyi taslakta aramak kaçınılmazsa bul, kopyala, aşağı in. İmleci yukarıdaki satırın üstüne hiç koyma.

Sorunun boyunu tek soruyla ölç. «Bunu düzeltirsem başka hangi sayfa değişir?» Hiçbiri değişmiyorsa sorun yereldir. İşaretle ve geç.

İşaretlerini tek biçimde yaz. [KISALT], [GEÇİCİ], [KONTROL] gibi birkaç sabit kelime seç. Yeniden yazımda hepsini tek aramayla bulursun.

İşarete çözüm yazma. Kilidin yanına «kısalt» yaz, nasıl kısaltacağını yazma. Çözümü düşünmeye başlarsan sahneyi yazmaya başlamış olursun.

Yayılan keşfi taslağın başında topla. Kişi sesleri, ilişki tonları, bir nesnenin yeni anlamı oraya gitsin. Dosyayı her açışında o başlık önünden geçer.

Keşfi bir davranış olarak yaz. «Raşit sevimli olsun» bir keşif notu değil. «Emir vermez, takılır» bir notur. Sonraki sahne ona göre yazılabilir.

Tutarsızlıktan korkma, işaretle. Düzeltilmiş gibi yazarken taslakta iki ayrı ses bulunacak. Eskisi işaretliyse ortada bir kusur yok, bir yol notu var.

Geri dönmenin tek gerekçesi dayanaktır. Bir keşif hikâyenin dayanağını yıkıyorsa dur. Burcu'nun dayanağı adın söylenmemesi. Raşit'in sesi o dayanağa dokunmuyor.

Yarın satırını sahnenin işiyle yaz. «Selahattin sahnesi» yetmez. Sahnenin ne yapacağını da ekle. Sabah yarım uykuyla okunacak.

İki günlük boşluktan önce satırı uzat. Dizi odasına gidecek Burcu, pazartesi akşamı satırına bir cümle daha ekleyebilir. Ara uzadıkça satır biraz daha bilgi taşımalı.

Sahneyi yarıda kesmekle satırı karıştırma. Bazı yazarlar oturumu bir sahnenin ortasında bırakır. Bu ertesi sabah eli ısıtır. Yarın satırı ise yönü söyler. İkisi birlikte de kullanılabilir.

Kaydı akşam yaz, sabah değil. Durulan yer akşam tazedir. Sabaha kalırsa onu bulmak için yine taslağı okumak gerekir.

Kayda geri dönme isteğini de yaz. «Kilide dönmedim» gibi tek kelimelik bir not, hangi sahnenin seni çektiğini gösterir. Aynı sahne her akşam kayda giriyorsa onu yeniden yazımın başına koy.

İlerlemeyi uçtan ölç. Oturum kaydında taslağın son sahnesini yaz. Bir hafta sonra o sahneler bir yol çizer. Yol yerinde sayıyorsa geriye kaçıyorsun demektir.

Bitirmeyi her kararın üstüne koy. Taslak sürerken karar verirken sor: bu, sona varmamı hızlandırıyor mu? Hızlandırmıyorsa o karar yeniden yazımın işidir.

Keşif listesini kısa tut. «Bundan sonra» başlığının altında birkaç madde birikebilir. Onlarca madde birikiyorsa bunlar keşif değil, yeniden yazım notudur. Onları taslağın arkasındaki sorun sayfasına taşı.

Yeni sesi bir sonraki sahnede hemen sına. Bir kişinin sesini bulduğun gün, onun göründüğü bir sonraki sahneyi yazmaya çalış. Ses taze kalırken ikinci bir örnek bul. Tek bir replik bir rastlantı olabilir, iki replik bir sestir.

Eski repliği silme, işaretli bırak. Yeni sesi bulunca eski düz cümleyi silmek caziptir. Silersen sahne bir boşlukla kalır ve okunmaz hâle gelir. İşaretli eski replik, yerine konacak olanın ölçüsünü verir.

Sabahın ilk beş dakikasını yarın satırına ver. Satırı oku, sahne başlığını yaz, ilk aksiyon satırına geç. Bu üç adım arasına başka bir iş sokma.

Dosyanın başına yalnız kurallar girsin. Kusur payı, bundan sonra listesi, belki bir ton notu. Sahne parçaları oraya gitmesin. Baş, sabah okunacak kadar kısa kalmalı.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• İlk taslak yalnız ileri giderek büyür; geriye harcanan her saat sonu uzaklaştırır.
• Dünkü sayfa tuzağı çoğu zaman masum bir bilgi aramasıyla kurulur.
• Yerel sorun yalnız kendi satırını değiştirir; işaretlenir ve geçilir.
• Yayılan keşif yazılmış ve yazılacak sayfaları birlikte değiştirir; dosyanın başına not edilir.
• Düzeltilmiş gibi yazan yazar keşfi ileriye uygular, eski sayfaları yeniden yazıma bırakır.
• Geri dönmenin tek gerekçesi hikâyenin dayanağının yıkılmasıdır.
• Yarın satırı bir sonraki oturumun sahnesini ve işini söyler.
• Oturum kaydı ne kadar yazıldığının yanında taslağın nerede durduğunu da tutar.
• Küçük bir bilgi için taslakta yukarı kaydırmak yerine ayrı bir bilgi kâğıdı tutulur.
• Bulunan yeni ses eski sahnelere hemen işlenmez; ses taslak boyunca netleşmeye devam eder.
• İşaretli eski replik silinmez; yeniden yazımda yerine konacak olanın ölçüsünü verir.

Sonraki derse köprü

Raşit'in sesi dosyanın başındaki tek bir maddeyle ileriye taşındı. Ama perşembenin keşfi bir kişinin konuşmasıydı, panodaki bir kart değil. Kartların sırası yerinde kaldı. Ya bir sabah yazarken Ceren'in köye daha erken gelmesi gerektiği anlaşılırsa? Ya gençlik hattının sahneleri başka bir sırayı isterse? Böyle bir değişiklik bir kartı kaydırınca öbür kartları da sürükler. Burcu step outline'ı mı güncelleyecek, yazılmış sayfaları mı açacak? Sıradaki ders bunu konuşuyor: taslak sırasında yapı değişikliği.